Adhyaya 55
Adhyāya 55: Pārtha–Rādheya Saṃvāda and Tactical Exchange (Chapter 55)
Upa-parva: Karna–Arjuna Saṃvāda and Strategic Engagement (Virāṭa-parva context)
The chapter opens with Arjuna addressing Karṇa, recalling Karṇa’s earlier boasts in the assembly and asserting that the promised test of equality in battle has now arrived. Arjuna frames the encounter as delayed recompense for prior wrongdoing, explicitly invoking the remembered suffering of Pāñcālī in the sabhā and his own earlier forbearance attributed to dharma-bound constraints. Karṇa responds by shifting the evaluative standard from speech to performance, claiming that Arjuna’s prior tolerance signified lack of power rather than principled restraint, and declaring readiness to fight even under extreme opposition. The narration then transitions into action: Arjuna advances, releasing armor-piercing arrows; Karṇa counters with a dense arrow-shower. Arjuna disrupts Karṇa’s equipment (including severing a quiver-attachment), while Karṇa wounds Arjuna’s hand. Arjuna then cuts Karṇa’s bow; Karṇa hurls a śakti which Arjuna neutralizes with arrows. Arjuna proceeds to neutralize supporting fighters and disables Karṇa’s horses with precise shots, then strikes Karṇa in the chest with a blazing arrow that penetrates armor, causing disorientation. Karṇa withdraws from the field in pain; Arjuna and Uttara call out as he departs, marking a witnessed outcome that contrasts claims with battlefield result.
Chapter Arc: राधेय कर्ण के हटते ही भीषण व्यूह में खड़ी कौरव-सेना पर अर्जुन का प्रचण्ड प्रहार आरम्भ होता है—मानो एक अकेला रथ समूचे समुद्र-वेग को तट की तरह रोक दे। → बीभत्सु (अर्जुन) हँसते हुए दिव्यास्त्रों का संधान करते हैं; गाण्डीव की गर्जना दूर-दूर तक प्राणियों को सुनाई देती है। उधर उत्तर, जो अभी-अभी भय से काँपता था, अब सारथी बनकर अर्जुन के आदेशों के अनुसार रथ को शत्रु-नीकों की ओर मोड़ता है। → अर्जुन उत्तर को लक्ष्य-निर्देशन करते हुए कौरवों के प्रमुख रथों की ओर बढ़ने का आदेश देते हैं—विशेषतः पितामह भीष्म के ध्वज-चिह्नों का वर्णन कर उन्हें पीछे से साधने को कहते हैं, ताकि युद्ध में विघ्न न पड़े; फिर कृपाचार्य के स्थान की ओर रथ बढ़ाया जाता है, जहाँ धनंजय से युयुत्सा होने वाली है। → उत्तर अब अर्जुन को ‘सर्वशस्त्रभृतामपि मान्य’ मानकर श्रद्धा से प्रदक्षिणा/सम्मान का भाव रखता है और उनके निर्देशानुसार रथ को अनुशासित ढंग से चलाता है; अर्जुन की रणनीति स्पष्ट होती है—व्यूह को तोड़ते हुए प्रमुख योद्धाओं को क्रम से साधना। → उत्तर अर्जुन को लेकर उस स्थान की ओर बढ़ता है जहाँ कृपाचार्य धनंजय से युद्ध करने को स्थित हैं—अगला क्षण गुरु-तुल्य आचार्य के साथ टकराव का संकेत देता है।
Shlokas
Verse 1
हि न [हुक है 7 आस पञ्चपञज्चाशत्तमो< ध्याय: अर्जुनद्वारा कौरवसेनाका संहार और उत्तरका उनके रथको कृपाचार्यके पास ले जाना वैशम्पायन उवाच अपयाते तु राधेये दुर्योधनपुरोगमा: । अनीकेन यथास्वेन शनैरार्च्छन्त पाण्डवम्
वैशम्पायन म्हणाले—जनमेजया! राधेय कर्ण मागे हटताच, दुर्योधनाच्या पुढाकाराने इतर कौरव योद्धे आपापल्या सैन्यदलांसह हळूहळू पांडुनंदन अर्जुनाकडे सरकू लागले.
Verse 2
बहुधा तस्य सैन्यस्य व्यूढस्यापतत: शरै: । अधारयत वेगं स वेलेव तु महोदधे:
जशी तटरेषा महासागराचा वेग रोखून धरते, तशीच व्यूहबद्ध व अनेक भागांत विभागलेली कौरवसेना धावून येत असता अर्जुनाने बाणवृष्टीने तिचा वेग थांबवून धरला.
Verse 3
ततः प्रहस्य बीभत्सु: कौन्तेय: श्वेतवाहन: । दिव्यमस्त्रं प्रकुर्वाण: प्रत्यायाद् रथसत्तम:
त्यानंतर श्वेत घोड्यांनी युक्त श्रेष्ठ रथावर आरूढ, शत्रूंना भयप्रद बीभत्सु कुन्तीनंदन अर्जुन हसला आणि दिव्यास्त्र सिद्ध करून त्या सैन्याला सामोरा जाण्यास पुढे सरकला.
Verse 4
यथा रश्मिभिरादित्य: प्रच्छादयति मेदिनीम् । तथा गाण्डीवनिर्मुक्ति: शरै: पार्थों दिशो दश
जसा सूर्य आपल्या किरणांनी संपूर्ण पृथ्वी आच्छादित करतो, तसाच पार्थ अर्जुनाने गाण्डीवातून सुटलेल्या बाणांनी दहा दिशांना झाकून टाकले.
Verse 5
न रथानां न चाश्वानां न गजानां न वर्मणाम् | अनिदविद्ध शितैर्बाणैरासीदद्भयड्गुलमन्तरम्
वैशंपायन म्हणाले—रथ, घोडे, हत्ती तसेच स्वारांचे शरीर व कवच यांत दोन बोटे एवढीही जागा उरली नव्हती, जी अर्जुनाच्या धारदार बाणांनी भेदली गेली नव्हती.
Verse 6
दिव्ययोगाच्च पार्थस्य हयानामुत्तरस्य च । शिक्षाशिल्पोपपन्नत्वादस्त्राणां च परिक्रमात् । वीर्यवच्त्वं द्रुतं चाग्रयं दृष्टवा जिष्णोरपूजयन्
वैशंपायन म्हणाले—पार्थाचा दिव्यास्त्र-प्रयोग, उत्तराने घोड्यांना दिलेले उत्तम प्रशिक्षण, रथचालनाची कला आणि अस्त्रप्रयोगाचा शिस्तबद्ध क्रम; तसेच जिष्णूचे पराक्रम, वेग व श्रेष्ठता पाहून शत्रूही त्यांची प्रशंसा करू लागले.
Verse 7
कालाग्निमिव बीभत्सुं निर्दहन्तमिव प्रजा: । नारय: प्रेक्षितुं शेकुज्वलन्तमिव पावकम्
वैशंपायन म्हणाले—बीभत्सु अर्जुन प्रलयकाळच्या अग्नीप्रमाणे सर्वांना दग्ध करणारा भासत होता. जळत्या ज्वाळेसारखा तो शत्रुसैन्याला भस्म करीत होता; शत्रूंना त्याच्याकडे डोळे उचलून पाहताही येत नव्हते.
Verse 8
तानि ग्रस्तान्यनीकानि रेजुरर्जुनमार्गणै: । शैलं प्रति बला भ्राणि व्याप्तानीवार्करश्मिभि:
वैशंपायन म्हणाले—अर्जुनाच्या बाणांनी ग्रासलेली व आच्छादलेली ती कौरवांची व्यूहरचना अशी तेजस्वी दिसू लागली, जणू पर्वताजवळ नवी मेघघटा सूर्यकिरणांनी सर्वत्र व्यापली आहे.
Verse 9
अशोकानां वनानीवच्छन्नानि बहुशः शुभे: । रेजु: पार्थशरैस्तत्र तदा सैन्यानि भारत
वैशंपायन म्हणाले—हे भारत! त्या वेळी तिथे पार्थाच्या बाणांनी विद्ध होऊन रक्ताने माखलेले कौरवसैनिक असे शोभून दिसत होते, जणू अनेक लाल फुलांनी आच्छादलेले अशोकवनच.
Verse 10
स्रजो<्डर्जुनशरै: शीर्ण शुष्यत्पुष्पं हिरण्मयम् । छत्राणि च पताकाश्न खे दधार सदागति:
वैशंपायन म्हणाले—अर्जुनाच्या बाणांनी हार तुटून चुरडले गेले; त्यांतील सुवर्णमय फुले कोमेजून विखुरली. छत्रे व पताका देखील बाणांच्या दाट जाळ्यात अडकून, सदैव वाहणाऱ्या वाऱ्याने काही काळ आकाशातच धरून ठेवली; ती लगेच जमिनीवर पडली नाहीत.
Verse 11
स्वबलत्रासनात्त्रस्ता: परिपेतुर्दिशो दश | रथाड्ुदेशानादाय पार्थच्छिन्नयुगा हया:
वैशंपायन म्हणाले—आपल्याच सैन्यात पसरलेल्या घबराटीने भयभीत झालेले, पार्थाने ज्यांची जू कापली होती ते घोडे तुटलेल्या जूचे तुकडे उचलून दहा दिशांना पळून गेले.
Verse 12
कर्णकक्षविषाणेषु अन्तरोष्ठेषु चैव ह मर्मस्वड्रेषु चाहत्यापातयत् समरे गजान्,अब अर्जुन युद्धभूमिमें गजराजोंके कान, कक्ष, दाँत, निचले ओठ तथा अन्य मर्मस्थानोंमें बाण मारकर उन्हें धराशायी करने लगे
वैशंपायन म्हणाले—समरात पार्थ अर्जुन गजराजांच्या कानांवर, कक्षप्रदेशावर, दातांवर, खालच्या ओठावर आणि इतर मर्मस्थानी बाण घालून त्यांना मर्माहत करून भूमीवर पाडू लागला.
Verse 13
कौरवाग्रगजानां तु शरीरैर्गतचेतसाम् । क्षणेन संवृता भूमिमेंघैरिव नभस्तलम्
वैशंपायन म्हणाले—क्षणातच प्राणहीन झालेल्या कौरवसेनेच्या अग्रभागी असलेल्या गजराजांच्या देहांनी ती भूमी झाकली गेली आणि मेघघटांनी आच्छादलेल्या आकाशाप्रमाणे भासू लागली.
Verse 14
युगान्तसमये सर्व यथा स्थावरजड्रमम् । कालक्षयमशेषेण दहत्यग्रशिख: शिखी । तद्वत् पार्थो महाराज ददाह समरे रिपून्
वैशंपायन म्हणाले—महाराज! युगांतकाळी जशी काळाची संवर्तक अग्नी पुढे सरसावणाऱ्या ज्वाळांसह स्थावर-जंगम सर्व जगत्ला निरवशेष भस्म करते, तशीच त्या समरात पार्थ अर्जुन शत्रूंना जणू बाणरूपी अग्नीने दग्ध करू लागला.
Verse 15
ततः सर्वास्त्रितेजोभिर्धनुषो नि:स्वनेन च । शब्देनामानुषाणां च भूतानां ध्वजवासिनाम् | भैरवं शब्दमत्यर्थ वानरस्य च कुर्वत:
त्यानंतर शत्रूंचा मान मर्दन करणाऱ्या बलवान अर्जुनाने आपल्या सर्व अस्त्र-शस्त्रांच्या तेजाने, धनुष्याच्या टंकाराने, ध्वजात वसणाऱ्या मानवेतर भूतांच्या भयंकर कोलाहलाने आणि वानर-चिन्हाच्या अत्यंत भैरव गर्जनेने दुर्योधनाच्या सैन्यात मोठा भयप्रसार केला.
Verse 16
दैवारिपाच्च बीभत्सुस्तस्मिन् दौर्योधने वने । भयमुत्पादयामास बलवानरिमर्दन:
वैशंपायन म्हणाले—दैवयोगाने दुर्योधन वनात असताना भयानक पराक्रमी, शत्रुमर्दन अर्जुनाने त्याच्यात व त्याच्या सैन्यात भय उत्पन्न केले. अस्त्रांचे तेज, धनुष्याची गडगडाटी टंकार, ध्वजात वसणाऱ्या मानवेतर भूतांचा भयंकर कोलाहल, वानर-चिन्हाची भैरव गर्जना आणि शंखनाद यांद्वारे त्याने शत्रूंचा मान चुरडून टाकला.
Verse 17
रथशक्तिममित्राणां प्रागेव निपतद् भुवि । सो5पयात् सहसा पश्चात् साहसाच्चाभ्युपेयिवान्
वैशंपायन म्हणाले—अर्जुनाने शत्रूंची रथशक्ती आधीच भूमीवर पाडली होती. मग असहायांचा वध करणे अनुचित धाडस आहे असे मानून तो तेथून हटला; परंतु ते पुन्हा युद्धास सज्ज होताना पाहून तो परत त्यांच्या समोर आला.
Verse 18
शयव्रातै: सुतीक्ष्णाग्रै: समादिष्टै: खगैरिव । अर्जुनस्तु खमावत्रे लोहितप्राशनै: खगै:
वैशंपायन म्हणाले—अत्यंत तीक्ष्ण अग्र असलेले, क्रमाने सोडलेले बाणसमूह जणू आकाशचारी पक्ष्यांसारखे; त्या रक्तपान करणाऱ्या पक्ष्यांसारख्या बाणांनी अर्जुनाने आकाश झाकून टाकले.
Verse 19
अतन्र मध्ये यथार्कस्य रश्मयस्तिग्मतेजस: । दिशासु च तथा राजन्नसंख्याता: शरास्तदा
राजन्! जसे प्रचंड तेजस्वी सूर्याच्या किरणांना एका पात्रात सामावता येत नाही, तसेच त्या वेळी अर्जुनाचे असंख्य बाण सर्व दिशांत पसरून आकाशात मावेनात.
Verse 20
सकृदेवानतं शेकू रथमभ्यसितु परे । अलभ्य: पुनरश्वैस्तु रथात् सो$तिप्रपादयेत्
वैशंपायन म्हणाले—शत्रुपक्षातील योद्धे तो रथ जवळ येताच फक्त एकदाच ओळखू शकत; पुन्हा संधी मिळत नसे. कारण अर्जुन जवळ येताच त्यांना घोड्यांसह रथावरून पाडून या लोकातून परलोकास पाठवीत असे.
Verse 21
ते शरा द्विट्शरीरेषु यथैव न ससज्जिरे । द्विडनीकेषु बीभत्सोर्न ससज्जे रथस्तदा
वैशंपायन म्हणाले—जसे ते बाण शत्रूंच्या शरीरांत अडकत नसत, तसेच त्या वेळी भीषण पराक्रमी बीभत्साचा रथही शत्रूंच्या व्यूहांत कुठेही अडकत नसे.
Verse 22
अर्जुनके वे बाण जिस प्रकार शत्रुओंके शरीरमें अटकते नहीं थे, उन्हें छेदकर पार निकल जाते थे, उसी प्रकार उनका रथ भी उस समय शत्रु-सेनाओंमें कहीं रुकता नहीं था; उनको चीरता हुआ आगे बढ़ जाता था ।।
वैशंपायन म्हणाले—अर्जुनाचे बाण जसे शत्रूंच्या शरीरांत अडकत नसत, भेदून पलीकडे निघून जात, तसेच त्या वेळी त्याचा रथही शत्रुसेनेत कुठेही थांबत नसे; तिला चिरत पुढे धावत असे. अशा रीतीने त्याने सहजच त्या प्रचंड सैन्यात मोठी खळबळ माजवली—जसा अनंत वळणांचा नागराज महासागरात क्रीडा करताना त्याला मथून टाकतो.
Verse 23
अस्यतो नित्यमत्यर्थ सर्वमेवातिगस्तथा । अश्रुतः श्रूयते भूतैर्धनुर्धघोष: किरीटिन:
वैशंपायन म्हणाले—अर्जुन जेव्हा सतत अत्यंत वेगाने बाण सोडत असे, तेव्हा किरीटधारीच्या धनुष्याचा अद्भुत व प्रचंड टंकार सर्व प्राण्यांना ऐकू येत असे. अशी ध्वनी पूर्वी कधी कुणी ऐकली नव्हती; तिच्यासमोर इतर सर्व शब्द दबून जात.
Verse 24
संततास्तत्र मातड्भरा बाणैरल्पान्तरान्तरे । संवृतास्तेन दृश्यन्ते मेघा इव गभस्तिभि:
वैशंपायन म्हणाले—त्या रणभूमीवर उभ्या असलेल्या हत्तींचे सर्व अवयव अतिशय थोड्या थोड्या अंतरावर बाणांनी सतत भेदले गेले होते. त्या बाणांनी सर्वत्र आच्छादित होऊन ते सूर्यकिरणांनी झाकलेल्या मेघसमूहांसारखे दिसत होते.
Verse 25
दिशो<नुभ्रमत: सर्वाः सव्यदक्षिणमस्यतः । सतत दृश्यते युद्धे सायकासनमण्डलम्
अर्जुन सर्व दिशांनी वारंवार फिरत डावीकडे-उजवीकडे आलटून-पालटून बाण सोडत होता; म्हणून रणांगणात अलातचक्राप्रमाणे त्याच्या धनुष्य-बाणांचा वर्तुळाकार आवर्त सतत दिसत राहिला.
Verse 26
पतन्त्यरूपेषु यथा चक्षूंषि न कदाचन । नालक्ष्येषु शरा: पेतुस्तथा गाण्डीवधन्वन:
जशी दृष्टी कधीही निराकार वस्तूंवर स्थिर होत नाही, तशीच गाण्डीवधारी अर्जुनाची बाणे ज्यांना लक्ष्य करायचे नव्हते त्यांच्यावर पडत नसत.
Verse 27
मार्गो गजसहस्रस्य युगपद् गच्छतो वने । यथा भवेत् तथा जज्ञे रथमार्ग: किरीटिन:
जसे वनात एकाच वेळी चालणाऱ्या सहस्र हत्तींच्या पावलांनी रुंद व स्पष्ट वाट तयार होते, तसेच किरीटधारी अर्जुनाच्या रथाचा मार्गही त्याच्या अखंड बाणवृष्टीने मोकळा व स्पष्ट झाला.
Verse 28
नूनं पार्थजयैषित्वाच्छक्र: सर्वामरै: सह | हन्त्यस्मानित्यमन्यन्त पार्थेन निहता: परे
पार्थाच्या बाणांनी घायाळ झालेले शत्रू असे मानू लागले—“पार्थाच्या विजय-इच्छेमुळेच शक्र (इंद्र) सर्व देवांसह येऊन आम्हाला मारत आहे.”
Verse 29
घ्नन्तमत्यर्थमहितान् विजयं तत्र मेनिरे कालमर्जुनरूपेण संहरन्तमिव प्रजा:
त्या रणांगणात पार्थ अत्यंत पराक्रमाने असंख्य शत्रूंचा संहार करीत आहे असे पाहून लोक मानू लागले की अर्जुनाच्या रूपाने साक्षात् काळच प्रजांचा संहार करीत आहे.
Verse 30
कुरुसेनाशरीराणि पार्थेनैवाहतान्यपि । सेदु: पार्थहतानीव पार्थकर्मानुशासनात्
वैशंपायन म्हणाले—कुरु-योद्ध्यांची शरीरे, जरी केवळ पार्थ (अर्जुन) यांच्या प्रहारानेच आहत झाली होती, तरी ती छिन्नभिन्न झाली. ते पार्थाच्या बाणांनी मारलेल्याप्रमाणेच पडले होते; कारण रणांगणातील पार्थकर्माचा वेग व कौशल्य असे होते की त्याची योग्य उपमा पार्थच ठरतो.
Verse 31
ओषधीनां शिरांसीव द्विषच्छीर्षाणि सो<न्वयात् । अवनेशु: कुरूणां हि वीर्याण्यर्जुनजाद भयात्,वे धानकी बालके समान शत्रुओंके सिर क्रमशः काटते जाते थे। अर्जुनके भयसे कौरवोंकी सारी शक्ति नष्ट हो गयी थी
वैशंपायन म्हणाले—जसा कापणी करणारा औषधींची शिरे एकामागून एक कापतो, तसा तो शत्रूंची मस्तके क्रमाने छेदत गेला. अर्जुनजन्य भयामुळे कौरवांचे तेज व बळ मोडून पडले; समर्थ असूनही ते कोरड्या तृणासारखे ढासळले.
Verse 32
अर्जुनानिलभिगन्नानि वनान्यर्जुनविद्विषाम् । चक्रुलोहितधाराभिर्धरणीं लोहितान्तराम्,अर्जुनके शत्रुरूपी वन अर्जुनरूपी वायुसे ही छिन्न-भिन्न हो लाल धाराएँ (रक्त) बहाकर पृथ्वीको भी लाल करने लगे
वैशंपायन म्हणाले—अर्जुनाच्या वायूसारख्या वेगाने अर्जुनद्वेष्ट्यांचे वनासारखे समूह विदीर्ण झाले आणि रक्तधारा वाहू लागल्या; त्या लाल धारांनी धरतीही लाल रेषांनी भरून गेली. रणभूमीवर पांडवाचा तो महावेग स्पष्ट दिसत होता.
Verse 33
लोहितेन समायुक्तै: पांसुभि: पवनोद्धृतै: । बभूवुर्लोहितास्तत्र भृूशमादित्यरश्मय:,वायुद्वारा उड़ायी हुई रक्तसे सनी धूलके संसर्गसे आकाशमें सूर्यकी किरणें भी अधिक लाल हो गयीं
वैशंपायन म्हणाले—वाऱ्याने उडालेल्या रक्तमिश्रित धुळीच्या संसर्गाने तेथे सूर्यकिरणही अत्यंत लाल झाले. रणभूमी धूळ-धुराने भरून गेली होती; रक्तरंजित कणांमुळे सूर्यांशही रक्तवर्ण भासू लागले.
Verse 34
सार्क खं तत्क्षणेनासीत् संध्यायामिव लोहितम् | अप्यस्तं प्राप्य सूर्योडपि निवर्तेत न पाण्डव:
वैशंपायन म्हणाले—त्या क्षणी सूर्यसहित आकाश संध्याकाळच्या पश्चिम नभाप्रमाणे लाल झाले. संध्याकाळी सूर्य अस्ताचलास पोहोचून आपल्या दाहक कर्मातून निवृत्त होतो; पण पांडुसुत वीर पार्थ शत्रुपीडनाच्या कर्मातून तेथे क्षणभरही निवृत्त झाला नाही.
Verse 35
तान् सर्वान् समरे शूर: पौरुषे समवस्थितान् । दिव्यैरस्त्रैरचिन्त्यात्मा सर्वानार्च्छद् धनुर्धरान्
समरात पराक्रम दाखविण्यासाठी ठाम उभ्या असलेल्या त्या सर्व धनुर्धरांवर अचिंत्य मन-बुद्धीचा शूर अर्जुन दिव्यास्त्रांनी आघात करू लागला।
Verse 36
स तु द्रोणं त्रिसप्तत्या क्षुरप्राणां समार्पयत् । दुःसहं दशभिर्बाणैद्रौणिमष्टाभिरेव च
त्याने द्रोणाचार्यांना त्र्याहत्तर क्षुरप्राण बाणांनी, दुःसहाला दहा बाणांनी आणि द्रोणपुत्र अश्वत्थाम्याला आठ बाणांनी जखमी केले।
Verse 37
दुःशासन द्वादशभि: कृपं शारद्वतं त्रिभि: । भीष्म शान्तनवं षष्ट्या राजानं च शतेन ह । कर्ण च कर्णिना कर्णे विव्याध परवीरहा
त्याने दुःशासनाला बारा बाणांनी, शारद्वत कृपाचार्यांना तीन बाणांनी, शान्तनुनंदन भीष्मांना साठ बाणांनी आणि राजा दुर्योधनाला शंभर बाणांनी जखमी केले. नंतर परवीरहा अर्जुनाने ‘कर्णी’ नावाच्या बाणाने कर्णाच्या कानात भेद केला।
Verse 38
तस्मिन् विद्धे महेष्वासे कर्णे सर्वास्त्रकोविदे | हताश्वसूते विरथे ततोडनीकमभज्यत
सर्वास्त्रकोविद महाधनुर्धर कर्ण जखमी झाला, त्याचे घोडे व सारथी मारले गेले आणि तो रथहीन झाला; तेव्हा सैन्यव्यूह भंग पावला।
Verse 39
तत् प्रभग्नं बल॑ दृष्टवा पार्थमाजिस्थितं पुन: । अभिप्रायं समाज्ञाय वैराटिरिदमब्रवीत्
कौरवांचे सैन्य भंग पावून पळत आहे आणि पार्थ अर्जुन पुन्हा युद्धासाठी ठाम उभा आहे, हे पाहून विराटपुत्र उत्तराने त्यांचा अभिप्राय ओळखून म्हटले—“हे जिष्णो! या सुंदर रथावर मी सारथी म्हणून तुमच्यासह बसलो आहे; आता तुम्ही कोणत्या सेनेकडे जाऊ इच्छिता? आज जिथे आज्ञा द्याल, तिथे मी तुमच्यासह येईन।”
Verse 40
आस्थाय रुचिरं जिष्णो रथं सारथिना मया । कतमं यास्यसे5नीकमुक्तो यास्याम्यहं त्वया
वैशंपायन म्हणाले— ‘हे जिष्णु! मी सारथी असताना या रम्य रथावर आरूढ होऊन तू आता सैन्याच्या कोणत्या विभागाकडे जाऊ इच्छितोस? तू जिथे आज्ञा करशील तिथेच मी तुझ्याबरोबर जाईन.’
Verse 41
अजुन उवाच लोहिताश्वमरिष्टं यं वैयाप्रमनुपश्यसि । नीलां पताकामारश्रित्य रथे तिष्ठन्तमुत्तर
अर्जुन म्हणाला— ‘उत्तर! लालसर घोड्यांनी जोडलेल्या रथावर निळी पताका धारण करून जो शुभस्वरूप महापुरुष दिसतो, तो कृपाचार्य आहे; आणि तोच त्यांचा निवडक दल आहे. मला त्याच विभागाकडे ने; दृढ धनुष्यधारी कृपाचार्यांना मी शीघ्र अस्त्रप्रयोगाची कला दाखवीन.’
Verse 42
कृपस्यैतदनीकाग्रयं प्रापपस्वैतदेव माम् । एतस्य दर्शयिष्यामि शीघ्रास्त्रं दृढधन्विन:
अर्जुन म्हणाला— ‘उत्तर! कृपाच्या या अग्रगण्य दलाजवळ मला थेट पोहोचव. या दृढ धनुष्यधारी कृपाला मी शीघ्र अस्त्रप्रयोग दाखवीन.’
Verse 43
ध्वजे कमण्डलुर्यस्य शातकौम्भमय: शुभ: । आचार्य एष हि द्रोण: सर्वशस्त्रभृतां वर:,जिनकी ध्वजामें सुन्दर सुवर्णमय कमण्डलु सुशोभित है, ये सम्पूर्ण शस्त्रधारियोंमें श्रेष्ठ आचार्य द्रोण हैं
‘ज्याच्या ध्वजावर उज्ज्वल सुवर्णमय शुभ कमंडलू शोभतो— तेच आचार्य द्रोण, सर्व शस्त्रधार्यांमध्ये श्रेष्ठ।’
Verse 44
सदा ममैष मान्यस्तु सर्वशस्त्रभृतामपि । सुप्रसन्नं महावीरं कुरुष्वैनं प्रदक्षिणम्,ये मेरे तथा अन्य सब शस्त्रधारियोंके माननीय हैं। तुम इन परम प्रसन्न महावीर आचार्यपादकी रथद्वारा प्रदक्षिणा करो
‘हे सदा माझ्यासाठी—आणि सर्व शस्त्रधार्यांसाठीही—माननीय आहेत. हा महावीर आता अत्यंत प्रसन्न आहे; रथाने यांची प्रदक्षिणा कर.’
Verse 45
अत्रैव वावरोहैनमेष धर्म: सनातन: । यदि मे प्रथम द्रोण: शरीरे प्रहरिष्यति । ततोडस्य प्रहरिष्यामि नास्थ कोपो भवेदिति
याच ठिकाणी याला उतरवा; हाच सनातन धर्म आहे. जर आचार्य द्रोण प्रथम माझ्या देहावर प्रहार करतील, तर मीही बाणांनी प्रत्याघात करीन—म्हणून त्यांना ‘मी विनाकारण आधी हल्ला केला’ असा कोप होणार नाही.
Verse 46
अस्याविदूरे हि धनुर्ध्वजाग्रे यस्य दृश्यते । आचार्यस्यैष पुत्रो वै अश्वत्थामा महारथ:
इथून फार दूर नाही—ज्याच्या ध्वजाच्या अग्रभागी धनुष्याचे चिन्ह दिसते—तो आचार्याचा योग्य पुत्र, महारथी अश्वत्थामा आहे. तो माझ्यासह सर्व शस्त्रधाऱ्यांस माननीय आहे; म्हणून त्याच्या रथाजवळ गेलास तरी तू पुन्हा पुन्हा मागे फिरून ये.
Verse 47
सदा ममैष मान्यस्तु सर्वशस्त्रभृतामपि । एतस्य त्वं रथं प्राप्य निवर्तेथा: पुनः पुन:
हा सदैव माझ्यासह सर्व शस्त्रधाऱ्यांस माननीय आहे. याच्या रथाजवळ पोहोचूनही तू पुन्हा पुन्हा मागे फिर.
Verse 48
य एष तु रथानीके सुवर्णकवचावृत: । सेनाग्रयेण तृतीयेन व्यावहार्येण तिछति
जो हा रथी-दलात सुवर्ण कवच धारण करून तिसऱ्या—कार्ययोग्य अग्रसेनेसमवेत उभा आहे, तो धृतराष्ट्राचा श्रीमान पुत्र राजा सुयोधन आहे.
Verse 49
यस्य नागो ध्वजाग्रेड्सौ हेमकेतनसंवृत: । धृतराष्ट्रात्मज: श्रीमानेष राजा सुयोधन:
ज्याच्या ध्वजाच्या अग्रभागी नागाचे चिन्ह आहे आणि जो सुवर्ण पताकांनी शोभित आहे—तो धृतराष्ट्राचा श्रीमान पुत्र राजा सुयोधन आहे.
Verse 50
एतस्याभिमुखं वीर रथं पररथारुजम् | प्रापयस्वैष राजा हि प्रमाथी युद्धदुर्मद:
अर्जुन म्हणाला—वीरा, शत्रूंचे रथ फोडणारा हा रथ सरळ त्याच्या समोर ने. हा राजा खरोखर शत्रुमर्दक, युद्धाच्या उन्मादाने भरलेला आहे.
Verse 51
एष द्रोणस्य शिष्याणां शीघ्रास्त्रे प्रथणो मत: । एतस्य दर्शयिष्यामि शीघ्रास्त्रं विपुलं रणे
द्रोणाचार्यांच्या शिष्यांमध्ये शीघ्रास्त्र चालविण्यात हा प्रथम मानला जातो. आज या रणात मी याला वेगवान अस्त्रविद्येचे महान दर्शन घडवीन.
Verse 52
यह शीघ्रतापूर्वक अस्त्र चलानेमें आचार्य द्रोणके शिष्योंमें प्रथम माना गया है। इस युद्धमें आज मैं इसे शीघ्र अस्त्र चलानेकी विपुल कलाका दर्शन कराऊँगा ।।
द्रोणाचार्यांच्या शिष्यांमध्ये शीघ्रतेने अस्त्र चालविण्यात हा प्रथम मानला जातो. आज या युद्धात मी याला शीघ्रास्त्र-प्रयोगाची विपुल कला दाखवीन. ज्याच्या ध्वजाच्या अग्रभागी हत्ती व त्याच्या साखळीचे रम्य चिन्ह आहे—तो विकर्तनपुत्र कर्ण; तू त्याला आधीपासूनच ओळखतोस.
Verse 53
एतस्य रथमास्थाय राधेयस्य दुरात्मन: । यत्तों भवेथा: संग्रामे स्पर्थते हि सदा मया,इस दुरात्मा राधापुत्रके रथके निकट जाकर सावधान हो जाना। यह सदा युद्धमें मेरे साथ स्पर्धा रखता है
या दुरात्मा राधेय (कर्ण) यांच्या रथाजवळ गेल्यावर संग्रामात सावध राहा. हा नेहमीच युद्धात माझ्याशी स्पर्धा करीत असतो.
Verse 54
इस प्रकार श्रीमह्याभारत विराटपर्वके अन्तर्गत गोहरणपर्वमें उत्तरगोग्रहके समय कर्णका युद्ध पलायनविषयक चौवनवाँ अध्याय पूरा हुआ
वैशंपायन म्हणाले—अशा प्रकारे श्रीमहाभारताच्या विराटपर्वातील गोहरणपर्वात उत्तराच्या गोग्रहणाच्या वेळी कर्णाच्या युद्धातून पलायनाचे वर्णन करणारा चौपन्नावा अध्याय समाप्त झाला. आता जो महापराक्रमी वीर निळ्या रंगाच्या, पाच तारांच्या चिन्हाने युक्त ध्वज असलेल्या रथावर उभा आहे—हातांत रक्षक-दस्ताने घातलेला, विशाल धनुष्य धारण करणारा, दिव्य चिन्हांनी विचित्र ध्वजाने शोभणारा, मस्तकी उज्ज्वल श्वेत छत्र धारण करणारा, सूर्य-चंद्रासारखा तेजस्वी सुवर्ण कवच व सुवर्ण शिरस्त्राणाने झळकणारा—तो शान्तनुनंदन भीष्म, आपला सर्वांचा पितामह, रथीश्रेष्ठ आहे. पण राज्यलक्ष्मीने संपन्न असूनही तो दुर्योधनाच्या अधीन आहे; म्हणून माझे मन शोकाने संतप्त होते.
Verse 55
यस्य तारार्कचित्रोडसौ ध्वजो रथवरे स्थित: । यस्यैतत् पाण्डुरं छत्र॑ विमल॑ मूर्थ्नि तिष्ठति
अर्जुन म्हणाला—ज्याच्या श्रेष्ठ रथावर तारे व सूर्यचिन्हांनी अलंकृत ध्वज फडकतो आणि ज्याच्या मस्तकी निर्मळ पांढरे छत्र धरले आहे, तो महापराक्रमी शान्तनुनंदन भीष्म—आपला सर्वांचा पितामह—आहे. राज्यश्रीने संपन्न असूनही तो दुर्योधनाच्या अधीन झाला आहे; म्हणून त्याचे दर्शन माझे हृदय शोकाने जाळून टाकते.
Verse 56
महतो रथवंशस्य नानाध्वजपताकिन: । बलाहकाग्रे सूर्यो वा य एष प्रमुखे स्थित:
अर्जुन म्हणाला—नाना ध्वज-पताकांनी चिन्हांकित अशा रथींच्या त्या विशाल सैन्याच्या अग्रभागी, ढगांच्या पुढे उगवलेल्या सूर्याप्रमाणे जो तेजस्वी उभा आहे, तो शान्तनुनंदन भीष्म—आपला पितामह—आहे. तो शोभिवंत रथावर आरूढ, विशाल धनुष्य धारण करणारा, चिन्हे व राजलक्षणांनी विभूषित आहे; तरीही राज्यश्री असून दुर्योधनाच्या अधीन झाला आहे—हे दृश्य माझे मन शोकाने दग्ध करते.
Verse 57
हैमं चन्द्रार्कसंकाशं कवचं यस्य दृश्यते । जातरूपशिरस्त्राणं मनस्तापयतीव मे
अर्जुन म्हणाला—ज्याचे सुवर्णकवच चंद्र-सूर्यासारखे तेजस्वी दिसते आणि ज्याचे शिरस्त्राण शुद्ध सोन्याचे आहे, त्याला पाहताच माझे मन शोकाने जळून उठते. तो शान्तनुनंदन भीष्म—आपला पितामह—आहे; राज्यश्री असूनही दुर्योधनाच्या अधीन झाला आहे—हीच गोष्ट माझ्या हृदयाला पीडा देते.
Verse 58
एष शान्तनवो भीष्म: सर्वेषां न: पितामह: । राजश्रियाभिवृद्धश्न सुयोधनवशानुग:
अर्जुन म्हणाला—हा शान्तनुवंशीय भीष्म आपला सर्वांचा पितामह आहे. राज्यश्रीने वाढलेला असूनही तो सुयोधन (दुर्योधन) यांच्या वशाने चालला आहे. त्याला पाहून माझे मन शोक आणि धर्मसंकटाच्या ज्वाळांनी दग्ध होते.
Verse 59
पश्चादेष प्रयातव्यो न मे विघ्नकरो भवेत् । एतेन युध्यमानस्य यत्त: संयच्छ मे हयान्
अर्जुन म्हणाला—याने आपल्या मागे यावे, म्हणजे माझ्या पुढे जाण्यात अडथळा होणार नाही. मी याच्याशी युद्ध करत असताना तू सावध राहून माझे घोडे नीट आवर.
Verse 60
ततो<5भ्यवहदव्यग्रो वैराटि: सव्यसाचिनम् । यत्रातिष्ठत् कृपो राजन् योत्स्यमानो धनंजयम्
राजन्! अर्जुनाचे बोल ऐकून विराटपुत्र उत्तर निर्भय व सावध होऊन सव्यसाची धनंजयाला त्या ठिकाणी घेऊन गेला, जिथे कृपाचार्य युद्धासाठी सज्ज उभे होते।
Frequently Asked Questions
The dilemma concerns how to interpret earlier restraint: Arjuna presents forbearance as dharma-governed self-control under obligation, while Karṇa reinterprets it as weakness—raising the ethical question of whether motive or outcome determines moral credit.
The chapter emphasizes that public claims create ethical exposure: speech without corresponding disciplined action becomes unstable, and accountability may arrive when conditions mature; it also highlights that dharma can require timed restraint without forfeiting readiness.
No explicit phalaśruti appears here; the meta-commentary is implicit in Vaiśaṃpāyana’s narration, where witnessed outcome functions as interpretive closure—demonstrating how the epic evaluates boast, restraint, and competence through narrated consequence.
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.