Adhyaya 23
Virāṭa-parva Adhyāya 23: Report of the Slain Sūtaputras, Royal Orders, and Sairandhrī’s Return
Upa-parva: Kīcaka-vadha Upa-Parva (Episode of Kīcaka’s Slaying and its Courtly Aftermath)
Vaiśaṃpāyana reports that the slain sūtaputras are found scattered on the ground, and messengers inform King Virāṭa that powerful “Gandharvas” have killed them in large numbers. The court interprets the event as a security crisis linked to Sairandhrī’s presence and exceptional beauty, projecting imminent danger to the city if policy is not enacted. Virāṭa responds with administrative closure: he orders final rites for the dead, including a collective cremation with offerings. Fearful after perceived defeat by Gandharvas, the king instructs Queen Sudeṣṇā (via the princess) to tell Sairandhrī she may go as she wishes; he avoids speaking directly, delegating communication to women as socially safer intermediaries. Draupadī, released and protected by Bhīmasena, returns toward the palace after washing, while bystanders scatter in panic at the thought of Gandharvas. She briefly signals gratitude to the “Gandharva king” as a protective fiction. In the dance hall she encounters Dhanaṃjaya (Arjuna as Bṛhannadā) instructing the princess, and a dialogue follows in which Bṛhannadā asks how she was freed and the perpetrators slain; Draupadī initially deflects, pointing to the asymmetry of suffering between courtly comfort and a maid’s vulnerability, while Bṛhannadā notes even she experiences profound suffering. Draupadī enters Sudeṣṇā’s presence; the princess relays Virāṭa’s message urging Sairandhrī to depart due to fear. Draupadī requests tolerance for only thirteen days, asserting that her “Gandharvas” will complete their purpose and that the king will benefit thereafter—an implicit assurance aligned with the completion of the concealment term.
Chapter Arc: उपकीचक सैरन्ध्री (द्रौपदी) को बाँधकर श्मशान-भूमि की ओर घसीट ले जाते हैं—विराट-नगर के भीतर छिपे पाण्डवों की प्रतिज्ञा और गोपनीयता दोनों एक साथ संकट में पड़ती हैं। → भीम, ‘गन्धर्व’ का रूपक बनाए रखते हुए, श्मशान के निकट घात लगाता है; उपकीचक भय और उन्माद में हैं, और नगर में यह अफ़वाह फैलती है कि सैरन्ध्री को ‘गन्धर्व’ उठा ले गए—कौरव-काल की अज्ञातवास-शर्त टूटने का भय भी भीतर-भीतर बढ़ता है। → भीम एक विशाल वृक्ष (ताल-प्रमाण, महा-स्कन्ध) उखाड़कर वज्रधारी इन्द्र की भाँति उपकीचकों पर टूट पड़ता है; एक-एक कर उन्हें कुचलता/प्रहार करता है—जैसे वृत्रासुर-वध का प्रतिरूप—और श्मशान में धनुष-प्रत्यंचा-सा गर्जन (भीमघोष) गूँज उठता है। → उपकीचक (कुल 105) मारे जाते हैं; जन-समूह (नर-नारी) आश्चर्य और विस्मय में स्तब्ध रह जाता है। द्रौपदी की रक्षा हो जाती है और ‘गन्धर्वों’ की कथा विराट-नगर में और दृढ़ हो जाती है, जिससे पाण्डवों की पहचान अभी भी परदे में रहती है। → कीचक-वध के बाद उपकीचकों का संहार मत्स्य-राज्य में प्रतिशोध और राजनीतिक उथल-पुथल की भूमिका बनाता है—क्या विराट-दरबार पाण्डवों की छाया को पहचान पाएगा?
Shlokas
Verse 1
(दाक्षिणात्य अधिक पाठके २६ “लोक मिलाकर कुल ९६३ शलोक हैं।) हू... “+(>9) #2६..# #25-.१ त्रयोविशो5 ध्याय: उपकीचकोंका सैरन्ध्रीको बाँधकर श्मशानभूमिमें ले जाना और भीमसेनका उन सबको मारकर सैरन्ध्रीको छुड़ाना वैशम्पायन उवाच तस्मिन् काले समागम्य सर्वे तत्रास्य बान्धवा: | रुरुदु: कीचकं दृष्टवा परिवार्य समन्ततः
वैशम्पायन म्हणाले—त्या वेळी त्याचे सर्व बंधु-बांधव तेथे जमा झाले. कीचकाला पाहून त्यांनी त्याला चहूबाजूंनी वेढून मोठ्याने रडारड सुरू केली.
Verse 2
सर्वे संहृष्टरोमाण: संत्रस्ता: प्रेक्ष्य कीचकम् । तथा सम्शिन्नसर्वाजू कूर्म स्थल इवोद्धुतम्
कीचकाला पाहताच ते सर्व भयभीत होऊन थरथर कापू लागले; अंगावर काटा आला. त्याचे सर्व अवयव आत ओढले गेले होते, म्हणून तो पाण्यातून काढून कोरड्या जमिनीवर ठेवलेल्या कासवासारखा दिसत होता.
Verse 3
पोथितं भीमसेनेन तमिन्द्रेणेव दानवम् । संस्कारयितुमिच्छन्तो बहिनेंतुं प्रचक्रमु:
जसा इंद्राने दानवाचा संहार केला, तसाच भीमसेनाने तो कीचक चिरडून टाकला होता. त्याचे बंधुजन दाहसंस्कार करण्याच्या इच्छेने त्याचा देह बाहेर स्मशानभूमीकडे नेण्याची तयारी करू लागले.
Verse 4
ददृशुस्ते ततः कृष्णां सूतपुत्रा: समागता: । अदूराच्चानवद्याड़ीं स्तम्भमालिड़य तिष्ठतीम्,इसी समय वहाँ आये हुए सूतपुत्रोंने देखा, निर्दोष अंगोंवाली द्रौपदी थोड़ी ही दूरपर एक खंभेका सहारा लिये खड़ी है
तेव्हा तेथे जमलेल्या सूतपुत्रांनी कृष्णा (द्रौपदी)ला पाहिले. ती निष्पाप अंगांची स्त्री थोड्याच अंतरावर एका खांबाला टेकून उभी होती.
Verse 5
समवेतेषु सर्वेषु तामूचुरुपकीचका: । हन्यतां शीघ्रमसती यत्कृते कीचको हत:
सर्वजण जमल्यावर उपकीचक (कीचकाचे भाऊ) तिला उद्देशून म्हणाले—“या असतीला त्वरित ठार करा; हिच्यामुळेच कीचक मारला गेला आहे.”
Verse 6
अथवा नैव हन्तव्या दहाुतां कामिना सह | मृतस्यापि प्रियं कार्य सूतपुत्रस्य सर्वथा
“किंवा हिला मारू नये; कामी कीचकाच्या प्रेतासह हिलाही जाळावे. सूतपुत्र मेला तरी त्याला जे प्रिय, ज्याने त्याचा आत्मा तृप्त होईल, ते कार्य सर्वथा करणे योग्य आहे.”
Verse 7
ततो विराटमूचुस्ते कीचको<स्या: कृते हतः । सहानेनाद्य दहोम तदनुज्ञातुमहसि
मग त्यांनी विराटाला म्हटले—“या सैरंध्रीमुळेच कीचक मारला गेला आहे; म्हणून आज आम्ही कीचकासह हिलाही जाळू इच्छितो. आपण आज्ञा द्यावी.”
Verse 8
पराक्रमं तु सूतानां मत्वा राजान्वमोदत । सैरन्ध्य्रा: सूतपुत्रेण सह दाहं विशाम्पति:,राजाने सूतपुत्रोंके पराक्रमका विचार करके सैरन्ध्रीको कीचकके साथ जला डालनेकी अनुमति दे दी
सूतपुत्रांच्या पराक्रमाचा विचार करून राजाने संमती दिली; प्रजाधिपती नरेशाने सैरंध्रीला सूतपुत्रासह जाळण्याची परवानगी दिली.
Verse 9
तां समासाद्य वित्रस्तां कृष्णां कमललोचनाम् । मोमुहामानां ते तत्र जगृूहु: कीचका भूशम्,फिर क्या था, उपकीचकोंने उसके पास जाकर भयभीत एवं मूर्च्छित हुई कमललोचना कृष्णाको बलपूर्वक पकड़ लिया
मग ते कीचक तिथे जाऊन भयभीत, कमललोचना कृष्णा—जी मूर्च्छित होत होती—तिला बलपूर्वक पकडून घेतले.
Verse 10
ततस्तु तां समारोप्य निबध्य च सुमध्यमाम् | जम्मुरुद्यम्य ते सर्वे श्मशानाभिमुखास्तदा
मग त्यांनी त्या सुकटी, सुमध्यमे देवीला चितेच्या खाटेवर चढवून प्रेतासह बांधले. त्यानंतर सर्वांनी मृतदेह उचलून स्मशानभूमीकडे प्रस्थान केले.
Verse 11
हियमाणा तु सा राजन् सूतपुत्रैरनिन्दिता । प्राक्रोशन्नाथमिच्छन्ती कृष्णा नाथवती सती
राजन्! सूतपुत्रांनी अशा रीतीने ओढत नेली जात असताना अनिंदिता कृष्णा (द्रौपदी) रक्षकाची इच्छा करीत मोठ्याने आक्रोश करू लागली; नाथवती असूनही तिला जणू अनाथेसारखे केले गेले.
Verse 12
द्रौपहुुवाच जयो जयन्तो विजयो जयत्सेनो जयद्धल: । ते मे वाचं विजानन्तु सूतपुत्रा नयन्ति माम्
द्रौपदी म्हणाली— माझे पती जय, जयंत, विजय, जयत्सेन आणि जयद्धल जिथे कुठे असतील, त्यांनी माझी ही आर्त वाणी ऐकून जाणावी. हे सूतपुत्र मला स्मशानाकडे नेत आहेत.
Verse 13
येषां ज्यातलनिर्घोषो विस्फूर्जितमिवाशने: । व्यश्रूयत महायुद्धे भीमघोषस्तरस्विनाम्
महायुद्धात ज्यांचा भीमघोष धनुष्याच्या प्रत्यंचेच्या भयंकर झंकारासारखा, किंवा इंद्राच्या वज्रगर्जनेसारखा ऐकू येत असे—ते वीर माझी ही आर्त वाणी ऐकून जाणोत. हे सूतपुत्र मला स्मशानाकडे नेत आहेत.
Verse 14
रथघोषश्न बलवान् गन्धर्वाणां तरस्विनाम् । ते मे वाचं विजानन्तु सूतपुत्रा नयन्ति माम्
वेगवान गंधर्वांच्या रथांचा बलवान घोष आणि धनुष्यांचा प्रचंड नाद—जो वज्राघातासारखा भासतो—ते माझी ही आर्त वाणी ऐकून जाणोत. हे सूतपुत्र मला स्मशानाकडे नेत आहेत.
Verse 15
वैशम्पायन उवाच तस्यास्ता: कृपणा वाच: कृष्णाया: परिदेवितम् । श्रुत्वैवाभ्यापतद् भीम: शयनादविचारयन्
वैशंपायन म्हणाले—राजन्! कृष्णा द्रौपदीचे ते दीन शब्द व करुण विलाप ऐकताच भीमसेन विचार न करता शय्येवरून तत्क्षणी उडी मारून उठला।
Verse 16
भीमसेन उवाच अहं शृणोमि ते वाचं त्वया सैरन्ध्रि भाषिताम् । तस्मात् ते सूतपुत्रेभ्यो भयं भीरु न विद्यते
भीमसेन म्हणाला—सैरंध्री! तू जे बोललीस ते मी ऐकले आहे. म्हणून, भीरु, आता त्या सूतपुत्रांपासून तुला कोणताही भय नाही।
Verse 17
वैशम्पायन उवाच इत्युक्त्वा स महाबाहुर्विजजृम्भे जिघांसया । ततः स व्यायतं कृत्वा वेषं विपरिवर्त्य च
वैशंपायन म्हणाले—असे बोलून महाबाहु भीमसेन वधाची इच्छा धरून अंगडाई देत देह ताणू लागला; मग स्वतःला सावरून त्याने वेष बदलला।
Verse 18
अद्वारेणाभ्यवस्कन्द्र निर्जगाम बहिस्तदा । स भीमसेन: प्राकारादारुह्मु तरसा टद्रुमम्
वैशंपायन म्हणाले—तेव्हा भीमसेन दार नसलेल्या वाटेने उडी मारून बाहेर निघाला. मग प्राकार ओलांडून तो वेगाने त्या वृक्षावर चढला।
Verse 19
श्मशानाभिमुख: प्रायाद् यत्र ते कीचका गता: । स लड्घयित्वा प्राकारं नि:सृत्य च पुरोत्तमात् | जवेन पतितो भीम: सूतानामग्रतस्तदा
वैशंपायन म्हणाले—जिथे ते कीचक गेले होते, त्याच दिशेने भीम श्मशानाकडे निघाला. प्राकार लंघून त्या उत्तम नगरातून बाहेर पडताच तो इतक्या वेगाने धावला की सूतपुत्रांच्या आधीच तेथे पोहोचला।
Verse 20
चितासमीपे गत्वा स तत्रापश्यद् वनस्पतिम् । तालमात्रं महास्कन्ध॑ मूर्थशुष्क॑ विशाम्पते
वैशंपायन म्हणाले—चितेजवळ जाऊन त्याने तेथे ताडाएवढा उंच, महाकांडाचा आणि माथा सुकलेला असा एक वृक्ष पाहिला, हे प्रजापालक राजन्।
Verse 21
त॑ नागवदुपक्रम्य बाहुभ्यां परिरभ्य च । स्कन्धमारोपयामास दशबव्यामं परंतप:,उस वृक्षकी ऊँचाई दस व्याम थी। उसे शत्रुतापन भीमसेनने दोनों भुजाओंमें भरकर हाथीके समान जोर लगाकर उखाड़ा और अपने कंधेपर रख लिया
वैशंपायन म्हणाले—हत्तीप्रमाणे पुढे सरसावत शत्रुतापी भीमाने दोन्ही बाहूंनी त्याला घट्ट कवटाळले आणि दहा व्याम उंच तो वृक्ष उपटून खांद्यावर उचलला।
Verse 22
सतं वृक्ष दशव्यामं सस्कन्धविटपं बली | प्रगृह्मा भ्यद्रवत् सूतान् दण्डपाणिरिवान्तक:,शाखा-प्रशाखाओंसहित उस दस व्याम ऊँचे वृक्षको लेकर बलवान् भीम दण्डपाणि यमराजके समान उन सूतपुत्रोंकी ओर दौड़े
वैशंपायन म्हणाले—खोड व फांद्या-उपफांद्यांसह दहा व्याम उंच तो वृक्ष घेऊन बलवान भीम सूतांकडे धावला; तो दंडधारी यमासारखा भासत होता।
Verse 23
ऊरुवेगेन तस्याथ न्यग्रोधाश्वत्थकिंशुका: । भूमौ निपतिता वृक्षा: सड्घशस्तत्र शेरते
वैशंपायन म्हणाले—मग त्याच्या जंघांच्या वेगाने धडकून अनेक वड, पिंपळ आणि पलाशवृक्ष भूमीवर कोसळले व तेथे ढिगांनी पडून राहिले।
Verse 24
त॑ सिंहमिव संक्रुद्धं दृष्टवा गन्धर्वमागतम् | वित्रेसु: सर्वश: सूता विषादभयकम्पिता:
सिंहासारखा क्रोधाने पेटलेला गंधर्वरूपी भीम आपल्याकडे येताना पाहून सर्व सूत घाबरून गेले; विषाद व भयाने थरथरत ते बोलू लागले।
Verse 25
गन्धर्वो बलवानेति क्रुद्ध उद्यम्य पादपम् । सैरन्ध्री मुच्यतां शीघ्रं यतो नो भयमागतम्
“अरे, पाहा! हा बलवान गंधर्व क्रुद्ध होऊन झाड उचलून आपल्याकडे येत आहे. सैरंध्रीला ताबडतोब सोडा; तिच्यामुळेच आपल्यावर हे भय आले आहे.”
Verse 26
ते तु दृष्टया तदा5<विद्धं भीमसेनेन पादपम् | विमुच्य द्रौपदी तत्र प्राद्रवन्नगरं प्रति,इतनेमें ही भीमसेनके द्वारा घुमाये जाते हुए उस वृक्षको देखकर वे द्रौपदीको वहीं छोड़ नगरकी ओर भागने लगे
तेव्हा भीमसेनाने फिरवलेले ते झाड पाहताच त्यांनी द्रौपदीला तिथेच सोडून नगराकडे धाव घेतली.
Verse 27
द्रवतस्तांस्तु सम्प्रेक्ष्य स वज्ी दानवानिव । शतं पञज्चाधिकं भीम: प्राहिणोद् यमसादनम्
ते पळत आहेत असे पाहून भीम वज्रधारीप्रमाणे दानवांवर प्रहार करीत एकशे पाच जणांना यमसदनी पाठवून दिले.
Verse 28
तत आश्वासयत् कृष्णां स विमुच्य विशाम्पते,महाराज! तदनन्तर उन्होंने द्रौषपदीको बन्धनसे मुक्त करके आश्वासन दिया
त्यानंतर, हे प्रजापते! त्यांनी कृष्णा (द्रौपदी) हिला बंधनातून मुक्त करून धीर दिला.
Verse 29
उवाच च महाबाहु: पाज्चालीं तत्र द्रौपदीम् । अश्रुपूर्णमुखी दीनां दुर्धर्ष: स वृकोदर:
त्या ठिकाणी पाञ्चाली द्रौपदी दीनवाणी झाली होती; तिचा चेहरा अश्रूंनी भरला होता. तेव्हा दुर्धर्ष महाबाहु वृकोदर तिला धीर देत म्हणाला—
Verse 30
एवं ते भीरु वध्यन्ते ये त्वां क्लिश्यन्त्यनागसम् । प्रैहि त्वं नगरं कृष्णे न भयं विद्यते तव
भीरु! तू निरपराध असतानाही जे तुला छळतील, ते याच प्रकारे मारले जातील. कृष्णे! तू नगरात जा; आता तुला कोणतेही भय नाही. मी दुसऱ्या मार्गाने विराटाच्या महानसात (पाकशाळेत) जाईन.
Verse 31
अन्येनाहं गमिष्यामि विराटस्य महानसम्
वैशम्पायन म्हणाले—मी दुसऱ्या मार्गाने विराटाच्या महानसात जाईन. भीरु! तू निरपराध व असहाय असतानाही जे तुला छळतील, ते याच प्रकारे मारले जातील. कृष्णे! तू नगरात जा; आता तुला भय नाही.
Verse 32
वैशम्पायन उवाच पज्चाधिकं शतं तच्च निहतं तेन भारत । महावनमिवच्छिन्नं शिश्ये विगलितद्गुमम्
वैशम्पायन म्हणाले—भारत! त्याने मारलेले ते एकशे पाच उपकीचक तेथे असे पडले होते, जणू छाटलेले महावन कोसळलेल्या वृक्षांनी भरून गेले आहे.
Verse 33
एवं ते निहता राजछछतं पञठच च कीचका: । स च सेनापति: पूर्वमित्येतत् सूतबघट्शतम्,राजन! इस प्रकार वे एक सौ पाँच उपकीचक और पहले मरा हुआ सेनापति कीचक सब मिलकर एक सौ छ: सूतपुत्र मारे गये
वैशम्पायन म्हणाले—राजन्! अशा रीतीने ते एकशे पाच उपकीचक मारले गेले आणि पूर्वीच मारला गेलेला सेनापती कीचकही. अशा प्रकारे सूतपुत्र एकूण एकशे सहा ठार झाले.
Verse 34
तद् दृष्टवा महदाश्चर्य नरा नार्यश्व॒ संगता: । विस्मयं परमं गत्वा नोचु: किउड्चन भारत
वैशम्पायन म्हणाले—भारत! ते महान आश्चर्य पाहून अनेक स्त्री-पुरुष एकत्र झाले. परम विस्मयाने स्तब्ध होऊन कोणीही काही बोलले नाही.
Verse 273
वृक्षेणैतेन राजेन्द्र प्रभज्जनसुतो बली । राजेन्द्र! उन्हें भागते देख वायुपुत्र बलवान् भीमने, वज्रधारी इन्द्र जैसे दानवोंका वध करते हैं, उसी प्रकार उस वृक्षसे एक सौ पाँच उपकीचकोंको यमराजके घर भेज दिया
वैशंपायन म्हणाले—राजेंद्र! त्यांना पळताना पाहून वायुपुत्र पराक्रमी भीमाने हाच वृक्ष शस्त्र करून, जसा वज्रधारी इंद्र दानवांचा संहार करतो, तसा एकशे पाच उपकीचकांचा वध करून त्यांना यमलोकास धाडले।
Frequently Asked Questions
The dilemma concerns governance and truth: the court must respond to mass violence while the protagonists must preserve concealment; the narrative resolves this through a socially credible protective fiction (“Gandharvas”) and delegated communication to minimize further harm.
Dharma is enacted through context-sensitive restraint: protection of the vulnerable and maintenance of public order may require indirect speech, controlled disclosure, and time-bound endurance when higher obligations (vows and safety) are at stake.
No explicit phalaśruti appears here; the chapter’s meta-function is structural—showing how concealment is maintained through narrative framing and institutional procedures until the thirteen-day limit is reached.
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.