Shloka 22
अध्याय २७०: प्रहस्त-वधः, धूम्राक्ष-हननं, कुम्भकर्ण-प्रबोधनम्
Chapter 270: Slaying of Prahasta; Defeat of Dhūmrākṣa; Awakening of Kumbhakarṇa
“बहुमूल्य धनुष और बाण ले लीजिये और शीघ्र ही शत्रुके मार्गकका अनुसरण कीजिये। कहीं ऐसा न हो कि डाँट-डपट और दण्डके भयसे मोहित और व्याकुलचित्त हो अपना उदास मुख लिये द्रौपदी किसी अयोग्य पुरुषको आत्मसमर्पण कर दे। ऐसी घटना घटित होनेसे पहले ही वहाँ पहुँच जाइये। यदि राजकुमारी कृष्णा किसी पराये पुरुषके हाथमें पड़ गयी तो समझ लीजिये किसीने उत्तम घीसे भरी हुई खुवाको राखमें डाल दिया, हविष्यको भूसेकी आगमें होम दिया गया, (देवपूजाके लिये बनी हुई) सुन्दर माला श्मशानमें फेंक दी गयी, यज्ञमण्डपमें रखे हुए पवित्र सोमरसको वहाँके ब्राह्मणोंकी असावधानीसे किसी कुत्तेने चाट लिया और विशाल वनमें शिकार करके अशुद्ध हुए गीदड़ने किसी पवित्र सरोवरमें गोता लगाकर उसे अपवित्र कर दिया; अत: ऐसी अप्रिय घटना घटित होनेसे पहले ही आपलोगोंको वहाँ पहुँच जाना चाहिये ।। मा व: प्रियाया: सुनसं सुलोचनं चन्द्रप्रभाच्छे वदनं प्रसन्नम् स्पृश्याच्छुभं कश्चिदकृत्यकारी श्वा वै पुरोडाशमिवाध्वरस्थम् । एतानि वर्त्मान्यनुयात शीघ्र मा व: काल: क्षिप्रमिहात्यगाद् वै,“कहीं ऐसा न हो कि आपलोगोंकी प्रियाके सुन्दर नेत्र तथा मनोहर नासिकासे सुशोभित चन्द्र-रश्मियोंके समान स्वच्छ, प्रसन्न एवं पवित्र मुखको कोई कुकर्मकारी पापात्मा पुरुष छू दे; ठीक उसी तरह, जैसे कुत्ता यज्ञके पुरोडाशको चाट ले। अतः जितना शीघ्र सम्भव हो, इन्हीं मार्गोंसे शत्रुका पीछा कीजिये। आपलोगोंका बहुमूल्य समय यहाँ अधिक नहीं बीतना चाहिये”
vaiśampāyana uvāca |
ma vaḥ priyāyāḥ sunāsaṃ sulocanaṃ candraprabhācchaṃ vadanaṃ prasannam |
spṛśyācchubhaṃ kaścid akṛtyakārī śvā vai puroḍāśam ivādhvarastham |
etāni vartmāny anuyāta śīghraṃ mā vaḥ kālaḥ kṣipram ihātyagād vai ||
वैशंपायन म्हणाले— “बहुमूल्य धनुष्य-बाण घ्या आणि शत्रूच्या पाऊलखुणांचा त्वरित पाठलाग करा. असे होऊ नये की धारेवर धारे आणि दंडाच्या भयाने मोहित, व्याकुळचित्त द्रौपदी उदास मुख करून एखाद्या अयोग्य पुरुषाला शरण जाईल; त्याआधीच तिथे पोहोचा. राजकुमारी कृष्णा परपुरुषाच्या हाती पडली तर समजा उत्तम तुपाने भरलेली खुवा राखेत टाकली, तुसाच्या आगीत हवि होम केली, देवपूजेची सुंदर माळ स्मशानात फेकली, यज्ञमंडपातील पवित्र सोम ब्राह्मणांच्या असावधानतेने कुत्र्याने चाटला, आणि विशाल वनात शिकार करून अशुद्ध झालेल्या कोल्ह्याने पवित्र सरोवरात उडी मारून ते अपवित्र केले. म्हणून त्या अनिष्टापूर्वीच तिथे पोहोचा. तुमच्या प्रियेस—सुंदर नेत्र व मनोहर नासिकेने शोभित, चंद्रप्रभेसारखा स्वच्छ, प्रसन्न व पवित्र मुख—कोणताही कुकर्मी स्पर्श करू नये; जसे कुत्रा यज्ञातील पुरोडाश चाटतो. म्हणून याच वाटांनी त्वरित पाठलाग करा; मौल्यवान वेळ इथे घालवू नका.”
वैशम्पायन उवाच
Educational Q&A
When grave injustice is imminent, dharma demands swift, decisive action. The verse frames violation of a virtuous woman’s dignity as a profound moral and symbolic pollution, comparable to the desecration of a consecrated sacrificial offering.
Vaiśampāyana reports an urgent exhortation to pursue the enemy immediately along the visible tracks, so that Draupadī (Kṛṣṇā) is not seized or touched by an unworthy man. The speaker uses Vedic-sacrificial metaphors (a dog licking the puroḍāśa) to stress the disgrace and impurity that would result if they delay.