Adhyaya 230
चित्रसेनगन्धर्वैः कौरवसंनिपातः (Citrasena and the Kaurava engagement)
Upa-parva: Gandharva–Kaurava Saṃgharṣa (Citrasena episode)
Vaiśaṃpāyana reports that the Kaurava party collectively approaches Duryodhana and then moves against a Gandharva-restrained situation in the forest. The Dhārtarāṣṭra forces disregard verbal checks and press inward with martial display. When speech fails to halt them, the Gandharva cohort informs King Citrasena, who condemns the Kauravas’ impropriety and authorizes armed action. Gandharvas advance rapidly; most Kaurava troops break formation and flee in visible disorder, while Karṇa (Vaikartana/Rādheya) alone initially refuses to turn away, checking the Gandharva host with intense arrow volleys and inflicting heavy losses. Duryodhana, Śakuni, Duḥśāsana, Vikarṇa, and other Dhṛtarāṣṭra sons re-engage with Karṇa at the front, producing a tumultuous clash. Citrasena escalates by deploying māyā (illusion/strategic deception), causing confusion; Kaurava fighters become isolated and overwhelmed in groups. Under pressure, many retreat toward the area where Yudhiṣṭhira is located. Karṇa continues to resist “like a mountain,” but Gandharvas concentrate on disabling his chariot—cutting yoke, dropping banner, and striking horses and charioteer—forcing Karṇa to dismount, take up sword and shield, and withdraw by mounting Vikarṇa’s chariot to effect escape.
Chapter Arc: वनपर्व के प्रवाह में कथा अचानक दिव्य लोकों की ओर मुड़ती है—इन्द्र के सम्मुख तेजस्वी, लोहिताम्बरधारी, तीक्ष्णदंष्ट्र, सर्वलक्षणसम्पन्न कुमार प्रकट होता है; त्रैलोक्य को प्रिय यह कौन है, और किस हेतु से उसका आविर्भाव हुआ? → स्कन्द अपने उद्गम और प्रयोजन का उद्घोष करता है—दानव-विनाश और देवकार्य-सिद्धि के लिए उसका प्राकट्य हुआ। रुद्र और अग्नि के रहस्यपूर्ण संयोग से जन्म की कथा, देवताओं की आशा और भय को एक साथ जगाती है: क्या यह कुमार देवसेनाओं को एक सूत्र में बाँध पाएगा, और क्या देवगण उसके तेज को धारण कर पाएँगे? → इन्द्र स्कन्द का देवसेनापति-पद पर अभिषेक करता है; लक्ष्मी-तुल्य श्री स्वयं उस युवा शूर पर आसीन होती है, और देवसेना के साथ उसका विधिवत पाणिग्रहण होता है—देव-शक्ति का केन्द्र एक नाम में स्थिर हो जाता है: महासेन स्कन्द। → अभिषिक्त महासेन देवगणों और समस्त भूतगणों से घिरकर देवसेनाओं को सान्त्वना देता है, उन्हें आश्वस्त करता है, और देव-व्यवस्था में अनुशासन व विजय-विश्वास स्थापित करता है; देवकार्य के लिए नेतृत्व अब अनिश्चित नहीं रहता। → अभिषेक के पश्चात् इन्द्र को उस कुमारी देवसेना का स्मरण होता है जिसे स्कन्द ने मुक्त किया था—यह स्मृति संकेत देती है कि देव-युद्ध का अगला चरण अब महासेन के नेतृत्व में शीघ्र ही घटित होगा।
Shlokas
Verse 1
#::3:.8 #::3...7 (0) हि २ 7 एकोनत्रिशर्दाधिकद्धिशततमो< ध्याय: स्कन्दका इन्द्रके साथ वार्तालाप
मार्कण्डेय म्हणाले— राजन्! स्कन्द सुवर्णकवच व सुवर्णमाळा धारण करून आसनावर विराजमान होते. त्यांच्या मुकुटावर सुवर्णकलगी शोभत होती; त्यांच्या नेत्रांत सुवर्णासारखी दीप्ती होती आणि त्यांच्या देहातून महान तेज प्रकट होत होते।
Verse 2
लोहिताम्बरसंवीतं तीक्ष्णदंष्टं मनोरमम् । सर्वलक्षणसम्पन्नं त्रैलोक्यस्यापि सुप्रियम्
ते लाल वस्त्रांनी आच्छादित होते; त्यांचे दात तीक्ष्ण होते आणि रूप मनोहर होते. ते सर्व शुभ लक्षणांनी संपन्न होते आणि त्रैलोक्यालाही अत्यंत प्रिय होते।
Verse 3
ततस्तं वरदं शूरं युवानं मृष्टकुण्डलम् | अभजत् पद्मरूपा श्री: स्वयमेव शरीरिणी
त्यानंतर वर देणारा, शूर, युवावस्थेने शोभणारा आणि सुबक कुंडलांनी अलंकृत असा तो कुमार— त्याच्याशी कमलरूपिणी, मूर्तिमती श्री स्वतःहूनच संलग्न झाली.
Verse 4
श्रिया जुष्ट: पृथुयशा: स कुमारवरस्तदा । निषण्णो दृश्यते भूतै: पौर्णमास्यां यथा शशी
श्रीने युक्त आणि दूरवर पसरलेल्या यशाचा तो श्रेष्ठ कुमार त्या वेळी तेथे बसलेला सर्व प्राणी पाहत होते—जसा पौर्णिमेच्या रात्री पूर्णचंद्र दिसतो तसा।
Verse 5
अपूजयन् महात्मानो ब्राह्मणास्तं महाबलम् | इदमाहुस्तदा चैव स्कन्दं तत्र महर्षय:,महामना ब्राह्मणोंने महाबली स्कन्दकी पूजा की और सब महर्षियोंने वहाँ आकर उनका इस प्रकार स्तवन किया
तेव्हा महात्मा ब्राह्मणांनी त्या महाबलवानाची पूजा केली; आणि तेथे उपस्थित महर्षींनी स्कंदाला अशा प्रकारे स्तुतीवचन सांगितले।
Verse 6
ऋषय ऊचु: हिरण्यगर्भ भद्रें ते लोकानां शड्करो भव । त्वया षड्रात्रजातेन सर्वे लोका वशीकृता:
ऋषी म्हणाले—“हे हिरण्यगर्भ! तुझे कल्याण होवो. तू सर्व लोकांचा मंगलकर्ता हो. तुला जन्म होऊन अजून फक्त सहा रात्री झाल्या आहेत, आणि एवढ्यातच तू सर्व लोकांना आपल्या वशात केलेस.”
Verse 7
अभयं च पुनर्दत्तं त्वयैवैषां सुरोत्तम । तस्मादिन्द्रो भवानस्तु त्रैलोक्यस्याभयंकर:
“हे सुरश्रेष्ठ! या लोकांना पुन्हा अभय तूच दिलेस. म्हणून आजपासून तू इंद्र हो आणि त्रैलोक्याचे भय दूर करणारा हो.”
Verse 8
स्कन्द उवाच किमिन्द्र: सर्वलोकानां करोतीह तपोधना: । कथं देवगणांश्वैव पाति नित्य सुरेश्वर:
स्कंद म्हणाला—“हे तपोधन! या पदावर असलेला इंद्र येथे सर्व लोकांसाठी काय करतो? आणि देवेश्वर सदैव देवगणांचे रक्षण कसे करतो?”
Verse 9
ऋषय ऊचु: इन्द्रो दधाति भूतानां बल॑ तेज: प्रजा: सुखम् । तुष्ट: प्रयच्छति तथा सर्वान् कामान् सुरेश्वर:
ऋषी म्हणाले—देवराज इंद्र प्रसन्न झाल्यावर सर्व प्राण्यांना बल, तेज, संतती व सुख देतात; तसेच त्यांच्या सर्व इच्छा पूर्ण करतात।
Verse 10
दुर्वृत्तानां संहरति व्रतस्थानां प्रयच्छति । अनुशास्ति च भूतानि कार्येषु बलसूदन:
ते दुर्वृत्तांचा संहार करतात आणि उत्तम व्रत पाळणाऱ्या सत्पुरुषांना जीवनदान देतात। ‘बल’ नावाच्या दैत्याचा संहार करणारे इंद्र सर्व प्राण्यांना आवश्यक कार्यांत प्रवृत्त होण्याची आज्ञा देतात।
Verse 11
असूर्ये च भवेत् सूर्यस्तथाचन्द्रे च चन्द्रमा: । भवत्यन्निश्च वायुश्न पृथिव्यापश्च॒ कारणै:
सूर्य नसता ते स्वतः सूर्य होतात आणि चंद्र नसता ते स्वतः चंद्र होऊन त्यांचे कार्य साधतात। आवश्यकता पडल्यास तेच अग्नी, वायु, पृथ्वी व जल यांचे रूप धारण करून त्यांचे कारणस्वरूप होतात।
Verse 12
एतदिन्द्रेण कर्तव्यमिन्द्रे हि विपुलं बलम् । त्वंच वीर बली श्रेष्ठस्तस्मादिन्द्रो भवस्व न:
हे सर्व इंद्रानेच करावयाचे, कारण इंद्रामध्ये विपुल बल आहे। पण हे वीरा, तूही श्रेष्ठ बलवान आहेस; म्हणून तूच आमचा इंद्र (नेता व रक्षक) हो।
Verse 13
शक्र उवाच भवस्वेन्द्रो महाबाहो सर्वेषां न: सुखावह: । अभिषिच्यस्व चैवाद्य प्राप्तरूपो$सि सत्तम
शक्र (इंद्र) म्हणाला—महाबाहो, तू इंद्र हो आणि आम्हा सर्वांना सुख दे। हे सज्जनश्रेष्ठा, तू या पदास सर्वथा योग्य आहेस; म्हणून आजच या पदावर अभिषेक करून घे।
Verse 14
स्कन्द उवाच शधि त्वमेव त्रैलोेक्यमव्यग्रो विजये रत: । अहं ते किड्कर: शक्र न ममेन्द्रत्वमीप्सितम्
स्कंद म्हणाला—हे शक्र! तूच निर्विघ्न मनाने त्रैलोक्याचे शासन कर आणि विजयकार्यांत रत राहा. मी तुझा सेवक आहे; मला इंद्रपदाची इच्छा नाही.
Verse 15
श॒क्र उवाच हलक: वीर त्वं देवानामरीन् जहि । अवज्ञस्यन्ति मां लोका वीर्येण तव विस्मिता:
इंद्र म्हणाला—हे हलक, वीर! देवांचे शत्रू तूच संहार कर. तुझ्या पराक्रमाने विस्मित होऊन लोक माझी अवहेलना करतील.
Verse 16
इन्द्रत्वे तु स्थितं वीर बलहीनं पराजितम् । आवयोश्व मिथो भेदे प्रयतिष्यन्त्यतन्द्रिता:
इंद्र म्हणाला—हे वीर! इंद्रपदावर असूनही मी पराजित व बलहीन भासतो. आणि आपल्यात परस्पर भेद झाला तर लोक आळस झटकून अखंड फूट पाडण्याचा प्रयत्न करतील.
Verse 17
भेदिते च त्वयि विभो लोको द्वैधमुपेष्यति । द्विधाभूतेषु लोकेषु निश्चितेष्वावयोस्तथा
इंद्र म्हणाला—हे विभो! तुझ्यात फूट पडली तर जग द्विधा होईल. आणि लोक निश्चितच—तुझ्या व माझ्या—दोन गटांत विभागले गेले, तर आपल्यात संघर्ष सुरू होऊ शकतो. म्हणून तूच इंद्र हो; अधिक विचार करू नकोस.
Verse 18
विग्रह: सम्प्रवर्तेत भूतभेदान्महाबल । तत्र त्वं मां रणे तात यथाश्रद्ध॑ विजेष्यसि
हे महाबल! भूतांच्या भेदामुळे जर संघर्ष सुरू झाला, तर त्या रणात, तात, तू आपल्या श्रद्धेप्रमाणे मला जिंकेल.
Verse 19
स्कन्द उवाच त्वमेव राजा भद्र ते त्रैलोक्यस्थ ममैव च
स्कंद म्हणाला—तूच राजा आहेस; तुझे कल्याण होवो—त्रैलोक्यात अधिष्ठित प्रभूसाठीही आणि माझ्यासाठीही।
Verse 20
इन्द्र उवाच अहमिन्द्रो भविष्यामि तव वाक्यान्महाबल
इंद्र म्हणाला—हे महाबल! तुझ्या वचनानुसार मी इंद्रपदावर प्रतिष्ठित राहीन. म्हणून, हे महावीर, देवांच्या सेनापतीपदासाठी तू आपला अभिषेक करून घे.
Verse 21
यदि सत्यमिदं वाक्यं निश्चयाद् भाषितं त्वया । यदि वा शासन स्कन्द कर्तुमिच्छसि मे शृूणु
इंद्र म्हणाला—जर हे तुझे वचन सत्य असेल व निश्चयपूर्वक बोललेले असेल, किंवा हे स्कंदा, तू माझी आज्ञा पाळू इच्छित असशील, तर माझे ऐक.
Verse 22
स्कन्द उवाच दानवानां विनाशाय देवानामर्थसिद्धये
स्कंद म्हणाला—दानवांचा विनाश करण्यासाठी आणि देवांचे कार्य सिद्ध करण्यासाठी।
Verse 23
मार्कण्डेय उवाच सो5भिषिक्तो मघवता सर्वैर्देवगणै: सह
मार्कंडेय म्हणाला—मघवा (इंद्र) यांनी सर्व देवगणांसह त्याचा विधिपूर्वक अभिषेक केला।
Verse 24
अतीव शुशुभे तत्र पूज्यमानो महर्षिभि: | तत्र तत् काउ्चनं छत्र प्रियमाणं व्यरोचत
तेथे महर्षींनी पूजिल्यामुळे तो अत्यंत तेजस्वी दिसत होता. त्याच ठिकाणी स्नेहपूर्वक मानचिन्ह म्हणून दिलेले सुवर्णमय छत्र त्याच्या मस्तकी उजळून निघाले होते.
Verse 25
यथैव सुसमिद्धस्य पावकस्यात्ममण्डलम् | मार्कण्डेयजी कहते हैं--युधिष्ठिर! तदनन्तर समस्त देवताओंसहित इन्द्रने कुमारका देवसेनापतिके पदपर अभिषेक कर दिया। उस सयम वहाँ महर्षियोंद्वारा पूजित होकर स्कन्दकी बड़ी शोभा हुई। उनके ऊपर तना हुआ वह सुवर्णमय छत्र उद्धासित हो रहा था
मार्कण्डेय म्हणाले—“युधिष्ठिर! जशी उत्तम रीतीने प्रज्वलित अग्नीची स्वतःचीच तेजोमंडळे आपोआप प्रकाशते, तशीच अभिषेकानंतर देवसेनापती झालेल्या स्कंदाची शोभा तेथे स्वयंसिद्ध व अत्यंत दीप्तिमान झाली.”
Verse 26
आबद्धा त्रिपुरघ्नेन स्वयमेव यशस्विना । आगम्य मनुजव्याप्र सह देव्या परंतप
मार्कण्डेय म्हणाले—“नरश्रेष्ठ, परंतप युधिष्ठिर! साक्षात त्रिपुरनाशक यशस्वी भगवान शिव देवी पार्वतीसह तेथे आले. मग विश्वकर्म्याने घडविलेली दिव्य सुवर्णमय माळ त्यांनी स्कंदाच्या गळ्यात घातली.”
Verse 27
अर्चयामास सुप्रीतो भगवान् गोवृषध्वज: । रुद्रमग्निं द्विजा:ः प्राहू रुद्रसूनुस्ततस्तु सः
अत्यंत प्रसन्न होऊन वृषध्वज भगवान शिवांनी स्कंदाचा आदरपूर्वक सत्कार केला. ब्राह्मण अग्नीला रुद्राचे स्वरूप म्हणतात; म्हणून स्कंद खरोखरच रुद्रपुत्र आहे.
Verse 28
रुद्रेण शुक्रमुत्सृष्टं तच्छवेत: पर्वतो5भवत् | पावकस्येन्द्रियं श्वेते कृत्तिकाभि: कृतं नगे
रुद्राने जे वीर्य उत्सर्जित केले, तेच श्वेत पर्वत झाले. नंतर कृत्तिकांनी पावक (अग्नी)ची जननशक्ती त्या श्वेत पर्वतावर ठेवली.
Verse 29
पूज्यमान तु रुद्रेण दृष्टवा सर्वे दिवौकस: । रुद्रसूनुं ततः प्राहुर्गुहं गुणवर्ता वरम्
रुद्राने पूजिलेला गुह पाहून स्वर्गस्थ सर्व देव म्हणाले—“हा गुह गुणवानांमध्ये श्रेष्ठ आहे; हा निश्चयच रुद्राचा पुत्र आहे.”
Verse 30
अनुप्रविश्य रुद्रेण वह्लिं जातो हायं शिशु: । तत्र जातस्तत:ः स्कन्दो रुद्रसूनुस्ततो5भवत्
रुद्राच्या सामर्थ्याने अग्नीत प्रवेश करून हा शिशु उत्पन्न झाला. रुद्रस्वरूप अग्नीतच जन्मल्यामुळे तो स्कंद म्हणून प्रसिद्ध झाला आणि रुद्राचा पुत्र मानला गेला.
Verse 31
रुद्रस्य वहल्लेः स्वाहाया: षण्णां स्त्रीणां च भारत | जात: स्कनन््द: सुरश्रेष्ठो रुद्रसूनुस्ततो5भवत्
हे भारत! देवश्रेष्ठ स्कंदाचा जन्म रुद्र, वह्नि (अग्नी), स्वाहा आणि सहा स्त्रियांपासून झाला; म्हणून तो भगवान रुद्राचा पुत्र मानला गेला.
Verse 32
अरजे वाससी रक्ते वसान: पावकात्मज: । भाति दीप्तवपु: श्रीमान् रक्ताभ्राभ्यामिवांशुमान्
अग्निनंदन स्कंद दोन निर्मळ लाल वस्त्रे परिधान करून, तेजस्वी व श्रीमंत देहाने असे शोभत होते—जणू दोन तांबड्या मेघांनी अलंकृत अंशुमाली सूर्यच.
Verse 33
कुक्कुटश्नाग्निना दत्तस्तस्य केतुरलंकृत: । रथे समुच्छितो भाति कालाग्निरिव लोहितः
कुक्कुटश्ना अग्निदेवाने त्याला कुक्कुटचिन्हाने अलंकृत ध्वज दिला होता; तो रथावर उंच उभारलेला, अरुणवर्ण प्रलयाग्नीप्रमाणे दिपत होता.
Verse 34
या चेष्टा सर्वभूतानां प्रभा शान्तिर्बलं तथा । अग्रतस्तस्य सा शक्तिदेवानां जयवर्धिनी
सर्व भूतांमध्ये जी चेष्टा, प्रभा, शांती व बल आहे, तीच कुमार कार्तिकेयाच्या समोर शक्तिरूपाने प्रकट झाली. ती देवांच्या विजयश्रीची वाढ करणारी आहे.
Verse 35
विवेश कवचं चास्य शरीरे सहजं तथा । युध्यमानस्य देवस्य प्रादुर्भवीति तत् सदा,तथा उन स्कन्ददेवके शरीरमें सहज (स्वाभाविक) कवचका प्रवेश हो गया, जो सदा उनके युद्ध करते समय प्रकट होता था
तेव्हा स्कंददेवाच्या शरीरात सहज, स्वाभाविक कवच प्रविष्ट झाले; देव युद्धात उतरला की ते कवच नेहमीच आपोआप प्रकट होत असे.
Verse 36
शक्तिर्धर्मो बल॑ तेज: कान्तत्वं सत्यमुन्नतिः । ब्रह्माण्यत्वमसम्मोहो भक्तानां परिरक्षणम्
राजन्! शक्ति, धर्म, बल, तेज, कान्ती, सत्य, उन्नती, ब्राह्मणभक्ती, असम्मोह (विवेक) आणि भक्तजनांचे रक्षण—हे सर्व गुण स्कंदासहच उत्पन्न झाले.
Verse 37
निकृन्तनं च शत्रूणां लोकानां चाभिरक्षणम् | स्कन्देन सह जातानि सर्वाण्येव जनाधिप
जनाधिप! शत्रूंचा संहार आणि सर्व लोकांचे अभिरक्षण—हेही सर्व स्कंदासहच उत्पन्न झाले.
Verse 38
एवं देवगणै: सर्वे: सो5भिषिक्त: स्वलंकृत: । बभौ प्रतीत: सुमना: परिपूर्णेन्दुमण्डल:
अशा रीतीने सर्व देवगणांनी सेनापतीपदावर अभिषेक करून, दिव्य अलंकारांनी विभूषित, निर्मळ व प्रसन्नचित्त स्कंद पूर्णचंद्रमंडळासारखा शोभून दिसला.
Verse 39
इष्टे: स्वाध्यायघोषैश्व देवतूर्यवरैरपि । देवगन्धर्वगीतैश्नल सर्वैरप्सरसां गणै:
तेव्हा सर्व दिशांनी अत्यंत मधुर वेदपठणाचा व शुभ स्तोत्रांचा घोष घुमू लागला. देवांचे श्रेष्ठ तूर्य वाजू लागले; देव व गंधर्व गाऊ लागले; आणि अप्सरांचे सर्व गण नृत्य करू लागले. नानाविध अलंकारांनी भूषित, हर्षाने प्रफुल्ल व तृप्त असे अनेक देवगण आणि पिशाचगण स्कंदाला वेढून आदराने उभे राहिले.
Verse 40
एतैश्वान्यैश्व बहुभिस्तुषशट्एष्टै: स्वलंकृतैः । सुसंवृतः पिशाचानां गणैर्देवगणैस्तथा
अशा रीतीने आणि आणखीही अनेक—आपापल्या अलंकारांनी सुसज्ज, तृप्ती व हर्षाने उन्मत्त—पिशाचगण व देवगण यांनी भगवंताला घट्ट वेढले. त्याच क्षणी सर्व दिशांनी श्रवणसुखद वेदपठणाचा घोष घुमला; देवांचे श्रेष्ठ वाद्य निनादले; देव व गंधर्व गाऊ लागले; आणि सर्व अप्सरा नृत्य करू लागल्या—स्कंदाभोवती जणू आनंद व भक्तीचे वर्तुळच निर्माण झाले.
Verse 42
अथैनमभ्ययु: सर्वा देवसेना: सहस्रशः
त्यानंतर सहस्रोंच्या संख्येने सर्व देवसेना त्याच्याकडे धावून आल्या.
Verse 43
अस्माकं त्वं पतिरिति ब्रुवाणा: सर्वतो दिश: । तदनन्तर सारी देवसेनाएँ सहस्रोंकी संख्यामें सब दिशाओंसे उनके पास आयीं और कहने लगीं--'आप ही हमारे पति हैं” ।। ४२ ई ।। ता: समासाद्य भगवान् सर्वभूतगणैर्वृत:
त्या सर्व दिशांनी म्हणत आल्या—“आपणच आमचे पति आहात।” त्यांच्याजवळ येताच भगवान् सर्व भूतगणांनी वेढलेले उभे राहिले.
Verse 44
शतक्रतुश्चाभिषिच्य स्कन्दे सेनापतिं तदा
तेव्हा शतक्रतु (इंद्र) यांनी स्कंदाचा अभिषेक करून त्याला देवसेनेचा सेनापती नेमले.
Verse 45
अयं तस्या: पतिर्नूनं विहितो ब्रह्मणा स्वयम्
मार्कंडेय म्हणाले—निश्चितच ब्रह्मदेवांनी स्वतः यालाच तिचा पती म्हणून नेमले आहे।
Verse 46
विचिन्त्येत्यानयामास देवसेनां हालंकृताम् । उन्होंने सोचा, स्वयं ब्रह्माजीने निश्चय ही कुमार कार्तिकेयको ही उसका पति नियत किया है। यह सोचकर वे देवसेनाको वस्त्राभूषणोंसे भूषित करके ले आये ।।
मार्कंडेय म्हणाले—विचार करून त्यांनी अलंकारांनी भूषित देवसेनेला आणले. तेव्हा बलसंहारक इंद्र स्कंदाला म्हणाला—“देवश्रेष्ठा! तुझ्या जन्मापूर्वीच ब्रह्मदेवांनी या कन्येला तुझी पत्नी म्हणून ठरविले आहे; म्हणून वेदमंत्रांसह विधिपूर्वक हिचे पाणिग्रहण कर.”
Verse 47
अजाते त्वयि निर्दिष्टा तव पत्नी स्वयम्भुवा । तस्मात् त्वमस्या विधिवत पार्णिं मन्त्रपुरस्कृतम्
मार्कंडेय म्हणाले—“तुझ्या जन्मापूर्वीच स्वयम्भू ब्रह्मदेवांनी या कन्येला तुझी पत्नी म्हणून निश्चित केले आहे. म्हणून वेदमंत्रांना अग्रस्थानी ठेवून विधिपूर्वक हिचे पाणिग्रहण कर.”
Verse 48
गृहाण दक्षिणं देव्या: पाणिना पद्मवर्चसा । एवमुक्त: स जग्राह तस्या: पार्णिं यथाविधि
मार्कंडेय म्हणाले—“कमळासारख्या तेजस्वी हाताने देवीचा उजवा हात धरा.” असे सांगितल्यावर स्कंदाने विधिपूर्वक तिचे पाणिग्रहण केले.
Verse 49
(५॥॥ बृहस्पतिर्मन्त्रविद्धि जजाप च जुहाव च । एवं स्कन्दस्य महिषीं देवसेनां विदुर्जना:
मार्कंडेय म्हणाले—मंत्रवेत्ता बृहस्पतींनी वेदमंत्रांचा जप केला आणि अग्नीत आहुती दिली. अशा रीतीने लोकांना कळले की देवसेना स्कंद (कार्तिकेय) यांची अभिषिक्त पटराणी आहे.
Verse 50
षष्ठी यां ब्राह्मणा: प्राहुर्लक्ष्मीमाशां सुखप्रदाम् । सिनीवालीं कुहूं चैव सदवृत्तिमपराजिताम्
मार्कण्डेय म्हणाले— जी षष्ठी तिथी ब्राह्मणजन लक्ष्मीस्वरूप, सुखप्रदा ‘आशा’ असे सांगतात, तिलाच ‘सिनीवाली’ व ‘कुहू’ असेही म्हणतात; तसेच ती ‘सद्वृत्ती’ आणि ‘अपराजिता’ म्हणूनही स्तुत्य आहे।
Verse 51
उसीको ब्राह्मणलोग पष्ठछी, लक्ष्मी, आशा, सुखप्रदा, सिनीवाली, कुहू, सदवृत्ति तथा अपराजिता कहते हैं ।।
मार्कण्डेय म्हणाले— देवसेनेने स्कन्दाला आपल्या शाश्वत पतीरूपाने प्राप्त केले, तेव्हा देहधारिणी देवी लक्ष्मीने स्वतः त्यांचा आश्रय घेतला। यावरून हेच सिद्ध होते की जिथे धर्म्य संयोग, दृढ निष्ठा आणि विधिनिष्ठ व्यवस्था स्थिर असते, तिथे दैवी सौभाग्य व शोभा आपोआप वास करतात।
Verse 52
श्रीजुष्ट: पठचमीं स्कन्दस्तस्माच्छीपज्चमी स्मृता । षष्ठ्यां कृतार्थो5भूद् यस्मात् तस्मात् षष्ठी महातिथि:
स्कन्ददेव पंचमी तिथीला श्री—म्हणजे शोभा—यांनी युक्त झाले; म्हणून ती तिथी ‘श्रीपंचमी’ म्हणून स्मरणात आहे। आणि षष्ठीला ते कृतार्थ झाले; म्हणून षष्ठी ‘महातिथी’ मानली जाते।
Verse 183
तस्मादिन्द्रो भवानेव भविता मा विचारय । प्रभो! यदि तुम फ़ूट जाओगे तो जगतके प्राणी दो भागोंमें बट जायँगे। महाबलवान् वीर! सम्पूर्ण लोकोंके निश्चय ही दो दलोंमें बट जाने तथा लोगोंके द्वारा भेदबुद्धि उत्पन्न किये जानेपर हम लोगोंमें युद्ध प्रारम्भ हो सकता है। तात! उस युद्धमें जैसा कि मेरा विश्वास है
शक्र (इंद्र) म्हणाला— म्हणून इंद्र तूच हो; आता अधिक विचार करू नकोस। प्रभो! तू जर विभक्त झालास, तर जगातील प्राणी दोन भागांत विभागले जातील। महाबलवान् वीर! सर्व लोक निश्चयाने दोन गटांत फुटले आणि लोकांत भेदबुद्धी उत्पन्न झाली, तर आमच्यात युद्ध सुरू होऊ शकते। तात! त्या युद्धात—माझ्या दृढ विश्वासाप्रमाणे—विजय तुझाच होईल। म्हणून तूच इंद्र हो; या विषयात दुसरा विचार करू नकोस।
Verse 193
करोमि किं च ते शक्र शासन तद् ब्रवीहि मे । स्कन्द बोले--देवेन्द्र! आप ही देवराजके पदपर प्रतिष्ठित रहें। आपका कल्याण हो। आप ही तीनों लोकोंके तथा मेरे भी स्वामी हैं। आपकी किस आज्ञाका पालन करूँ---? यह मुझे बतानेकी कृपा करें
स्कन्द म्हणाला— हे शक्र (देवेन्द्र)! तुमची कोणती आज्ञा मी पाळू? मला सांगा—मी काय करू? तुम्हीच देवराजाच्या पदावर दृढपणे प्रतिष्ठित राहा; तुमचे कल्याण होवो। तुम्हीच त्रिलोकांचे आणि माझेही स्वामी आहात। म्हणून तुमची कोणती आज्ञा मी पाळू—कृपा करून ते मला सांगा।
Verse 213
अभिषिच्यस्व देवानां सैनापत्ये महाबल । इन्द्रने कहा--महाबलवान् स्कन्द! मैं तुम्हारे कहनेसे इन्द्र-पदपर प्रतिष्ठित रहूँगा। यदि वास्तवमें तुम मेरी आज्ञाका पालन करना चाहते हो
इंद्र म्हणाला—हे महाबल! देवांच्या सेनेच्या सेनापतीपदावर तू अभिषिक्त हो. जर तू खरोखर माझी आज्ञा पाळू इच्छितोस, तुझा निश्चय दृढ व सत्य असेल, तर माझा निर्णय ऐक—तुझ्या म्हणण्याप्रमाणे मी इंद्रपदावर प्रतिष्ठित राहीन; आणि तू देवसेनेच्या सेनापतीपदाचा अभिषेक स्वीकार. यामुळे स्पर्धा वा वैर राहणार नाही; आणि बल व गुण जिथे लोकहित साधतील तिथेच धर्माची नेमणूक होईल.
Verse 226
गोब्राह्मणहितार्थाय सैनापत्येडभिषिज्च माम् | स्कन्द बोले--देवराज! दानवोंके विनाश, देवताओंके कार्यकी सिद्धि तथा गौओं और ब्राह्मणोंके हितके लिये आप सेनापतिके पदपर मेरा अभिषेक कीजिये
स्कंद म्हणाला—हे देवराज! दानवांचा विनाश, देवकार्याची सिद्धी आणि गो-ब्राह्मणांच्या हितासाठी मला सेनापतीपदावर अभिषिक्त करा.
Verse 228
इस प्रकार श्रीमहाभारत वनपर्वके अन्तर्गत मार्कण्डेयसमास्यापर्वमें आंगिरसोपाख्यानके प्रयंगनें कुमारोत्पत्तिविषयक दो सौ अट्ठाईसवाँ अध्याय पूरा हुआ
अशा प्रकारे श्रीमहाभारताच्या वनपर्वातील मार्कण्डेय-समास्यापर्वात आंगिरसोपाख्यानाच्या प्रसंगात कुमारोत्पत्ती-विषयक दोनशे अठ्ठाविसावा अध्याय समाप्त झाला.
Verse 229
इति श्रीमहाभारते वनपर्वणि मार्कण्डेयसमास्यापर्वणि आज्धिरसे स्कन्दोपाख्याने एकोनत्रिंशदधिकद्विशततमो<ध्याय:
इति श्रीमहाभारताच्या वनपर्वात, मार्कण्डेय-समास्यापर्वांतर्गत, आंगिरस-स्कंदोपाख्यानाचा दोनशे एकोणतीसावा अध्याय.
Verse 413
विनिहत्य तम: सूर्य यथेहाभ्युदितं तथा । उस समय इन सबसे घिरे हुए अग्निनन्दन कार्तिकेय देवताओंद्वारा अभिषिक्त हो भाँति-भाँतिकी क्रीडाएँ करते हुए बड़ी शोभा पा रहे थे। देवताओंने सेनापति पदपर अभिषिक्त हुए कुमार महासेनको इस प्रकार देखा
मार्कंडेय म्हणाले—जसा येथे सूर्य अंधाराचा नाश करून उदयास येतो, तसाच त्या वेळी देवांनी वेढलेला अग्निनंदन कुमार कार्तिकेय देवतांकडून सेनापतीपदावर अभिषिक्त होऊन नानाविध दिव्य क्रीडा करीत परम शोभा प्राप्त करीत होता. देवांनी अभिषिक्त झालेल्या कुमार महासेनाला असे पाहिले, जणू सूर्यदेव अंधार नष्ट करून उदित झाले आहेत.
Verse 433
अर्चितस्तु स्तुतश्वैव सान्त्वयामास ता अपि | समस्त भूतगणोंसे घिरे हुए भगवान् स्कन्दने उन देवसेनाओंको अपने समीप पाकर उन्हें सान्त्वना दी और स्वयं भी उनके द्वारा पूजित तथा प्रशंसित हुए
पूजिला व स्तुत झाला असता भगवान् स्कंदाने त्या देवसेनांनाही धीर दिला. समस्त भूतगणांनी वेढलेला तो देवसेनांना जवळ घेऊन त्यांचे भय निवारीत सान्त्वन करीत होता; आणि त्यांच्या कडूनच तो पुन्हा पूजिला व प्रशंसिला गेला।
Verse 443
सस्मार तां देवसेनां या सा तेन विमोक्षिता । उस समय इन्द्रने स्कन्दको सेनापति पदपर अभिषिक्त करनेके पश्चात् उस कुमारी देवसेनाका स्मरण किया, जिसका उन्होंने केशीके हाथसे उद्धार किया था
इंद्राने स्कंदाला सेनापतीपदी अभिषेक केल्यानंतर त्या कुमारी देवसेनेचे स्मरण केले—जिचा त्याने पूर्वी केशीच्या हातातून उद्धार करून मुक्त केले होते।
Verse 4131
क्रीडन् भाति तदा देवैरभिषिक्तश्चन पावकि: । अभिषिक्त महासेनमपश्यन्त दिवौकस:
तेव्हा देवांनी अभिषेक केल्यावर पावकीचा पुत्र (अग्निपुत्र) क्रीडा करीत तेजाने उजळून निघाला. पण दिवौकसांना पावक (अग्निदेव) दिसला नाही; त्यांनी अभिषिक्त महासेनालाच पाहिले।
Frequently Asked Questions
The chapter contrasts coercive assertion of will against norms of restraint: the Kauravas ignore verbal prohibition, prompting a response framed as enforcement of propriety and boundary order.
Prideful escalation can dissolve cohesion and expose leaders to rapid reversal; disciplined restraint and legitimate authority are portrayed as stabilizing, while confusion (māyā) amplifies tactical vulnerability.
No explicit phalaśruti appears in this passage; its function is primarily narrative-ethical, illustrating consequences of conduct and the strategic costs of disregarding counsel and boundaries.
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.