Adhyaya 216
आरण्यकपर्वणि अध्यायः २१६ — इन्द्र-स्कन्द-संमुखता वज्रप्रहारश्च (Indra approaches Skanda; vajra strike and the arising of Viśākha)
Upa-parva: Mārkaṇḍeya-saṃvāda (Skanda–Indra episode context)
Mārkaṇḍeya describes a formidable divine mobilization: planets and subsidiary grahas, sages, the Mothers (Mātṛ-gaṇas), and blazing attendants assemble around Mahāsena (Skanda). Observing uncertain prospects of victory yet desiring success, Indra mounts Airāvata and advances with the gods in a rapid, martial procession marked by banners, armor, and varied weapons. As Indra issues a lion-like challenge, Skanda answers with a sea-like roar; the shock disorients the divine host. Seeing the gods approach with hostile intent, Skanda emits intensified flames that scorch the deva-soldiery, driving them to seek refuge with him rather than with Indra. Abandoned, Indra hurls the vajra at Skanda’s right side; the strike pierces, and from the vajra-impact arises another radiant warrior, Viśākha, described as youthful, golden-armored, and spear-bearing. Confronted by this manifestation, Indra submits with folded hands; Skanda grants him and the host assurance of safety (abhaya), after which the gods celebrate with instruments, signaling restored order and acknowledged supremacy.
Chapter Arc: मार्कण्डेय ऋषि युधिष्ठिर को धर्मव्याध-कौशिक संवाद की कड़ी में देवताओं की गणना (तैंतीस देव) और ‘धर्म’ के सूक्ष्म स्वरूप की पृष्ठभूमि देकर कथा में प्रवेश कराते हैं—जहाँ एक साधारण-सा कसाई असाधारण धर्म-प्रकाशक बनकर खड़ा है। → कौशिक ब्राह्मण धर्मव्याध के घर पहुँचकर उसके आचरण, सत्यशीलता और धर्मज्ञान से चकित होता है। व्याध अपने माता-पिता—दोनों गुरुजनों—का दर्शन कराकर बताता है कि ‘माता-पिता की सेवा’ ही उसकी तपस्या है। ब्राह्मण के मन में प्रश्न उठता है: शूद्र-योनि में जन्मा यह व्यक्ति इतना ऊँचा धर्म कैसे जानता है? → धर्मव्याध अपने पूर्वजन्म का वृत्तांत खोलता है—अकार्य कर बैठने (अनुचित कर्म) से मन की तीव्र पीड़ा, और क्रोधमूर्च्छित ऋषि का शाप: ‘तू क्रूर व्याध होकर शूद्र-योनि में जन्मेगा।’ यही मोड़ बताता है कि पतन का कारण कर्म है, और उत्थान का साधन भी कर्म ही—सेवा, संयम, सत्य। → व्याध स्पष्ट करता है कि ब्राह्मणों का अपराध उसके लिए ‘अनतिक्रमणीय’ है; वह विनय, सेवा और सत्य के बल पर धर्म का उपदेशक बना है। कौशिक को संकेत मिलता है कि धर्म जन्म-आधारित नहीं, आचरण-आधारित है; और गुरु केवल वेदपाठी नहीं—माता-पिता भी प्रत्यक्ष गुरु हैं। → कथा अगले चरण की ओर बढ़ती है—कौशिक के लिए धर्मव्याध आगे और कौन-से सूक्ष्म धर्म-नियम, प्रायश्चित्त और आचरण-मार्ग बताएगा, जिनसे उसका अहं और क्रोध पूर्णतः गल सके?
Shlokas
Verse 1
६:22...8 #::3..7 | आए आप5ह - आठ वसु
मार्कण्डेय म्हणाले—त्या धर्मात्मा व्याधाने प्रथम ब्राह्मण-गुरूंना आपल्या माता-पित्यांविषयी निवेदन केले; मग तो पुन्हा त्या ब्राह्मणाशी बोलला।
Verse 2
मार्कण्डेयजी कहते हैं--युधिष्ठिर! इस प्रकार धर्मात्मा व्याधने कौशिक ब्राह्मणको अपने माता-पितारूप दोनों गुरुजनोंका दर्शन कराकर पुनः उससे इस प्रकार कहा -- ३ ॥। प्रवृत्तचक्षुर्जातो 5स्मि सम्पश्य तपसो बलम् । यदर्थमुक्तोडसि तया गच्छ त्वं मिथिलामिति
मार्कण्डेय म्हणाले—“युधिष्ठिरा! अशा रीतीने धर्मात्मा व्याधाने कौशिक ब्राह्मणाला माता-पिता—रूप दोन गुरुजनांचे दर्शन घडवून पुन्हा म्हटले—‘माझी अंतर्दृष्टी जागी झाली आहे; तपस्येचे सामर्थ्य पाहा. ज्या कारणाने त्या पतिव्रता देवीने तुला “मिथिलेला जा” असे सांगितले, ते हेच. हे ब्राह्मणा, माता-पित्यांची सेवा हीच माझी तपस्या आहे; तिच्या प्रभावाने मला दिव्यदृष्टी प्राप्त झाली आहे.’”
Verse 3
पतिशुश्रूषपरया दान्तया सत्यशीलया । मिथिलायां वसेद् व्याध: स ते धर्मान् प्रवक्ष्यति
मार्कण्डेय म्हणाले—“पतीसेवेत तत्पर, संयमी, सत्यशील व सदाचारनिष्ठ अशा त्या देवीने संदेश दिला—‘मिथिलेत एक व्याध राहतो; हे ब्राह्मणा, तो तुला धर्मांचे उपदेश करील.’”
Verse 4
ब्राह्मण उवाच पतिव्रताया: सत्याया: शीलाढ्याया यतव्रत । संस्मृत्य वाक््यं धर्मज्ञ गुणवानसि मे मत:
ब्राह्मण म्हणाला—हे यतव्रत! त्या सत्यपरायण, सुशील पतिव्रता स्त्रीचे वचन स्मरल्यावर मला दृढ निश्चय झाला आहे की तू धर्मज्ञ आहेस आणि माझ्या मते तू उत्तम गुणांनी युक्त आहेस।
Verse 5
व्याध उवाच यत् तदा त्वं द्विजश्रेष्ठ तयोक्तो मां प्रति प्रभो । दृष्टमेव तया सम्यगेकपत्न्या न संशय:
धर्मव्याध म्हणाला—द्विजश्रेष्ठ, प्रभो! त्या एकनिष्ठ पतिव्रता स्त्रीने माझ्याविषयी आपल्याला जे काही सांगितले, ते सर्व यथार्थ आहे. यात संशय नाही; पातिव्रत्याच्या प्रभावाने तिने ते सर्व सम्यक् प्रत्यक्ष पाहिले।
Verse 6
त्ववनुग्रहबुद्धया तु विप्रैतद् दर्शितं मया । वाक्यं च शृणु मे तात यत् ते वक्ष्ये हित॑ द्विज
धर्मव्याध म्हणाला—विप्रवर! तुमच्यावर अनुग्रह करण्याच्या हेतूनेच मी हे सर्व तुमच्या पुढे मांडले आहे. तात, माझे वचन ऐका. द्विजश्रेष्ठ! जे तुमच्या हिताचे आहे तेच मी सांगीन।
Verse 7
त्वया विनिकृता माता पिता च द्विजसत्तम | अनिसृष्टोडसि निष्क्रान्तो गृहात् ताभ्यामनिन्दित
धर्मव्याध म्हणाला—हे द्विजसत्तम! तू आपल्या माता-पित्याचा अपकार केला आहेस। त्यांच्या परवानगीशिवायच तू घरातून बाहेर पडलास—जरी जन्मतः तू अनिंद्य असलास तरी।
Verse 8
वेदोच्चारणकार्यार्थमयुक्त तत् त्वया कृतम् तव शोकेन वृद्धौ तावन्धी भूती तपस्विनौ
धर्मव्याध म्हणाला—वेदोच्चारण व कर्मकांडाच्या कारणासाठीसुद्धा तू जे केलेस ते अयुक्त आहे. तुझ्या शोक आणि दुर्लक्षामुळे ते दोघे वृद्ध तपस्वी अंध झाले आहेत—असहाय झाले आहेत।
Verse 9
द्विजश्रेष्ठ] आपने माता-पिताकी उपेक्षा की है। वेदाध्ययन करनेके लिये उन दोनोंकी आज्ञा लिये बिना ही आप घरसे निकल पड़े हैं। अनिन्द्य ब्राह्मण! यह आपके द्वारा अनुचित कार्य हुआ है। आपके शोकसे ये दोनों बूढ़े एवं तपस्वी माता-पिता अन्धे हो गये हैं ।।
व्याध म्हणाला—हे द्विजश्रेष्ठ! तू आई-वडिलांची उपेक्षा केलीस. वेदाध्ययनासाठी त्यांची आज्ञा न घेता तू घरातून निघून गेलास. अनिंद्य ब्राह्मणा! हे तुझ्याकडून अनुचित झाले. तुझ्या शोकामुळे ते वृद्ध तपस्वी माता-पिता अंध झाले आहेत. म्हणून घरी जाऊन त्यांना प्रसन्न कर; असे केल्याने तुझा धर्म नष्ट होणार नाही. तू तपस्वी, महात्मा आणि सदैव धर्मनिष्ठ आहेस.
Verse 10
सर्वमेतदपार्थ ते क्षिप्रं तौ सम्प्रसादय । श्रद्दधस्व मम ब्रह्मन् नान्यथा कर्तुमहसि । गम्यतामग्य विप्रषषे श्रेयस्ते कथयाम्यहम्
व्याध म्हणाला—आई-वडिलांना संतुष्ट न केल्यामुळे तुझे हे सर्व साधन निष्फळ झाले आहे. त्वरेने जाऊन त्या दोघांना पूर्णपणे प्रसन्न कर. हे ब्राह्मणा! माझ्या वचनावर श्रद्धा ठेव; याच्या विरुद्ध करणे तुला योग्य नाही. हे ब्रह्मर्षे! आजच घरी जा आणि माता-पित्यांची सेवा कर—हेच तुझे परम कल्याण आहे, असे मी सांगतो.
Verse 11
ब्राह्मण उवाच यदेतदुक्तं भवता सर्व सत्यमसंशयम् | प्रीतो5स्मि तव भद्र| ते धर्माचारगुणान्वित
ब्राह्मण म्हणाला—धर्म, सदाचार आणि सद्गुणांनी युक्त व्याधा! तुझे कल्याण होवो. तू जे काही सांगितलेस ते सर्व निःसंशय सत्य आहे. मी तुझ्यावर प्रसन्न आहे.
Verse 12
व्याध उवाच दैवतप्रतिमो हि त्वं यस्त्वं धर्ममनुव्रत: । पुराणं शाश्ष॒तं दिव्यं दुष्प्राप्पमकृतात्मभि:
व्याध म्हणाला—हे विप्रवर! तू देवतांसारखा आहेस; कारण तू त्या धर्माचे अनुसरण करतोस, जो प्राचीन, सनातन, दिव्य आणि असंयत मनुष्यांना दुर्लभ आहे.
Verse 13
मातापित्रो: सकाशं हि गत्वा त्वं द्विजसत्तम । अलन्द्रितः कुरु क्षिप्रं मातापित्रोर्हि पूजनम् । अत: परमहं धर्म नानन््यं पश्यामि कंचन
व्याध म्हणाला—हे द्विजसत्तम! माता-पित्यांकडे जाऊन आळस टाकून त्वरेने त्यांची पूजा व सेवा कर. याहून श्रेष्ठ असा दुसरा धर्म मला दिसत नाही.
Verse 14
ब्राह्मण उवाच इहाहमागतो दिष्ट्या दिष्ट्या मे सज्भतं त्वया । ईदृशा दुर्लभा लोके नरा धर्मप्रदर्शका:
ब्राह्मण म्हणाला—नरश्रेष्ठ! माझे मोठे भाग्य की मी येथे आलो, आणि सौभाग्यानेच मला तुमचा संग लाभला. या जगात तुमच्यासारखे धर्माचा मार्ग दाखविणारे पुरुष दुर्मिळ आहेत.
Verse 15
एको नरसहस्रेषु धर्मविद् विद्यते न वा । प्रीतो5स्मि तव सत्येन भद्र| ते पुरुषर्षभ
हजारो मनुष्यांत धर्मतत्त्व जाणणारा एक तरी आहे की नाही—हे निश्चयाने सांगता येत नाही. पुरुषर्षभ! तुमचे कल्याण होवो. आज तुमच्या सत्यामुळे मी तुमच्यावर अत्यंत प्रसन्न आहे.
Verse 16
पतमानोउद्य नरके भवतास्मि समुद्धृतः । भवितव्यमथैवं च यद् दृष्टोईसि मयानघ
अनघ! मी आज नरकात पडत होतो; तुम्ही मला उचलून वाचवले. आणि आता तुमचे दर्शन झाल्यावर, पुढे सर्व काही तुमच्या उपदेशाप्रमाणेच घडेल, हे निश्चित आहे.
Verse 17
राजा ययातिर्दाहित्रै: पतितस्तारितो यथा । सद्धिः पुरुषशार्दूल तथाहं भवता द्विज:
राजा ययाति स्वर्गातून पडले; पण त्यांच्या सद्गुणी दौहित्रांनी (कन्येचे पुत्र) त्यांचा उद्धार करून त्यांना पुन्हा स्वर्गलोकी प्रतिष्ठित केले. पुरुषसिंह! त्याचप्रमाणे आज तुम्ही या ब्राह्मणाला नरकात पडण्यापासून वाचवले.
Verse 18
मातापितृभ्यां शुश्रूषां करिष्ये वचनात् तव । नाकृतात्मा वेदयति धर्माधर्मविनिश्चयम्
तुमच्या वचनाप्रमाणे मी माता-पित्यांची सेवा करीन. ज्याचे अंतःकरण शुद्ध व संयत नाही, तो धर्म-अधर्माचा निर्णय जाणू शकत नाही.
Verse 19
दुर्जेय: शाश्वतो धर्म: शूद्रयोनौ हि वर्तते । नत्वां शूद्रमहं मन््ये भवितव्यं हि कारणम्
ब्राह्मण म्हणाला—हा सनातन धर्म अत्यंत दुर्जेय, जाणण्यासही कठीण; तरीही शूद्र-योनीत जन्मलेल्या मनुष्यातही तो वास करतो. पण मी तुला शूद्र मानत नाही; त्या अवस्थेत तुझा जन्म होण्यामागे नक्कीच काही गूढ कारण असावे.
Verse 20
येन कर्मविशेषेण प्राप्तेयं शूद्रता त्वया । एतदिच्छामि विज्ञातुं तत््वेन हि महामते । कामया ब्रूहि मे सर्व सत्येन प्रयतात्मना
ब्राह्मण म्हणाला—महामते! कोणत्या विशेष कर्मामुळे तुला हे शूद्रत्व प्राप्त झाले? त्याचे तत्त्वतः ज्ञान मला हवे आहे. सत्याने, संयमित व शुद्ध अंतःकरणाने, स्वेच्छेने मला सर्व काही सांग.
Verse 21
व्याध उवाच अनतिक्रमणीया वै ब्राह्मुणा मे द्विजोत्तम | शृणु सर्वमिदं वृत्तं पूर्वदेहे ममानघ
व्याध म्हणाला—द्विजोत्तम! ब्राह्मणांचा मी कधीही अतिक्रम करणे योग्य नाही. अनघ! ऐक, माझ्या पूर्वदेहात माझ्याद्वारे जे घडले, तो सर्व वृत्तांत मी सांगतो.
Verse 22
अहं हि ब्राह्मण: पूर्वमासं द्विजवरात्मज: । वेदाध्यायी सुकुशलो वेदाज़्ानां च पारग:
व्याध म्हणाला—पूर्वी मी खरोखर ब्राह्मण होतो, एका श्रेष्ठ द्विजाचा पुत्र. मी वेदांचा अध्येता, अत्यंत कुशल, आणि वेदज्ञानाच्या पारावर पोहोचलेला होतो.
Verse 23
मैं पूर्वजन्ममें एक श्रेष्ठ ब्राह्मणका पुत्र और वेदाध्ययनपरायण ब्राह्मण था। वेदांगोंका पारंगत विद्वान् माना जाता था। मैं विद्याध्ययनमें अत्यन्त कुशल था ।।
व्याध म्हणाला—हे ब्राह्मण! माझ्याच दोषांमुळे मी ही अवस्था प्राप्त केली आहे. भृंगु नावाचा एक राजा—माझा मित्र—वेदपरायण होता.
Verse 24
एतस्मिन्नेव काले तु मृगयां निर्गतो नृप:,ब्रह्म! इसी समय राजा अपने मन्त्रियों तथा प्रधान योद्धाओंके साथ शिकार खेलनेके लिये निकले। उन्होंने एक ऋषिके आश्रमके निकट बहुत-से हिंसक पशुओंका वध किया
त्याच वेळी राजा आपल्या मंत्र्यांसह व प्रमुख योद्ध्यांसह मृगयेस निघाला. एका ऋषीच्या आश्रमाजवळ त्याने अनेक हिंस्र पशूंचा वध केला.
Verse 25
सहितो योधमुख्यैश्न मन्सत्रिभिश्न सुसंवृत: । ततो<भ्यहन् मृगांस्तत्र सुबहूनाश्रमं प्रति
प्रमुख योद्ध्यांसह आणि मंत्र्यांनी वेढलेला राजा मृगयेस निघाला. मग आश्रमाच्या दिशेने तिथे त्याने अनेक वन्य पशूंचा वध केला.
Verse 26
अथ क्षिप्त: शरो घोरो मयापि द्विजसत्तम । ताडितश्न॒ ऋषिस्तेन शरेणानतपर्वणा,द्विजश्रेष्ठ) तदनन्तर मैंने भी एक भयानक बाण छोड़ा। उसकी गाँठ कुछ झुकी हुई थी। उस बाणसे एक ऋषि मारे गये
त्यानंतर, हे द्विजश्रेष्ठ, मीही एक भयंकर बाण सोडला. त्याची गांठ किंचित वाकडी होती; त्या बाणाने आघात होऊन एक ऋषी मारला गेला.
Verse 27
भूमौ निपतितो ब्रह्म॒न्नुवाच प्रतिनादयन् । नापराध्याम्यहं किंचित् केन पापमिदं कृतम्
हे ब्रह्मन्! बाण लागल्याबरोबर ते मुनी भूमीवर कोसळले आणि आर्तनादाने वनप्रदेश दुमदुमवित म्हणाले—“अहो! मी कोणाचाही अपराध केलेला नाही; मग हे पापकर्म कोणी केले?”
Verse 28
मन्वानस्तं मृगं चाहं सम्प्राप्त: सहसा प्रभो । अपश्यं तमृषिं विद्धं शरेणानतपर्वणा
प्रभो! मी त्यांना हिंस्र मृग समजून बाण मारला होता. म्हणून मी ताबडतोब तिथे धाव घेतली; तेथे पाहिले तर वाकड्या गांठ असलेल्या त्या बाणाने विद्ध झालेला एक ऋषी भूमीवर पडला होता.
Verse 29
अकार्यकरणाच्चापि भृशं मे व्यथितं मन: । तमुग्रतपसं विप्र॑ं निष्टनन्तं महीतले
जे करणे अयोग्य होते ते करून बसल्यामुळे माझे मन अत्यंत व्यथित झाले. तो उग्र तपस्वी ब्राह्मण भूमीवर पडून कराहत होता—आणि माझ्या पापकर्माबद्दल मला तीव्र पश्चात्ताप झाला.
Verse 30
अजानता कृतमिदं मयेत्यहमथाब्रुवम् क्षन्तुमहसि मे सर्वमिति चोक्तो मया मुनि:,मैंने साहस करके उन मुनीश्वरसे कहा--“भगवन्! अनजानमें मेरे द्वारा यह अपराध बन गया है। अतः आप यह सब क्षमा कर दें”
मग मी धैर्य करून म्हणालो—“हे कृत्य माझ्याकडून अज्ञानाने घडले आहे; भगवन्, माझे हे सर्व अपराध क्षमा करा.” अशा रीतीने मी त्या मुनिंना विनविले.
Verse 31
ततः प्रत्यब्रवीद् वाक्यमृषिर्मा क्रोधमूर्च्छित: । व्याधस्त्वं भविता क्रूर शूद्रयोनाविति द्विज
हे ऐकून ऋषी क्रोधाने व्याकुळ झाले आणि म्हणाले—“क्रूरा! तू शूद्रयोनीत जन्म घेऊन व्याध होशील, हे द्विज!”
Verse 215
इति श्रीमहाभारते वनपर्वणि मार्कण्डेयसमास्यापर्वणि ब्राह्मणव्याधसंवादे पजञ्चदशाधिकद्वधिशततमो< ध्याय:
अशा प्रकारे श्रीमहाभारताच्या वनपर्वातील मार्कण्डेय-समास्यापर्वात ब्राह्मण-व्याध संवादविषयक दोनशे पंधरावा अध्याय समाप्त झाला.
Verse 233
संसर्गाद् धनुषि श्रेष्ठस्ततो 5हमभवं द्विज । ब्राह्मण! अपने ही दोषोंके कारण मुझे इस दुरवस्थामें आना पड़ा है। पूर्वजन्ममें जब मैं ब्राह्मण था
हे द्विज! संगतीच्या प्रभावाने मी धनुर्विद्येत श्रेष्ठ झालो. हे ब्राह्मण, माझ्याच दोषांमुळे मला ही दुर्दशा प्राप्त झाली आहे. पूर्वजन्मी मी ब्राह्मण असताना धनुर्वेद-परायण एका राजाशी माझी मैत्री झाली; त्याच्या सहवासाने मी त्या विद्येचा अभ्यास केला आणि धनुष्य चालविण्याच्या कलेत विलक्षण प्रावीण्य मिळविले.
Frequently Asked Questions
The tension lies between coercive assertion of authority (Indra’s armed advance and vajra deployment) and the ethical restoration of order through refuge and protection (the gods seeking śaraṇa and Skanda granting abhaya after demonstrating superior force).
Power is not self-validating: legitimacy is stabilized when strength is paired with restraint and protection; the episode models how dominance can transition into security-giving governance rather than continued escalation.
No explicit phalaśruti is present in the provided verses; the chapter’s meta-function is exemplum-based—teaching through narrated precedent within Mārkaṇḍeya’s discourse rather than through a stated reward formula.
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.