Shloka 41
Adhyāya 302: Guṇa-vicāra, Gati-bheda, and the Imperishable State
Yājñavalkya–Janaka
सर्गप्रलयधर्मिण्या असर्गप्रलयात्मक: । गोचरे वर्तते नित्यं निर्गुणं गुणसंज्ञितम्,यद्यपि सृष्टि और प्रलय प्रकृतिके ही धर्म हैं। पुरुष तो उनसे सर्वथा सम्बन्धरहित है तथापि उस प्रकृतिके संसर्गवश पुरुष भी उस सृष्टि और प्रलयरूप धर्मसे सम्बद्ध-सा जान पड़ता है। इन्द्रियोंका विषय न होनेपर भी इन्द्रियगोचर-सा हो जाता है तथा निर्गुण होनेपर भी गुणवान्-सा जान पड़ता है
sargapralayadharmiṇyā asargapralayātmakaḥ | gocare vartate nityaṃ nirguṇaṃ guṇasaṃjñitam ||
वसिष्ठ म्हणाले—सृष्टी व प्रलय हे प्रकृतीचेच धर्म आहेत; पुरुष खरे तर त्यांपासून अलिप्त आहे. तरीही प्रकृतीच्या संसर्गामुळे तो जणू सृष्टी-प्रलयरूप धर्मांनी युक्त आहे असे भासते. इंद्रियांचा विषय नसूनही इंद्रियगोचर वाटतो; निर्गुण असूनही गुणयुक्त म्हणवला जातो—हा संसर्ग व भ्रांतीजन्य आभास आहे, त्याचा स्वभाव नव्हे.
वसिष्ठ उवाच
Educational Q&A
Creation and dissolution belong to Prakṛti, not to the true Self (Puruṣa). Because consciousness is associated with Prakṛti, it is mistakenly taken to be a doer/experiencer within the sensory world and described as possessing guṇas, though in reality it is beyond sense-objects and beyond qualities.
Vasiṣṭha is instructing about the distinction between Prakṛti and Puruṣa in a reflective, philosophical discourse of the Śānti Parva, clarifying how the Self seems entangled in worldly processes (sarga/pralaya, sense-experience, guṇas) due to association and misidentification.