Adhyaya 2
Adhyāya 2: Nārada’s Disclosure—Karṇa’s Training and the Brahmin’s Curse (Śānti-parva)
Upa-parva: Śānti-parva – Narrative Prologue: Nārada’s Account of Karṇa’s Curse (Contextual Episode)
Vaiśaṃpāyana recounts that Nārada, prompted to clarify the background, narrates why Karṇa and Arjuna are portrayed as comparably formidable in battle yet subject to hidden constraints. The account traces Karṇa’s early excellence, his comparative assessment of Arjuna’s superiority in dhanurveda, and his private request to Droṇa for brahmāstra instruction; Droṇa restricts access by qualification norms. Karṇa then approaches Paraśurāma on Mahendra mountain, presenting himself as a Bhārgava brahmin and receiving hospitality and advanced weapons training amid a cosmopolitan assemblage of beings. While wandering near an āśrama by the sea, Karṇa accidentally kills a brahmin’s homa-cow. Despite confession and repeated pleas for pardon with offers of compensation, the enraged brahmin pronounces a curse: at the critical time in combat, Karṇa’s chariot-wheel will be seized by the earth, enabling an adversary to strike decisively—mirroring the cow’s death caused by negligence. The chapter ends with Karṇa returning to Paraśurāma in fear, mentally replaying the curse, establishing the episode as a causal explanation for later battlefield impairment.
Chapter Arc: युधिष्ठिर के प्रश्न के उत्तर में नारद देव-गुह्य कथा का द्वार खोलते हैं—कर्ण और अर्जुन के बीच रण में ‘अविषह’ वैर क्यों बना, और कर्ण के भाग्य में कौन-से अदृश्य बंधन पड़े। → नारद कर्ण के जीवन की परतें खोलते हैं: बाल्यकाल में दुर्योधन से सख्य, पाण्डवों के प्रति स्वभावतः और दैवतः विरोध; फिर विद्या-लालसा में वह परशुराम के आश्रम की ओर बढ़ता है। परशुराम शिष्य रूप में उसे स्वीकारते हैं, पर कर्ण की पहचान/सत्य का प्रश्न भीतर ही भीतर तनाव बनकर रहता है। इसी बीच एक अनजाने अपराध से संकट जन्म लेता है—अग्निहोत्र में लगे ब्राह्मण की होमधेनु का वध। → ब्राह्मण के शाप का क्षण—कर्ण दान, रत्न, गो-धन से प्रसन्न करने का यत्न करता है, पर ब्राह्मण अडिग रहता है: ‘सारा लोक भी आ जाए तो मेरी वाणी असत्य न होगी’—यह वाक्य कर्ण के भाग्य पर मुहर की तरह पड़ता है और उसके रथ/रण-भाग्य की दिशा तय कर देता है। → शाप-भय और दैन्य से कर्ण सिर झुकाकर परशुराम के पास लौटता है—मन में उसी शाप-वाक्य की गूंज लिए। कथा का निष्कर्ष यह कि कर्ण की वीरता के साथ-साथ शाप, असत्य-आश्रय और दैव-बंधन भी उसके पतन के कारण बनते हैं। → कर्ण परशुराम के आश्रम में भयभीत लौटता है—अब प्रश्न यह कि गुरु के सामने सत्य/असत्य का क्या परिणाम होगा, और यह शाप आगे रण में कैसे फलेगा?
Shlokas
Verse 1
इस प्रकार श्रीमह्याभारत शान्तिपर्वके अन्तर्गत राजधमनुशासनपर्वमें कर्णकी पहचानविषयक पहला अध्याय पूरा हुआ
वैशंपायन म्हणाले—राजन्! युधिष्ठिराने असे विचारताच, वक्त्यांमध्ये श्रेष्ठ असलेल्या मुनि नारदांनी सूतपुत्र कर्णाला जसा शाप प्राप्त झाला, तो सर्व प्रसंग सविस्तर सांगितला।
Verse 2
नारद उवाच एवमेतन्महाबाहो यथा वदसि भारत | न कर्णार्जुनयो: किंचिदविषदह्ाां भवेद् रणे
नारद म्हणाले—महाबाहु भरतनंदना! तू जसे म्हणतोस तसेच आहे। खरेच, रणांगणात कर्ण आणि अर्जुन यांच्यासाठी काहीही अशक्य नव्हते।
Verse 3
गुहामेतत् तु देवानां कथयिष्यामि तेडनघ । तन्निबोध महाबाहो यथा वृत्तमिदं पुरा
नारद म्हणाले—अनघा! ही देवांची गुप्त गोष्ट आहे; ती मी तुला सांगतो. महाबाहो! पूर्वी जसे घडले तसेच हे वृत्तांत लक्ष देऊन ऐक।
Verse 4
क्षत्रं स्वर्ग कथं गच्छेच्छस्त्रपूतमिति प्रभो । संघर्षजननस्तस्मात् कन्यागर्भो विनिर्मित:
नारद म्हणाले—प्रभो! देवांनी विचार केला—‘क्षत्रियवर्ग शस्त्रांच्या स्पर्शाने शुद्ध होऊन स्वर्गाला कसा जाईल?’ म्हणून त्या संघर्षाला जन्म देण्यासाठी एका कुमारीच्या गर्भातून एक बालक निर्माण करण्यात आला। सूर्यदेवांच्या योगे कुमारी कुंतीच्या गर्भातून एक तेजस्वी पुत्र उत्पन्न झाला, जो पुढे संघर्षाचा जनक ठरला।
Verse 5
स बालस्तेजसा युक्तः सूतपुत्रत्वमागतः । चकाराद्िरसां श्रेष्ठाद् धनुर्वेदं गुरोस्तदा
तो बालक जन्मजात तेजाने युक्त होता, तरी लोकांत तो सूतपुत्र म्हणून प्रसिद्ध झाला. त्या वेळी त्याने आंगिरसवंशातील श्रेष्ठ गुरु द्रोणाचार्यांकडून धनुर्वेदाचे शिक्षण घेतले.
Verse 6
स बल॑ भीमसेनस्य फाल्गुनस्यथ च लाघवम् | बुद्धि च तव राजेन्द्र यमयोर्विनयं तदा
राजेंद्र! भीमसेनाचे बळ, फाल्गुन (अर्जुन) याची चपळता, तुमची सूक्ष्म बुद्धी आणि यमजांची (नकुल-सहदेव) विनयशीलता पाहून तो अंतःकरणात चिंतायुक्त मत्सराने जळत असे.
Verse 7
सख्यं च वासुदेवेन बाल्ये गाण्डीवधन्चन: । प्रजानामनुरागं च चिन्तयानो व्यदह्त
राजेंद्र! गाण्डीवधारी धनंजयाची वासुदेव (श्रीकृष्ण) याच्याशी बाल्यकालापासूनची मैत्री आणि पांडवांवरील प्रजांचा अनुराग—हे सर्व चिंतून तो काळजीत बुडून अंतःकरणात जळत असे.
Verse 8
स सख्यमकरोद् बाल्ये राज्ञा दुर्योधनेन च । युष्माभिनित्यसंद्विष्टो दैवाच्चापि स्वभावत:
त्याने बाल्यकाळी राजा दुर्योधनाशी मैत्री केली. पण तो तुमच्याशी सदैव द्वेष ठेवणारा ठरला—दैवयोगानेही आणि स्वभावत:ही.
Verse 9
इसीलिये उसने बाल्यावस्थामें ही राजा दुर्योधनके साथ मित्रता स्थापित कर ली और दैवकी प्रेरणासे तथा स्वभाववश भी वह आपलोगोंके साथ सदा द्वेष रखने लगा ।।
म्हणूनच त्याने बाल्यावस्थेतच राजा दुर्योधनाशी मैत्री केली आणि दैवप्रेरणेने व स्वभावत: तो तुमच्याशी सदैव द्वेष ठेवू लागला. पुढे धनुर्वेदात धनंजय (अर्जुन) अधिक पराक्रमी आहे असे पाहून कर्ण एकांतात द्रोणाचार्यांकडे जाऊन बोलला.
Verse 10
ब्र्मास्त्रं वेत्तुमिच्छामि सरहस्यनिवर्तनम् । अर्जुनेन समं चाहं युध्येयमिति मे मति:
नारद म्हणाले— “गुरुदेव! ब्रह्मास्त्र त्याच्या सोडण्याच्या व परत घेण्याच्या रहस्यासह मला जाणून घ्यायचे आहे. अर्जुनाशी समपातळीवर युद्ध करण्याचा माझा निश्चय आहे. आपले स्नेह शिष्यांवर व पुत्रावरही समान आहे; म्हणून कृपा करून मला ही विद्या द्या, जेणेकरून विद्वान असे म्हणणार नाहीत की मी सर्वास्त्रज्ञ नाही.”
Verse 11
सम: शिष्येषु व: स्नेह: पुत्रे चैव तथा ध्रुवम् त्वत्प्रसादान्न मां ब्रूयुकृतास्त्रं विचक्षणा:
नारद म्हणाले— “आपला स्नेह शिष्यांवर समान आहे आणि पुत्रावरही तितकाच दृढ आहे. आपल्या कृपेने विवेकी लोक मला अस्त्रविद्येत अकुशल म्हणू नयेत. म्हणून मी ब्रह्मास्त्र त्याच्या सोडण्याच्या व परत घेण्याच्या रहस्यासह जाणू इच्छितो; कारण अर्जुनाशी रणांगणात समपातळीवर भिडावे अशी माझी इच्छा आहे.”
Verse 12
द्रोणस्तथोक्त: कर्णेन सापेक्ष: फाल्गुनं प्रति । दौरात्म्यं चैव कर्णस्य विदित्वा तमुवाच ह,कर्णके ऐसा कहनेपर अर्जुनके प्रति पक्षपात रखनेवाले द्रोणाचार्य कर्णकी दुष्टताको समझकर उससे बोले--
कर्णाने असे बोलताच द्रोणाचार्य—फाल्गुन (अर्जुन) याच्याकडे झुकाव असलेले—कर्णाचा दुष्ट हेतू ओळखून त्याला म्हणाले.
Verse 13
ब्र्मास्त्र ब्राह्मणो विद्याद् यथावच्चरितव्रत: । क्षत्रियो वा तपस्वी यो नान्यो विद्यात् कथंचन
“वत्सा! ब्रह्मास्त्र यथार्थपणे तोच ब्राह्मण जाणू शकतो, ज्याने यथाविधि व्रत-आचरण (ब्रह्मचर्य इत्यादी) पाळले आहे; किंवा तो क्षत्रिय जो खरा तपस्वी आहे. याखेरीज दुसरा कोणीही हे कधीच शिकू शकत नाही.”
Verse 14
इत्युक्तोउज्ञिरसां श्रेष्ठमामन्त्रय प्रतिपूज्य च । जगाम सहसा राम॑ महेन्द्र पर्वत॑ प्रति
असे सांगितल्यावर कर्णाने अंगिरसगोत्रीय ब्राह्मणांतील श्रेष्ठ द्रोणाचार्यांची आज्ञा घेतली, त्यांचा यथोचित सन्मान केला आणि तत्क्षणी महेंद्र पर्वताकडे परशुरामांकडे निघून गेला.
Verse 15
स तु राममुपागम्य शिरसाभिप्रणम्य च । ब्राह्मणो भार्गवो5स्मीति गौरवेणाभ्यगच्छत
तो राम (परशुराम) यांच्याकडे जाऊन मस्तक नमवून प्रणाम केला आणि “मी भृगुवंशी ब्राह्मण आहे” असे सांगून गुरुभावाने त्यांच्या शरण गेला।
Verse 16
रामस्तं प्रतिजग्राह पृष्टवा गोत्रादि सर्वश: । उष्यतां स्वागतं चेति प्रीतिमांश्नाभवद् भूुशम्
राम (परशुराम) यांनी गोत्र इत्यादी सर्व गोष्टी सविस्तर विचारून त्याला शिष्यभावाने स्वीकारले आणि म्हणाले—“वत्सा, येथेच राहा; तुझे स्वागत आहे.” असे बोलून ते मुनि त्याच्यावर अत्यंत प्रसन्न झाले।
Verse 17
तत्र कर्णस्य वसतो महेन्द्रे स्वर्गसंनिभे । गन्धर्व राक्षसैर्यक्षैदेवैजश्ञासीत्ू समागम:
स्वर्गासारख्या मनोहर महेंद्र पर्वतावर राहात असताना कर्णाला गंधर्व, राक्षस, यक्ष तसेच देव यांच्याशी भेटीगाठी होण्याची संधी वारंवार मिळत असे।
Verse 18
स तत्रेष्वस्त्रमकरोद् भगुश्रेष्ठाद् यथाविधि । प्रियश्चाभवदत्यर्थ देवदानवरक्षसाम्
तेथे त्याने भृगुश्रेष्ठांकडून विधिपूर्वक दिव्यास्त्र प्राप्त केले; आणि त्यानंतर तो देव, दानव व राक्षस यांचा अत्यंत प्रिय झाला।
Verse 19
उस पर्वतपर भृगुश्रेष्ठ परशुरामजीसे विधिपूर्वक धनुर्वेद सीखकर कर्ण उसका अभ्यास करने लगा। वह देवताओं, दानवों एवं राक्षसोंका अत्यन्त प्रिय हो गया ।।
त्या पर्वतावर भृगुश्रेष्ठ परशुरामांकडून विधिपूर्वक धनुर्वेद शिकून कर्ण त्याचा अभ्यास करू लागला. तो देव, दानव आणि राक्षस यांचा अत्यंत प्रिय झाला. एकदा सूर्यपुत्र कर्ण धनुष्य-बाण व खड्ग हातात घेऊन समुद्रतटावरील आश्रमाजवळ एकटाच फिरत होता।
Verse 20
सोअग्निहोत्रप्रसक्तस्य कस्यचिद् ब्रह्मुवादिन: । जघानाज्ञानत:ः पार्थ होमधेनुं यदृच्छया
नारद म्हणाले—हे पार्थ! एकदा एक वेदपाठी ब्राह्मण अग्निहोत्रात मग्न असताना त्याची होमधेनू यदृच्छेने तिकडे आली. कोणीतरी अज्ञानाने तिला हिंस्र प्राणी समजून अचानक मारून टाकले.
Verse 21
तदज्ञानकृतं मत्वा ब्राह्मणाय न्यवेदयत् । कर्ण: प्रसादयंश्वैनमिदमित्यब्रवीद् वच:,अनजानमें यह अपराध बन गया है, ऐसा समझकर कर्णने ब्राह्मणको सारा हाल बता दिया और उसे प्रसन्न करते हुए इस प्रकार कहा--
हे कृत्य अज्ञानाने घडले आहे असे समजून कर्णाने ब्राह्मणाला सर्व हकीकत सांगितली. त्याला प्रसन्न करण्याच्या हेतूने कर्ण पुढे असे बोलला.
Verse 22
अबुद्धिपूर्व भगवन् धेनुरेषा हता तव । मया तत्र प्रसादं च कुरुष्वेति पुन: पुन:
कर्ण वारंवार म्हणाला—“भगवन्! अज्ञानाने मी तुमची ही धेनू मारली आहे. म्हणून माझ्यावर प्रसन्न होऊन माझा अपराध क्षमा करा; कृपा करा.”
Verse 23
तं स विप्रो<ब्रवीत् क्रुद्धो वाचा निर्भ्त्सयन्निव । दुराचार वधारस्त्वं फल प्राप्रुहि दुर्मते
त्याचे बोलणे ऐकताच ब्राह्मण क्रुद्ध झाला आणि कठोर वाणीने धारेवर धरत म्हणाला—“दुराचारी! तू वधास पात्र आहेस. दुर्मते! आपल्या पापाचे फळ भोग.”
Verse 24
येन विस्पर्थसे नित्यं यदर्थ घटसेडनिशम् । युध्यतस्तेन ते पाप भूमिश्षक्रं ग्रसिष्पति
“पापी! ज्याच्याशी तू नेहमी स्पर्धा-ईर्ष्या करतोस आणि ज्याला पराभूत करण्यासाठी अखंड धडपडतोस—त्याच्याशी युद्ध करताना पृथ्वी तुझ्या रथाचे चाक गिळून टाकील.”
Verse 25
) १(५०८४०००५. ् * हे (३६.४) झ्ल ततश्नक्रे महीग्रस्ते मूर्धानं ते विचेतस: । पातयिष्यति विक्रम्य शत्रुर्गच्छ नराधम
मग, हे इंद्रा! तू भूमीवर आघात होऊन अचेतप्राय पडशील, तेव्हा तुझा शत्रू पराक्रम करून तुझे मस्तक छाटून पाडील. जा रे नराधमा—विवेक हरपून उन्मत्तपणे वागणाऱ्याची हीच गती.
Verse 26
“नराधम! जब पृथ्वीमें तेरा पहिया फँस जायगा और तू अचेत-सा हो रहा होगा, उस समय तेरा शत्रु पराक्रम करके तेरे मस्तकको काट गिरायेगा। अब तू चला जा ।।
नारद म्हणाले—“अरे नराधमा! जेव्हा तुझे रथचक्र भूमीत अडकून बसेल आणि तू अचेतप्राय होशील, तेव्हा तुझा शत्रू पराक्रम करून तुझे शिर छाटून पाडील. आता जा. अरे मूढा! जसा निष्काळजीपणे तू माझ्या या गायीचा वध केलास, तसाच निष्काळजी अवस्थेत तुझा वैरी तुझे मस्तक कापील.”
Verse 27
शप्त: प्रसादयामास कर्णस्तं द्विजसत्तमम् | गोभिथर्थनैश्व रत्नैश्व स चैनं पुनरब्रवीत्
शाप मिळाल्यावर कर्णाने त्या श्रेष्ठ ब्राह्मणाला अनेक गायी, धन व रत्ने देऊन प्रसन्न करण्याचा प्रयत्न केला; तरीही तो संतुष्ट झाला नाही आणि त्याने कर्णाला पुन्हा सांगितले.
Verse 28
न हि मे>व्याह्वतं कुर्यात् सर्वलोको5पि केवलम् | गच्छ वा तिष्ठ वा यद् वा कार्य ते तत् समाचर
“सारा जग एकत्र आले तरी माझे उच्चारलेले वचन खोटे ठरवू शकणार नाही. तू जा किंवा इथेच उभा राहा, अथवा जे तुला करणे आवश्यक वाटते तेच कर.”
Verse 29
इत्युक्तो ब्राह्मणेनाथ कर्णो दैन्यादधोमुख: । राममभ्यगमद् भीतस्तदेव मनसा स्मरन्
ब्राह्मणाने असे म्हणताच कर्ण भयभीत झाला. दैन्याने त्याने मुख खाली घातले आणि तीच गोष्ट मनात आठवत-आठवत तो राम (परशुराम) यांच्याकडे परत गेला.
Frequently Asked Questions
The conflict lies between unintended harm and moral responsibility: Karṇa’s act is described as accidental, yet it violates a protected ritual asset, leading to consequences that restitution and apology do not fully avert.
The chapter emphasizes that competence and ambition operate within ethical and institutional constraints—qualification norms, truthful identity in instruction, and the long reach of negligent harm can shape outcomes beyond immediate intent.
No formal phalaśruti is stated here; the meta-function is etiological—explaining later vulnerability through earlier causality—thereby guiding interpretation of subsequent events within a dharma-and-consequence framework.
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.