Adhyaya 8

Verse 1

पम्प बछ। आर: अं अष्टमोड ध्याय: अर्जुन और व्यासजीकी बातचीत वैशम्पायन उवाच प्रविशन्नर्जुनो राजन्नाश्रमं सत्यवादिन: । ददर्शासीनमेकान्ते मुनिं सत्यवतीसुतम्‌

वैशंपायन म्हणाले—राजन्! सत्यवादी मुनि व्यासांच्या आश्रमात प्रवेश करताच अर्जुनाने सत्यवतीनंदन मुनिवर व्यासांना एकांतात बसलेले पाहिले.

Verse 2

स तमासाद्य धर्मज्ञमुपतस्थे महाव्रतम्‌ । अर्जुनोअस्मीति नामास्मै निवेद्याभ्यवदत्‌ तत:

धर्मज्ञ व महाव्रतधारी व्यासांजवळ पोहोचून धनंजयाने “मी अर्जुन” असे सांगून आपले नाव निवेदिले, त्यांच्या चरणी प्रणाम केला आणि मग आदराने जवळ उभा राहिला.

Verse 3

स्वागतं ते<$स्त्विति प्राह मुनि: सत्यवतीसुतः । आस्यतामिति होवाच प्रसन्नात्मा महामुनि:,उस समय प्रसन्नचित्त हुए महामुनि सत्यवती-नन्दन व्यासने अर्जुनसे कहा--“बेटा! तुम्हारा स्वागत है; आओ यहाँ बैठो”

तेव्हा प्रसन्नचित्त महामुनि सत्यवतीनंदन व्यास म्हणाले—“तुझे स्वागत आहे; ये, इथे बस.”

Verse 4

तमप्रतीतमनसं नि:श्वसन्तं पुन: पुन: । निर्विण्णमनसं दृष्ट्वा पार्थ व्यासो5ब्रवीदिदम्‌

त्याला—ज्याचे मन न सांत्वन पावत होते, जो पुन्हा पुन्हा दीर्घ निःश्वास टाकीत होता आणि अंतःकरणी खिन्न झाला होता—पाहून, हे पार्थ, व्यासांनी असे म्हटले।

Verse 5

अर्जुनका मन अशान्त था। वे बारंबार लंबी साँस खींच रहे थे। उनका चित्त खिन्न एवं विरक्त हो चुका था। उन्हें इस अवस्थामें देखकर व्यासजीने पूछा-- ।।

वैशंपायन म्हणाले: अर्जुन व्याकुळ झालेला पाहून व्यासांनी विचारले—“तू इतका हादरलेला व खिन्न का आहेस? नख, केस व वस्त्र धुण्याच्या कुंभातील पाण्याचे शिंतोडे तुझ्यावर उडाले आहेत काय—जे अशुभ मानले जाते? की अकाली मृत झालेल्याच्या अंत्ययात्रेत तू सहभागी झालास? अथवा तू एखाद्या ब्राह्मणाचा वध केला आहेस काय?”

Verse 6

'पार्थ! क्या तुमने नख, बाल अथवा अधोवस्त्र (धोती)-की कोर पड़ जानेसे अशुद्ध हुए घड़ेके जलसे स्नान कर लिया है? अथवा तुमने रजस्वला स्त्रीसे समागम या किसी ब्राह्मणका वध तो नहीं किया है? ।।

“हे पार्थ! नख, केस किंवा अधोवस्त्राची कड पडून अपवित्र झालेल्या घड्याच्या पाण्याने तू स्नान केलेस काय? किंवा रजस्वला स्त्रीशी संग केला आहेस काय, अथवा एखाद्या ब्राह्मणाचा वध केला आहेस काय? तू जणू युद्धात पराभूत झाल्यासारखा, जणू तुझी श्री निघून गेल्यासारखा दिसतोस. हे भरतश्रेष्ठ! या बदललेल्या अवस्थेत मी तुला ओळखू शकत नाही—हे काय आहे?”

Verse 7

इस प्रकार श्रीमह्याभारत मौसलपर्वमें अर्जुनद्वारा वृष्णिवंशकी स्त्रियों और बालकोंका आनयनविषयक सातवाँ अध्याय पूरा हुआ

“हे पार्थ! हे माझ्या ऐकण्यास योग्य असेल, तर तू ते लवकर सांग. तू कुठे युद्धात पराभूत तर झाला नाहीस ना? तू श्रीहीन दिसतोस. हे भरतश्रेष्ठ! मी तुला कधी पराभूत झालेला जाणत नाही; मग ही तुझी अवस्था का? हे पार्थ! जर सांगणे योग्य असेल, तर या मलिनतेचे कारण मला त्वरित सांग.” मग अर्जुन उत्तर देऊ लागला—“तो, जो मेघासारख्या वर्णाचा, श्रीमान, आणि विशाल कमळासारख्या नेत्रांचा…”

Verse 8

(तद्वाक्यस्पर्शनालोकसुखं त्वमृतसंनिभम्‌ । संस्मृत्य देवदेवस्य प्रमुह्माम्यमृतात्मन: ।।

अर्जुन म्हणाला: देवांचाही देव, अमृतस्वरूप श्रीकृष्ण यांचे मधुर वचन ऐकणे, त्यांच्या पावन अंगांचा स्पर्श करणे आणि त्यांचे दर्शन घेणे—यातून जे अमृतासारखे सुख मला लाभत असे, ते वारंवार स्मरून मी भान हरपतो आणि मोहग्रस्त होतो।

Verse 9

बभूव वीरान्तकर: प्रभासे लोमहर्षण: । ब्राह्मणोंके शापसे मौसलयुद्धमें वृष्णिवंशी वीरोंका विनाश हो गया। बड़े-बड़े वीरोंका अन्त कर देनेवाला वह रोमाज्चकारी संग्राम प्रभासक्षेत्रमें घटित हुआ था ।।

अर्जुन म्हणाला—प्रभासक्षेत्री असा लोमहर्षक संग्राम झाला की तो महावीरांचाही अंत करणारा ठरला. ब्राह्मणांच्या शापाच्या प्रभावाने मौसलयुद्धात वृष्णिवंशी योद्धे नष्ट झाले. तोच अद्भुत व भयावह युद्ध प्रभासच्या पवित्र भूमीत घडला. ते सर्व शूर, महात्मे, सिंहासारख्या गर्वाचे आणि अत्यंत बलवान होते.

Verse 10

गदापरिघशक्तीनां सहा: परिघबाहव:

ते गदा, परिघ आणि शक्ती धारण करणारे होते; एकत्र उभे होते, ज्यांच्या भुजा जणू परिघासारख्या प्रचंड होत्या.

Verse 11

हतं पञ्चशतं तेषां सहस्नं बाहुशालिनाम्‌

त्यांच्यातील पाचशे—खरे तर एक हजार—बळकट भुजांचे योद्धे मारले गेले आहेत.

Verse 12

पुन: पुनर्न मृष्पयामि विनाशममितौजसाम्‌

अर्जुन म्हणाला—पुन्हा पुन्हा त्या अमितपराक्रमी वीरांचा विनाश मला सहन होत नाही. त्या तेजस्वी योद्ध्यांच्या नाशामुळे उठलेला शोक कोणत्याही प्रकारे माझ्याने सहन होत नाही; मी वारंवार त्याच दुःखाने व्याकुळ होतो. जेव्हा मी यशस्वी श्रीकृष्ण आणि यदुवंशीयांचे परलोकगमन स्मरतो, तेव्हा मला असे वाटते की जणू समुद्र आटला, पर्वत डोलू लागले, आकाश फाटले आणि अग्नीच्या स्वभावात शीतलता आली. शार्ङ्गधनुष्य धारण करणारे श्रीकृष्णही मृत्युवश झाले असतील—ही गोष्ट मला विश्वासार्ह वाटत नाही; मी ती मान्य करीत नाही.

Verse 13

चिन्तयानो यदूनां च कृष्णस्य च यशस्विन: । शोषणं सागरस्येव पर्वतस्येव चालनम्‌

यदू आणि यशस्वी श्रीकृष्ण यांचे चिंतन करताना मला असे वाटते की जणू समुद्र आटत आहे आणि पर्वत हलत आहे.

Verse 14

नभस: पतन चैव शैत्यमग्नेस्तथैव च । अश्रद्धेयमहं मन्ये विनाशं शार्ईधन्वचन:

अर्जुन म्हणाला— आकाश कोसळणे आणि अग्नी थंड होणे—अशा अशक्य गोष्टीही मला या विनाशाच्या वार्तेपेक्षा अधिक विश्वासार्ह वाटतात. शार्ङ्गधनुर्धारी श्रीकृष्णांचा नाश मी मान्य करू शकत नाही. यशस्वी श्रीकृष्ण आणि यादवांचे परलोकगमन मनात येताच माझे हृदय शोक व अविश्वासाने भरून जाते; जणू समुद्र आटला, पर्वत हलू लागले, आकाश फाटले आणि अग्नीच्या स्वभावात शीतलता आली. श्रीकृष्णही मृत्युवश झाले—ही गोष्ट मला श्रद्धेय नाही; मी ती मानत नाही.

Verse 15

न चेह स्थातुमिच्छामि लोके कृष्णविनाकृत: । इत: कष्टतरं चान्यच्छुणु तद्‌ वै तपोधन

अर्जुन म्हणाला— श्रीकृष्णांशिवाय या लोकात राहावे असे मला वाटत नाही. तपोधन! याहूनही अधिक दुःखद अशी आणखी एक घटना घडली आहे—ती ऐका.

Verse 16

मनो मे दीर्यते येन चिन्तयानस्य वै मुहु: । पश्यतो वृष्णिदाराश्न मम ब्रह्मन्‌ सहस्रशः

अर्जुन म्हणाला— पुन्हा पुन्हा विचार करताना माझे मन तुटून जाते. हे ब्राह्मण! माझ्या डोळ्यांसमोर वृष्णिवंशी पुरुष आणि त्यांच्या स्त्रिया हजारोंच्या संख्येने नष्ट होत आहेत.

Verse 17

धनुरादाय तत्राहं नाशकं तस्य पूरणे

तेथे मी धनुष्य उचलले; पण त्याला प्रत्यंचा चढवू शकलो नाही. जे शस्त्र पूर्वी माझ्या इच्छेनुसार वागत असे, ते त्या क्षणी माझ्या वशात राहिले नाही. तेव्हा कळले—बल आणि कौशल्य सदा टिकत नाही; काळ फिरला की समर्थालाही नम्रतेने आपली मर्यादा मान्य करावी लागते.

Verse 18

अस्त्राणि मे प्रणष्टानि विविधानि महामुने

अर्जुन म्हणाला— हे महामुने! माझी नानाविध अस्त्रे नष्ट झाली आहेत. ज्यावर पराक्रमाचा आधार होता ते आज निष्फळ झाले—काळ आणि दैव फिरले की लौकिक बळाची क्षणभंगुरता उघडी पडते.

Verse 19

शराशक्ष क्षयमापतन्ना: क्षणेनैव समन्तत: । महामुने! मेरा नाना प्रकारके अस्त्रोंका ज्ञान विलुप्त हो गया। मेरे सभी बाण सब ओर जाकर क्षणभरमें नष्ट हो गये ।। १८ $ ।। पुरुषश्चाप्रमेयात्मा शड्खचक्रगदाधर:

अर्जुन म्हणाला—हे महामुने! क्षणातच माझे बाण सर्व दिशांना नष्ट झाले. नानाविध अस्त्रांचे माझे ज्ञानही लोप पावले; माझे सर्व शर दिशादिशांना जाऊन क्षणभरातच विनष्ट झाले.

Verse 20

चतुर्भुज:ः पीतवासा: श्याम: पद्मदलेक्षण: । यश्व याति पुरस्तान्मे रथस्य सुमहाद्मयुति:

अर्जुन म्हणाला—जो माझ्या रथाच्या पुढे पुढे जात असे—चतुर्भुज, पीतवस्त्रधारी, श्यामवर्ण, कमलदलासारखे नेत्र असलेला आणि अत्यंत महान तेजाने दीप्त—तोच दिव्य पुरुष मार्ग दाखवीत असे.

Verse 21

प्रदहन्‌ रिपुसैन्यानि न पश्याम्यहमच्युतम्‌ । जिनका स्वरूप अप्रमेय है

शत्रुसैन्ये जळून भस्म होत असतानाही आता मला अच्युत दिसत नाही. ज्यांचे रूप अप्रमेय, जे शंख-चक्र-गदा धारण करणारे, चतुर्भुज, पीतांबरधारी, श्यामसुंदर, कमलदलासारखे नेत्र असलेले आणि महातेजस्वी प्रभू—जे माझ्या रथाच्या पुढे पुढे चालत शत्रुसैन्याला राख करीत—त्या भगवंताला आज मी पाहू शकत नाही; त्यांचे दर्शन न झाल्याने मी शोकात बुडालो असून मनावर मोह-सा आला आहे.

Verse 22

शरैगण्डीवनिर्मुक्तिरहं पश्चाच्च नाशयम्‌ | तमपश्यन्‌ विषीदामि घूर्णामीव च सत्तम

ज्यांच्या तेजाने आधी शत्रुसैन्ये दग्ध होत, त्यानंतर मी गाण्डीवातून सुटलेल्या बाणांनी त्यांचा नाश करीत असे. त्यांना न पाहता मी विषादात बुडालो आहे; हे श्रेष्ठ पुरुषा, मला चक्कर येत असल्यासारखे वाटते.

Verse 23

परिनिर्विण्णचेताश्न शान्तिं नोपलभेडपि च । (देवकीनन्दनं देवं वासुदेवमजं प्रभुम्‌ ।) विना जनार्दनं वीर नाहं जीवितुमुत्सहे

माझे चित्त निर्वेदाने भरून गेले आहे; मला कणभरही शांती मिळत नाही. देवस्वरूप, अजन्मा प्रभू—देवकीनंदन वासुदेव—वीर जनार्दनाविना आता मला जगण्याची इच्छा नाही.

Verse 24

श्र॒ुत्वैव हि गतं विष्णुं ममापि मुमुहुर्दिश: । प्रणष्टज्ञातिवीर्यस्य शून्यस्य परिधावत:

अर्जुन म्हणाला—विष्णुरूप श्रीकृष्ण निघून गेले हे ऐकताच मला वाटले की दिशाही डगमगल्या. आप्तस्वजनांच्या बळापासून वंचित होऊन मी शून्यवत्, गोंधळलेला व खचलेला, इकडे-तिकडे धावू लागलो.

Verse 25

व्यास उवाच (देवांशा देवदेवेन सम्मतास्ते गता: सह । धर्मव्यवस्थारक्षार्थ देवेन समुपेक्षिता: ।।

व्यास म्हणाले—कुंतीपुत्रा! ते सर्व यादव देवांचे अंश होते. देवाधिदेव श्रीकृष्णाच्या संमतीने ते त्यांच्या बरोबरच येथे आले आणि त्यांच्या बरोबरच निघून गेले. त्यांच्या राहण्याने धर्ममर्यादा भंग होण्याचा भय होता; म्हणून धर्मव्यवस्थेच्या रक्षणासाठी भगवान श्रीकृष्णांनी त्यांच्या नाशकाळी जाणूनबुजून उपेक्षा केली.

Verse 26

विनष्टा: कुरुशार्टूल न तान्‌ शोचितुम्हसि । भवितव्यं तथा तच्च दिष्टमेतन्महात्मनाम्‌

व्यास म्हणाले—कुरुशार्दूल! ते नष्ट झाले आहेत; त्यांच्यासाठी तुला शोक करणे योग्य नाही. जे घडले ते घडणेच होते; त्या महात्मा वीरांचे दैव तसेच ठरले होते. वृष्णि व अंधकवंशातील महारथी ब्राह्मणांच्या शापाने दग्ध होऊन नष्ट झाले; म्हणून त्यांच्यासाठी दुःखात बुडू नकोस.

Verse 27

उपेक्षितं च कृष्णेन शक्तेनापि व्यपोहितुम्‌ । त्रैलोक्यमपि गोविन्द: कृत्स्नं स्थावरजड्रमम्‌

व्यास म्हणाले—टाळण्याची शक्ती असूनही श्रीकृष्णांनी ते उपेक्षितच ठेवले. गोविंद तर चराचरांसह संपूर्ण त्रैलोक्यही परावर्तित करू शकतात; तरीही त्यांनी हस्तक्षेप केला नाही.

Verse 28

प्रसहेदन्‍्यथाकर्तु कुत: शापं महात्मनाम्‌ । यद्यपि भगवान्‌ श्रीकृष्ण उनके संकटको टाल सकते थे तथापि उन्होंने इसकी उपेक्षा कर दी। श्रीकृष्ण तो सम्पूर्ण चराचर प्राणियोंसहित तीनों लोकोंकी गतिको पलट सकते हैं, फिर उन महामनस्वी वीरोंको प्राप्त हुए शापको पलट देना उनके लिये कौन बड़ी बात थी।।

व्यास म्हणाले—महात्मा ऋषींचा शाप कोण उलटवू शकेल? जरी भगवान श्रीकृष्ण त्यांचे संकट टाळू शकत होते, तरीही त्यांनी ते उपेक्षितच ठेवले. श्रीकृष्ण तर चराचरांसह त्रैलोक्याची गतीही उलटवू शकतात; मग त्या महामनस्वी वीरांवर आलेला शाप परतवणे त्यांना काय कठीण होते? आणि त्या स्त्रियाही पूर्वी अष्टावक्र मुनींचा उपहास केल्यामुळे क्रुद्ध झालेल्या मुनींच्या शापाने बांधल्या गेल्या होत्या; त्याच हेतूने तुझे बळ क्षीण झाले—जेणेकरून त्या दस्यूंच्या हाती पडून शापमुक्त होतील. आता त्यांनी आपले पूर्वरूप व स्थान प्राप्त केले आहे; म्हणून त्यांच्यासाठीही शोक करण्याची गरज नाही.

Verse 29

कृत्वा भारावतरणं पृथिव्या: पृुथुलोचन:

पृथ्वीचा भार उतरवून, तो विशाल-नेत्र प्रभू (आपले दैवी प्रयोजन सिद्ध करून) पुढील कथेत विजयापेक्षा निवृत्ती व उपसंहाराकडे वळतो.

Verse 30

त्वयापीह महत्‌ कर्म देवानां पुरुषर्षभ

व्यास म्हणाले—“पुरुषश्रेष्ठा! तूही येथे देवांशी संबंधित असे महान कार्य सिद्ध केले आहेस.”

Verse 31

कृतकृत्यांश्व वो मन्ये संसिद्धान्‌ कुरुपुड्रव

व्यास म्हणाले—“कुरुश्रेष्ठा! मला वाटते तुम्ही कृतकृत्य झाला आहात आणि पूर्ण सिद्धीला पोहोचला आहात.”

Verse 32

गमन॑ प्राप्तकालं व इदं श्रेयस्करं विभो । कुरुश्रेष्ठ! मैं समझता हूँ कि अब तुमलोगोंने अपना कर्तव्य पूर्ण कर लिया है। तुम्हें सब प्रकारसे सफलता प्राप्त हो चुकी है। प्रभो! अब तुम्हारे परलोक-गमनका समय आया है और यही तुमलोगोंके लिये श्रेयस्कर है ।।

व्यास म्हणाले—“विभो, कुरुश्रेष्ठा! आता तुमच्या प्रस्थानाचा योग्य काळ आला आहे, आणि हेच तुमच्यासाठी परम कल्याणकारक आहे. मला वाटते तुम्ही कर्तव्य पूर्ण केले आहे; सर्व प्रकारे सिद्धी प्राप्त केली आहे. प्रभो! आता परलोकगमनाचा समय आहे, आणि तेच तुमच्यासाठी श्रेयस्कर आहे.”

Verse 33

कालमूलमिदं सर्व जगद्वीजं धनंजय

व्यास म्हणाले—“धनंजया! हे सर्व जग कालमूल आहे; कालच याचे बीज आहे.”

Verse 34

स एव बलवान भूत्वा पुनर्भवति दुर्बल:

तोच पुरुष बलवान होऊनही पुन्हा दुर्बल होतो—यातून लौकिक सत्ता व पराक्रम यांची चंचलता आणि उलटफेराची अनिवार्यता दिसून येते।

Verse 35

कृतकृत्यानि चास्त्राणि गतान्यद्य यथागतम्‌

आणि अस्त्रे—आपले कार्य पूर्ण करून—आज जशी आली होती तशीच निघून गेली।

Verse 36

पुनरेष्यन्ति ते हस्ते यदा कालो भविष्यति । तुम्हारे अस्त्र-शस्त्रोंका प्रयोजन भी पूरा हो गया है; इसलिये वे जैसे मिले थे वैसे ही चले गये। जब उपयुक्त समय होगा तब वे फिर तुम्हारे हाथमें आयेंगे ।।

जेव्हा काळ येईल तेव्हा ती पुन्हा तुझ्या हाती येतील। तुमच्या अस्त्र-शस्त्रांचे प्रयोजनही पूर्ण झाले आहे; म्हणून जशी मिळाली होती तशीच ती निघून गेली. योग्य वेळ आली की ती पुन्हा तुमच्या अधिकारात येतील. कारण, हे भारत, काळ तर तुमच्यासारख्या पुरुषांसाठीही आपल्या परम गतीने पुढेच जातो।

Verse 37

वैशम्पायन उवाच एतद्‌ वचनमाज्ञाय व्यासस्यामिततेजस:

वैशम्पायन म्हणाले: अमित तेजस्वी व्यासांचे हे वचन समजून (त्यांनी तदनुसार आचरण केले)।

Verse 38

प्रविश्य च पुरी वीर: समासाद्य युधिष्ठटिरम्‌ । आचरष्ट तद्‌ यथावृत्तं वृष्ण्यन्धककुलं प्रति,नगरमें प्रवेश करके वीर अर्जुन युधिष्ठिससे मिले और वृष्णि तथा अन्धकवंशका यथावत्‌ समाचार उन्होंने कह सुनाया

नगरात प्रवेश करून वीर अर्जुन युधिष्ठिराजवळ गेले आणि वृष्णि व अंधक कुलाविषयी जे जसे घडले होते ते सर्व क्रमाने सांगितले।

Verse 73

स कृष्ण: सह रामेण त्यक्त्वा देहं दिवं गत: । अर्जुनने कहा--भगवन्‌! जिनका सुन्दर विग्रह मेघके समान श्याम था और जिनके नेत्र विशाल कमलदलके समान शोभा पाते थे वे श्रीमान्‌ भगवान्‌ कृष्ण बलरामजीके साथ देहत्याग करके अपने परम धामको पधार गये

अर्जुन म्हणाला—भगवान श्रीकृष्ण बलरामांसह देहत्याग करून दिव्य लोकास, आपल्या परम धामास प्रस्थान करून गेले।

Verse 96

भोजवृष्ण्यन्धका ब्रद्दान्नन्योन्यं तैर्हतं युधि । ब्रह्मन! भोज, वृष्णि और अन्धकवंशके ये महा-मनस्वी शूरवीर सिंहके समान दर्पशाली और महान्‌ बलवान थे; परन्तु वे गृहयुद्धमें एक-दूसरेके द्वारा मार डाले गये

अर्जुन म्हणाला—हे ब्रह्मन्! भोज, वृष्णि आणि अंधक—सिंहासारखे गर्विष्ठ व बलवान ते महावीर—गृहयुद्धात रणभूमीवर एकमेकांच्या हातून मारले गेले; स्वतःच्या हातांनीच नष्ट झाले।

Verse 106

त एरकाभिननिहता: पश्य कालस्य पर्ययम्‌ | जो गदा, परिघ और शक्तियोंकी मार सह सकते थे वे परिघके समान सुदृढ़ बाहोंवाले यदुवंशी एरका नामक तृणविशेषके द्वारा मारे गये--यह समयका उलट-फेर तो देखिये

अर्जुन म्हणाला—ते एरका नावाच्या तृणानेच मारले गेले; काळाचा हा उलटफेर पाहा। जे गदा, परिघ व शक्तीचे घाव सहन करू शकत होते, ते तुच्छ गवतानेच ढेर झाले।

Verse 116

निधन समनुप्राप्तं समासाद्येतरेतरम्‌ । अपने बाहुबलसे शोभा पानेवाले पाँच लाख वीर आपसमें ही लड़-भिड़कर मर मिटे

अर्जुन म्हणाला—निश्चित निधनास प्राप्त होऊन ते परस्पर भिडले. आपल्या बाहुबलाच्या तेजाने प्रसिद्ध पाच लाख वीर एकमेकांशी लढून अखेर सर्वच नष्ट झाले।

Verse 163

आभीरैरनुसृत्याजी हृता: पञ्चनदालयै: । जब मैं उस घटनाका चिन्तन करता हूँ तब बारंबार मेरा हृदय विदीर्ण होने लगता है। ब्रह्म! पंजाबके अहीरोंने मुझसे युद्ध ठानकर मेरे देखते-देखते वृष्णिवंशकी हजारों स्त्रियोंका अपहरण कर लिया

अर्जुन म्हणाला—हे ब्रह्मन्! पंचनद-प्रदेशातील आभीरांनी आमचा पाठलाग करून, युद्ध ठरवून, माझ्या डोळ्यांसमोर वृष्णिवंशातील हजारो स्त्रियांचे अपहरण केले. त्या आपत्तीचा विचार केला की माझे हृदय वारंवार विदीर्ण होते।

Verse 173

यथा पुरा च मे वीर्य भुजयोर्न तथाभवत्‌ । मैंने धनुष लेकर उनका सामना करना चाहा परंतु मैं उसे चढ़ा न सका। मेरी भुजाओंमें पहले-जैसा बल था वैसा अब नहीं रहा

अर्जुन म्हणाला—पूर्वी माझ्या भुजांत जे बळ होते, ते आता राहिले नाही. धनुष्य उचलून त्यांचा सामना करावा असे वाटले; पण ते चढविताही आले नाही. जे सामर्थ्य माझ्या पराक्रमाला आधार देत होते, ते आता निघून गेले आहे.

Verse 243

उपदेष्ठूं मम श्रेयो भवानहति सत्तम । सर्वव्यापी भगवान्‌ श्रीकृष्ण अन्तर्धान हो गये

अर्जुन म्हणाला—हे सत्तम! माझ्या श्रेयाचा उपदेश करण्यास आपणच योग्य आहात. सर्वव्यापी भगवान श्रीकृष्ण अंतर्धान पावले, हे ऐकताच माझे जणू दिक्‌ज्ञान हरपते. माझ्या जातिभाऊंचा नाश तर आधीच झाला; आता माझा पराक्रमही क्षीण झाला आहे. शून्यहृदय होऊन मी इकडे-तिकडे धावतो आहे. हे महर्षी, संतांमध्ये श्रेष्ठ! कृपा करून सांगा—माझे कल्याण कसे होईल?

Verse 286

तव स्नेहात्‌ पुराणर्षिवासुदेवश्वतुर्भुज: । जो स्नेहवश तुम्हारे रथके आगे चलते थे (सारथिका काम करते थे), वे वासुदेव कोई साधारण पुरुष नहीं, साक्षात्‌ चक्र-गदाधारी पुरातन ऋषि चतुर्भुज नारायण थे

व्यास म्हणाले—तुझ्यावरच्या स्नेहामुळे पुराणऋषी, चतुर्भुज वासुदेव, तुझ्या रथापुढे चालत सारथ्य करीत असत. जाणून ठेव—तो वासुदेव काही साधारण पुरुष नव्हता; तो साक्षात् चक्र-गदाधारी, पुराणऋषी, चतुर्भुज नारायणच होता.

Verse 293

मोक्षयित्वा तनु प्राप्त: कृष्ण: स्वस्थानमुत्तमम्‌ । वे विशाल नेत्रोंवाले श्रीकृष्ण इस पृथ्वीका भार उतारकर शरीर त्याग अपने उत्तम परम धामको जा पहुँचे हैं

व्यास म्हणाले—विशाल नेत्रांचे श्रीकृष्ण पृथ्वीचा भार उतरवून, आपले कार्य पूर्ण करून, देहत्याग करून आपल्या उत्तम परम धामास पोहोचले आहेत.

Verse 306

कृतं भीमसहायेन यमाभ्यां च महाभुज । पुरुषप्रवर! महाबाहों! तुमने भी भीमसेन और नकुल-सहदेवकी सहायतासे देवताओंका महान्‌ कार्य सिद्ध किया है

व्यास म्हणाले—हे महाभुज! भीमाच्या सहाय्याने आणि यमाच्या दोन्ही पुत्रांसह महान कार्य सिद्ध झाले. हे पुरुषप्रवर, महाबाहो! तूही भीमसेन तसेच नकुल-सहदेव यांच्या सहाय्याने देवतांचे महान कार्य पूर्ण केलेस.

Verse 326

भवन्ति भवकालेषु विपद्यन्ते विपर्यये । भरतनन्दन! जब उद्धवका समय आता है तब इसी प्रकार मनुष्यकी बुद्धि, तेज और ज्ञानका विकास होता है और जब विपरीत समय उपस्थित होता है तब इन सबका नाश हो जाता है

भरतनंदना! अनुकूल काळ आला की—उद्धवाचा नियत समय जसा—मनुष्याची बुद्धी, तेज आणि ज्ञान आपोआप विकसित होतात; पण प्रतिकूल काळ उपस्थित झाला की याच गुणांचा क्षय होऊन नाश होतो.

Verse 336

काल एव समादत्ते पुनरेव यदृच्छया । धनंजय! काल ही इन सबकी जड़ है। संसारकी उत्पत्तिका बीज भी काल ही है और काल ही फिर अकस्मात्‌ सबका संहार कर देता है

धनंजया! काळच जणू यदृच्छेने सर्व काही पुन्हा गोळा करून घेतो. काळ हाच याचा मूळ आहे; जगाच्या उत्पत्तीचे बीजही काळच, आणि काळच अकस्मात सर्वांचा संहार करतो.

Verse 343

स एवेशश्व भूत्वेह परैराज्ञाप्यते पुन: । वही बलवान्‌ होकर फिर दुर्बल हो जाता है और वही एक समय दूसरोंका शासक होकर कालान्तरमें स्वयं दूसरोंका आज्ञापालक हो जाता है

याच जगात तोच मनुष्य एकदा बलवान होऊन पुन्हा दुर्बल होतो; जो कधी इतरांचा शासक होता, तोच काळान्तराने इतरांच्या आज्ञेत राहतो.

Verse 363

एतत्‌ श्रेयो हि वो मन्ये परमं भरतर्षभ । भारत! अब तुमलोगोंके उत्तम गति प्राप्त करनेका समय उपस्थित है। भरतश्रेष्ठ! मुझे इसीमें तुमलोगोंका परम कल्याण जान पड़ता है

भरतश्रेष्ठा! हेच तुमचे परम श्रेय आहे असे मला वाटते. भारत! आता तुम्हा सर्वांना उत्तम गती प्राप्त करण्याचा काळ आला आहे; यामध्येच मला तुमचे परम कल्याण दिसते.

Verse 3736

अनुज्ञातो ययौ पार्थो नगरं नागसाह्दयम्‌ । वैशम्पायनजी कहते हैं--जनमेजय! अमिततेजस्वी व्यासजीके इस वचनका तत्त्व समझकर अर्जुन उनकी आज्ञा ले हस्तिनापुरको चले गये

वैशंपायन म्हणाले—जनमेजया! अमिततेजस्वी व्यासांच्या वचनाचा तत्त्वार्थ जाणून पार्थ अर्जुनांनी त्यांची आज्ञा घेऊन नागसाह्वय नगर—हस्तिनापूर—याकडे प्रस्थान केले.