Adhyaya 99
अध्याय ९९ — युयुधान-दुःशासन-युद्धम् (Chapter 99: Sātyaki and Duḥśāsana’s engagement)
Upa-parva: Yuyudhāna–Duḥśāsana Saṅgrāma (Episode: Sātyaki’s engagement with Duḥśāsana and Trigartas)
Saṃjaya narrates Duḥśāsana’s assault on Śaineya/Yuyudhāna (Sātyaki), beginning with dense arrow volleys that fail to destabilize Sātyaki’s stance. Sātyaki counters by blanketing Duḥśāsana with missiles, prompting the Kaurava command to direct Trigarta chariots against Sātyaki. Three thousand Trigarta chariots encircle him with synchronized resolve; Sātyaki answers with concentrated archery, cutting down five hundred leading fighters and breaking the formation. The battlefield is described through imagery of severed chariots, fallen standards, and blood-soaked ground likened to blossoming trees. The surviving Trigartas recoil toward Droṇa’s sector. Sātyaki advances toward Arjuna’s line; Duḥśāsana renews pursuit, exchanging volleys, losing his bow and chariot implements, and attempting a lethal śakti-throw that Sātyaki fragments mid-flight. Duḥśāsana re-arms and roars, but Sātyaki strikes decisively—killing horses and charioteer and disabling the chariot—yet does not deliver the final kill, explicitly recalling Bhīmasena’s prior vow to slay Dhṛtarāṣṭra’s sons. Having subdued Duḥśāsana, Sātyaki departs swiftly in the direction Arjuna has taken.
Chapter Arc: संजय धृतराष्ट्र से कहता है—जब संग्राम अपने चरम को छू रहा था, धृष्टद्युम्न सूर्य-सा दीप्त होकर द्रोणाचार्य पर टूट पड़ा; उसी क्षण अन्य मोर्चों पर भी भीम और युधिष्ठिर अपने-अपने प्रतिद्वन्द्वियों को ललकारते हैं। → धृष्टद्युम्न का लक्ष्य स्पष्ट है—द्रोण का वध। वह शरवर्षा करता हुआ रथ-रथ पर चढ़ आता है; द्रोण भी अद्भुत कौशल से उसके हर छिद्र को ढँकते हैं। रणभूमि में रथियों का रथियों से, अश्वारोहियों का अश्वारोहियों से, गजराजों का गजराजों से और पदातियों का पदातियों से घोर संमर्दन चलता है; चारों ओर कबन्ध उठे दिखते हैं—युद्ध का भयावह दृश्य मन को कंपा देता है। → धृष्टद्युम्न लाल घोड़ों पर खड़ा होकर खड्ग घुमाता है, द्रोण पर झपटता है—मानो मांस की चाह में बाज़ शिकार पर टूट पड़े। द्रोण को क्षण भर भी अवसर नहीं मिलता; तभी शिने का पौत्र सात्यकि बीच में कूद पड़ता है और द्रोण के वक्षस्थल में छब्बीस तीक्ष्ण बाणों से प्रहार कर धृष्टद्युम्न को बचा लेता है। → द्रोण का ध्यान सात्यकि की ओर खिंचता है; इस उलझाव का लाभ उठाकर पाञ्चालों के रथ द्रोण पर दबाव बढ़ाते हैं और धृष्टद्युम्न को पीछे खींचकर पुनः संगठित करते हैं। मोर्चा टूटता नहीं, पर द्रोण-धृष्टद्युम्न का निर्णायक क्षण टल जाता है। → द्रोण सात्यकि से जूझते हुए भी अजेय-सा बना रहता है—अब प्रश्न यह है कि धृष्टद्युम्न का प्रतिज्ञात लक्ष्य कब और कैसे पूरा होगा?
Shlokas
Verse 1
अपन प्रा बछ। अं सप्तनवतितमो< ध्याय: द्रोणाचार्य और धृष्टद्युम्नका युद्ध तथा सात्यकिद्धारा धृष्टद्युम्नकी रक्षा संजय उवाच तथा तस्मिन् प्रवत्ते तु संग्रामे लोमहर्षणे । कौरवेयांस्त्रिधाभूतान् पाण्डवा: समुपाद्रवन्
संजय म्हणाला—राजन्! तो लोमहर्षक संग्राम सुरू होताच, तीन भागांत विभागलेल्या कौरवांवर पांडव-सैनिकांनी जोरदार धावा केला.
Verse 2
जलसंध॑ महाबाहुं भीमसेनो< भ्यवर्तत । युधिष्ठिर: सहानीक: कृतवर्माणमाहवे,भीमसेनने महाबाहु जलसंधपर आक्रमण किया और सेनासहित युधिष्ठिरने युद्धस्थलमें कृतवर्मापर धावा बोल दिया
भीमसेनाने महाबाहु जलसंधावर आक्रमण केला; आणि युधिष्ठिराने सैन्यासह रणभूमीत कृतवर्म्यावर धावा केला.
Verse 3
किरंस्तु शरवर्षाणि रोचमान इवांशुमान् | धृष्टद्युम्नो महाराज द्रोणमभ्यद्रवद् रणे
बाणांचा वर्षाव करीत, सूर्याप्रमाणे तेजस्वी धृष्टद्युम्न, हे महाराज, रणभूमीत द्रोणांवर धावून गेला.
Verse 4
महाराज! जैसे प्रकाशमान सूर्य सहस्रों किरणोंका प्रसार करते हैं, उसी प्रकार धृष्टद्युम्नने बाणसमूहोंकी वर्षा करते हुए रणक्षेत्रमें द्रोणाचार्यपर आक्रमण किया ।।
संजय म्हणाला—महाराज! जसा तेजस्वी सूर्य सहस्र किरणांचा प्रसार करतो, तसाच धृष्टद्युम्नाने बाणांची वर्षा करीत रणभूमीवर द्रोणाचार्यांवर धावा केला. तेव्हा दोन्ही बाजूंनी क्रोध उसळला आणि उतावळ्या कौरव-पांडव धनुर्धरांचे परस्पर घोर युद्ध सुरू झाले.
Verse 5
संक्षये तु तथाभूते वर्तमाने महाभये । उन्डी भूतेषु सैन्येषु युध्यमानेष्वभीतवत्
संजय म्हणाला—जेव्हा तो महाभयंकर संहार सुरू झाला आणि सैन्ये गोंधळूनही जणू निर्भय होऊन समोरासमोर झुंजू लागली, तेव्हा बलवान द्रोणाचार्यांनी पांचालराजकुमार धृष्टद्युम्नाशी युद्ध करताना बाणांची अशी अद्भुत वर्षा सुरू केली की ती विस्मयकारक भासली.
Verse 6
द्रोण: पाउ्चालपुत्रेण बली बलवता सह । यदक्षिपत् पृषत्कौघांस्तदद्भुतमिवाभवत्
संजय म्हणाला—बलवान द्रोणांनी शक्तिशाली पांचालपुत्र धृष्टद्युम्नाशी युद्ध करताना जे बाणसमूह सोडले, ते जणू अद्भुतच भासले.
Verse 7
पुण्डरीकवनानीव विध्वस्तानि समन्ततः । चक्राते द्रोणपाञ्चाल्यौ नृणां शीर्षाण्यनेकश:
द्रोण आणि पांचालपुत्र धृष्टद्युम्न यांनी अनेक नरमस्तके छाटून पाडली; ती सर्वत्र विखुरलेली मस्तके जणू चहूबाजूंनी उद्ध्वस्त झालेल्या कमलवनांसारखी भासत होती.
Verse 8
विनिकीर्णानि वीराणामनीकेषु समन्तत: । वस्त्राभरणशस्त्राणि ध्वजवर्मायुधानि च,चारों ओर सेनाओंमें वीरोंके बहुत-से वस्त्र, आभूषण, अस्त्र-शस्त्र, ध्वज, कवच तथा आयुध छिन्न-भिन्न होकर बिखरे पड़े थे
चहूबाजूंनी सैन्यरचनेत वीरांची वस्त्रे, आभूषणे, अस्त्र-शस्त्रे, ध्वज, कवच आणि युद्धसामग्री छिन्नभिन्न होऊन विखुरलेली पडली होती.
Verse 9
तपनीयततनुत्राणा: संसिक्ता रुधिरेण च | संसक्ता इव दृश्यन्ते मेघसंघा: सविद्युत:,सुवर्णका कवच बाँधे तथा खूनसे लथपथ हुए सैनिक परस्पर सटे हुए बिजलियोंसहित मेघसमूहोंके समान दिखायी देते थे
संजय म्हणाला—सुवर्ण कवच परिधान करून रक्ताने माखलेले ते योद्धे परस्परांशी घट्ट जुळून असे दिसत होते, जणू विजांसह मेघसमूह एकत्र दाटले आहेत।
Verse 10
कुण्जराश्वनरानन्ये पातयन्ति सम पत्रिभि: | तालमात्राणि चापानि विकर्षन्तो महारथा:,बहुत-से दूसरे महारथी चार हाथके धनुष खींचते हुए अपने पंखयुक्त बाणोंद्वारा हाथी, घोड़े और पैदल मनुष्योंको मार गिराते थे
संजय म्हणाला—इतर अनेक महारथी ताडवृक्षाएवढे दीर्घ धनुष्य ताणून, पंखयुक्त बाणांनी हत्ती, घोडे आणि पायदळ मनुष्यांना पाडीत होते।
Verse 11
असिचर्माणि चापानि शिरांसि कवचानि च । विप्रकीर्यन्त शूराणां सम्प्रहारे महात्मनाम्,उन महामनस्वी वीरोंके संग्राममें योद्धाओंके खड्ग, ढाल, धनुष, मस्तक और कवच कटकर इधर-उधर बिखरे जाते थे
संजय म्हणाला—त्या महामनस्वी वीरांच्या घनघोर संग्रामात योद्ध्यांच्या तलवारी, ढाली, धनुष्ये, मस्तके आणि कवचे तुटून सर्वत्र विखुरली जात होती।
Verse 12
उत्थितान्यगणेयानि कबन्धानि समन्ततः । अदृश्यन्त महाराज तस्मिन् परमसंकुले,महाराज! उस महाभयानक युद्धमें चारों ओर असंख्य कबन्ध खड़े दिखायी देते थे
संजय म्हणाला—महाराज! त्या अत्यंत गोंधळलेल्या व भयानक युद्धात सर्वत्र असंख्य कबंध—मस्तकहीन धड—उभे दिसत होते।
Verse 13
गृध्रा: कड़्का बका: श्येना वायसा जम्बुकास्तथा । बहुश: पिशिताशाश्च तत्रादृश्यन्त मारिष,आर्य! वहाँ बहुत-से गीध, कंक, बगले, बाज, कौए, सियार तथा अन्य मांसभक्षी प्राणी दृष्टिगोचर होते थे
संजय म्हणाला—आर्य! तेथे गिधाडे, कंक, बगळे, बाज, कावळे, कोल्हे तसेच इतर अनेक मांसाहारी प्राणी वारंवार दिसत होते।
Verse 14
भक्षयन्तश्न मांसानि पिबन्तश्नापि शोणितम् | विलुम्पन्तश्न केशांश्व मज्जाश्व बहुधा नूप,नरेश्वर! वे मांस खाते, रक्त पीते और केशों तथा मज्जाको बारंबार नोचते थे
संजय म्हणाला—हे नरेश्वर! ते मांस भक्षण करीत, रक्त पित, आणि पुन्हा पुन्हा केस व मज्जा उपटून काढीत होते।
Verse 15
आकर्षन्त: शरीराणि शरीरावयवांस्तथा । नराश्वगजसंघानां शिरांसि च ततस्ततः:,मनुष्यों, घोड़ों तथा हाथियोंके समूहोंके सम्पूर्ण शरीरों और अवयवों एवं मस्तकोंको इधर-उधर खींचते थे
संजय म्हणाला—मनुष्य, घोडे व हत्ती यांच्या समूहांची शरीरे, छिन्न अवयव आणि मस्तके ते इकडे-तिकडे ओढीत होते।
Verse 16
कृतास्त्रा रणदीक्षाभिदीक्षिता रणशालिन: । रणे जयं प्रार्थयाना भूशं युयुधिरे तदा
संजय म्हणाला—अस्त्रविद्येत निपुण आणि रणात शोभणारे ते वीर रणयज्ञाची दीक्षा घेऊन, विजयाची इच्छा धरून त्या वेळी अत्यंत जोराने लढू लागले।
Verse 17
असिमार्गान् बहुविधान् विचेरु: सैनिका रणे । ऋष्टिभि: शक्तिभि: प्रासै: शूलतोमरपट्टिशै:
संजय म्हणाला—रणात सैनिक तलवारीचे अनेक प्रकारचे डावपेच दाखवीत फिरत होते; आणि क्रोधाने पेटलेले पुरुष ऋष्टि, शक्ति, प्रास, शूल, तोमर, पट्टिश इत्यादी शस्त्रांनी एकमेकांवर प्रहार करीत होते।
Verse 18
गदाभि: परिधैश्नान्यैरायुथैश्व भुजैरपि । अन्योन्यं जष्निरे क्रुद्धा युद्धरड्गरगता नरा:
संजय म्हणाला—युद्धरंगात उतरलेले क्रुद्ध पुरुष गदा, परिघ, इतर शस्त्रे आणि अगदी आपल्या भुजांनीही एकमेकांना घायाळ करू लागले।
Verse 19
रथिनो रथिभश्रि: सार्थमश्वचारोहाश्ष सादिभि: | मातड़् वरमातज्जैः पदाताश्ष पदातिभि:,रथी रथियोंके, घुड़सवार घुड़सवारोंके, मतवाले हाथी श्रेष्ठ गजराजोंके और पैदल योद्धा पैदलोंके साथ युद्ध कर रहे थे
संजय म्हणाला—त्या रणकोलाहलात रथी रथींशी, अश्वारूढ अश्वारूढांशी, मत्त श्रेष्ठ गजराज श्रेष्ठ गजराजांशी आणि पायदळ पायदळाशी भिडत होते. अशा रीतीने युद्धाच्या प्रत्येक अंगात समबळाचे योद्धे समोरासमोर येऊन संग्रामाची घोरता वाढवीत होते.
Verse 20
क्षीबा इवान्ये चोन्मत्ता रज्भेष्विव च वारणा: | उच्चुक्रुशु रथान्योन्यं जघ्नुरन्योन्यमेव च
संजय म्हणाला—त्या रणांगणात अनेक जण मद्यधुंद पुरुषांसारखे आणि जणू दोऱ्यांत गुंतलेल्या उन्मत्त हत्तींसारखे झाले होते. ते गर्जना करीत, एकमेकांच्या रथांवर आदळत आणि परस्परांवर पुन्हा पुन्हा प्रहार करीत होते.
Verse 21
वर्तमाने तथा युद्धे निर्मय्यादे विशाम्पते । धृष्टद्युम्नो हयानश्वैद्रोणस्य व्यत्यमिश्रयत्
संजय म्हणाला—हे प्रजापते! जेव्हा तो युद्ध मर्यादाहीन रीतीने चालू होता, तेव्हा धृष्टद्युम्नाने आपल्या रथाचे घोडे द्रोणाच्या घोड्यांशी अगदी जवळ आणून भिडविले.
Verse 22
ते हया: साध्वशोभन्त मिश्रिता वातरंहस: । पारावतसवर्णाश्च रक्तशोणाश्च संयुगे
संजय म्हणाला—त्या संग्रामात वाऱ्यासारखे वेगवान आणि परस्पर मिसळलेले ते घोडे फारच शोभून दिसत होते—काही कबुतरासारख्या रंगाचे, तर काही लाल व अरुण होते.
Verse 23
धृष्टद्युम्नके घोड़ोंका रंग कबूतरके समान था और द्रोणाचार्यके घोड़े लाल थे। उस युद्धके मैदानमें परस्पर मिले हुए वे वायुके समान वेगशाली अश्व बड़ी शोभा पा रहे थे ।।
संजय म्हणाला—हे राजन्! कबुतरासारख्या रंगाचे घोडे जेव्हा लाल व अरुण घोड्यांशी मिसळले, तेव्हा ते रणांगणात विजेसह मेघांसारखे शोभून दिसू लागले.
Verse 24
धृष्टद्युम्नस्तु सम्प्रेक्ष्य द्रोणमभ्याशमागतम् । असिचर्माददे वीरो धनुरुत्सूज्य भारत,भारत! वीर धृष्टद्युम्नने द्रोणाचार्यको अत्यन्त निकट आया हुआ देख धनुष छोड़कर हाथमें ढाल और तलवार ले ली
द्रोणाचार्य अत्यंत जवळ आलेले पाहून वीर धृष्टद्युम्नाने धनुष्य टाकून दिले आणि तलवार व ढाल हातात घेतली.
Verse 25
चिकीर्षु्दुष्करं कर्म पार्षत: परवीरहा । ईषया समत्तिक्रम्य द्रोणस्प रथमाविशत्
परवीरांचा संहार करणारा पार्षत धृष्टद्युम्न दुष्कर कर्म करण्यास उद्यत झाला; म्हणून ईषादंडाचा आधार घेऊन आपल्या रथाला लांघून द्रोणाचार्याच्या रथावर जाऊन चढला.
Verse 26
अतिष्ठद् युगमध्ये स युगसंनहनेषु च । जघनार्थेषु चाश्वानां तत् सैन्यान्यभ्यपूजयन्
तो एक पाय जूएच्या अगदी मध्यभागी आणि दुसरा पाय जूएच्या बांधणीजवळ घोड्यांच्या मागील भागावर ठेवून उभा राहिला; हे पाहून सर्व सैन्याने त्याची वारंवार प्रशंसा केली.
Verse 27
खड्गेन चरतस्तस्य शोणाश्वानधितिष्ठत: । न ददर्शान्तरं द्रोणस्तदद्भुतमिवाभवत्
लाल घोड्यांवर उभा राहून तलवार फिरवणाऱ्या धृष्टद्युम्नावर प्रहार करण्यासाठी द्रोणाचार्यांना किंचितही संधी दिसली नाही; ते जणू अद्भुतच घडले.
Verse 28
यथा श्येनस्य पतन वनेष्वामिषगृद्धिन: । तथैवासीदभीसारस्तस्य द्रोणं जिघांसत:
जसा वनात मांसाच्या लोभाने व्याकुळ झालेला बाज झडप घालतो, तसाच द्रोणाचा वध करण्याच्या इच्छेने त्याचा वेगवान झडपाट्याचा हल्ला झाला.
Verse 29
जैसे वनमें मांसकी इच्छा रखनेवाला बाज झपट्टा मारता है, उसी प्रकार द्रोणको मार डालनेकी इच्छासे उनपर धृष्टद्युम्मका यह सहसा आक्रमण हुआ था ।।
संजय म्हणाला—त्यानंतर द्रोणाचार्यांनी शंभर बाणांनी द्रुपदपुत्राची शंभर चंद्रचिन्हांनी युक्त ढाल छिन्न करून पाडली आणि आणखी दहा बाणांनी त्याची तलवारही तुकडे-तुकडे केली।
Verse 30
हयांश्वैव चतुःषष्ट्या शराणां जध्निवान् बली | ध्वजं क्षत्रं च भल्लाभ्यां तथा तौ पार्ष्णिसारथी
संजय म्हणाला—त्या बलवान योद्ध्याने चौंसष्ट बाणांनी घोडे मारून टाकले; आणि दोन भल्लांनी ध्वज व छत्रही छिन्न केले—असा तो रणात अढळ रथसारथी होता।
Verse 31
बलवान् आचार्यने चौंसठ बाणोंसे धृष्टद्युम्नके चारों घोड़ोंको मार डाला। फिर दो भल्लोंसे ध्वज और छत्र काटकर उनके दोनों पार्श्वरक्षकोंको भी मार गिराया ।।
संजय म्हणाला—आचार्यांनी चौंसष्ट बाणांनी धृष्टद्युम्नाचे चारही घोडे मारले. मग दोन भल्लांनी ध्वज व छत्र छिन्न करून पाडले आणि दोन्ही पार्श्वरक्षकांनाही घायाळ करून पाडले. त्यानंतर त्यांनी धनुष्य कानापर्यंत ओढून आणखी एक प्राणान्तकारी बाण असा सोडला, जणू वज्रधारी इंद्र वज्र फेकत आहे।
Verse 32
त॑ चतुर्दशभिस्ती&णैर्बाणैश्विच्छेद सात्यकि: । ग्रस्तमाचार्यमुख्येन धृष्टद्युम्नं व्यमोचयत्
संजय म्हणाला—तेव्हा सात्यकीने चौदा तीक्ष्ण बाणांनी तो बाण छिन्न केला आणि अशा रीतीने आचार्यश्रेष्ठाच्या तावडीत सापडलेल्या धृष्टद्युम्नाला सोडवले।
Verse 33
सिंहेनेव मृगं ग्रस्तं नरसिंहेन मारिष । द्रोणेन मोचयामास पाज्चाल्यं शिनिपुड्भव:
संजय म्हणाला—पूजनीय नरेश! जसा सिंह मृगाला गिळंकृत करतो, तसा नरसिंह द्रोणाने पाञ्चाल्य धृष्टद्युम्नाला ग्रासले होते; पण शिनिवंशी सात्यकीने त्याला सोडवले।
Verse 34
सात्यकिं प्रेक्ष्य गोप्तारं पाउ्चाल्यं च महाहवे । शराणां त्वरितो द्रोण: षड्विंशत्या समार्पयत्
महायुद्धात सात्यकी पाञ्चालकुमार धृष्टद्युम्नाचा रक्षक झाला आहे असे पाहताच द्रोणाचार्यांनी क्षणातच त्याच्यावर छब्बीस बाणांचा प्रहार केला।
Verse 35
ततो द्रोणं शिने: पौत्रो ग्रसन्तमपि सृजजयान् । प्रत्यविध्यच्छितैर्बाणै: षड्विंशत्या स्तनान्तरे
तेव्हा शिनीचा पौत्र सात्यकी—द्रोणाचार्य सृंजयांचा संहार करीत असतानाही—प्रत्युत्तर देत त्यांच्या छातीच्या मध्यभागी छब्बीस तीक्ष्ण बाणांनी भेदून घाव घातला।
Verse 36
ततः सर्वे रथास्तूर्ण पाञज्चाल्या जयगृद्धिन: । सात्वताभिस्ते द्रोणे धृष्टद्युम्नमवाक्षिपन्
द्रोणाचार्य सात्यकीशी संग्रामात गुंतले असता, विजयाची आस धरलेल्या सर्व पाञ्चाल रथींनी त्वरित पुढे येऊन धृष्टद्युम्नाला उचलून रथावर बसवले आणि दूर सुरक्षित नेले।
Verse 97
इति श्रीमहाभारते द्रोणपर्वणि जयद्रथवधपर्वणि द्रोणधृष्टझुम्नयुद्धे सप्तनवतितमो<ध्याय:
इति श्रीमहाभारतात द्रोणपर्वात, जयद्रथवधपर्वांतर्गत द्रोण-धृष्टद्युम्न-युद्धवर्णनातील सत्त्याण्णवावा अध्याय समाप्त झाला।
Frequently Asked Questions
Whether tactical superiority should culminate in immediate execution of a disabled opponent, or be restrained to honor a prior allied vow—Sātyaki chooses restraint due to Bhīma’s pledged responsibility for Dhṛtarāṣṭra’s sons.
The narrative models how intention and prior commitments structure ethical agency: even in extreme conflict, action is evaluated not only by outcome but by fidelity to publicly assumed obligations.
No explicit phalaśruti appears here; the chapter functions as battlefield reportage whose interpretive weight comes from the embedded reminder of vow-authority within the epic’s broader dharma framework.
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.