Adhyaya 92
द्रोणपर्व — द्विनवति-तमोऽध्यायः (Sātyaki Pressed by Kauravas; Duryodhana and Kṛtavarmā Engagements)
Upa-parva: Sātyaki–Kṛtavarmā–Duryodhana Saṅgrāma (Strategic Engagement Sequence)
Saṃjaya reports that multiple Kaurava prahāriṇas shower Yuyudhāna (Sātyaki/Śaineya) with volleys; Droṇa and several of Dhṛtarāṣṭra’s sons strike him with specified counts of arrows. Sātyaki answers with precise counter-hits against named opponents, demonstrating controlled retaliation under saturation fire. A focused exchange develops between Sātyaki and Duryodhana: Kṛṣṇa (Mādhava) intervenes tactically by severing Duryodhana’s bow; Sātyaki further degrades the chariot system by felling the banner, horses, and charioteer, forcing Duryodhana to flee and mount Citrasena’s vehicle. The battlefield reacts with alarm at the sight of the king being ‘grasped’ by Sātyaki, prompting Kṛtavarmā’s rapid arrival. A new duel ensues: Kṛtavarmā and Sātyaki trade dense missile fire; Sātyaki escalates with a decisive shaft that pierces armor and drops Kṛtavarmā into the chariot, after which Sātyaki breaks through the formation and advances, while Kṛtavarmā regains composure, takes up another bow, and resumes defensive resistance against the Pāṇḍavas.
Chapter Arc: धृतराष्ट्र, संजय से व्याकुल होकर पूछते हैं—जब किरीटधारी अर्जुन ने अग्रभाग में सेना को तोड़ डाला और वीर मारे जा रहे थे, तब मेरे पुत्रों की क्या दशा हुई? क्या वे द्रोण के आश्रय में ‘शकटव्यूह’ के दुर्ग-सा घेरे में टिके रहे? → संजय वर्णन करते हैं कि अर्जुन के प्रचण्ड प्रहार से कौरव-बल हतवीर, हतोत्साह और पलायन-प्रवृत्त हो उठा। गाण्डीव से छूटे असंख्य तीक्ष्ण बाण हाथियों के अंग-प्रत्यंग में धँसते हैं; रणभूमि रथों के टूटे उपकरणों, ध्वस्त पहियों और गिरे क्षत्रियों से भयावह हो जाती है। अर्जुन धनुष को मण्डलाकार घुमाते हुए मानो नृत्य करता दिखता है—एक ही प्रवाह में संधान, आकर्षण और विमोचन की गति से शत्रु-पंक्तियाँ छिन्न-भिन्न होती जाती हैं। → अर्जुन की बाण-वृष्टि से हाथी-सेना और रथ-दल में हाहाकार मचता है; ‘आराव’ करते हुए घायल गज और सैनिक पीछे हटते हैं। इसी चरम क्षण में दुःशासन स्वयं शरार्दित और त्रस्त होकर, अपनी सेना सहित, त्राण की खोज में द्रोण को ‘रक्षक’ मानते हुए शकटव्यूह की ओर भागता है। → कौरव अग्रभाग का मनोबल टूट जाता है—रणभूमि पर कौरव-सेना की पराजय और अव्यवस्था स्पष्ट हो जाती है। अर्जुन का दबाव इतना तीव्र है कि शत्रु-समूह संगठित प्रतिरोध छोड़कर व्यूह-आश्रय और पलायन के बीच झूलने लगता है। → दुःशासन द्रोण के निकट शकटव्यूह में शरण लेता है—अब प्रश्न यह है कि क्या द्रोण का व्यूह अर्जुन की गति को रोक पाएगा, या अर्जुन इस दुर्ग-रचना को भी भेदकर आगे बढ़ेगा?
Shlokas
Verse 1
अफड-४#--का+ नवतितमो< ध्याय: अर्जुनके बाणोंसे हताहत होकर सेनासहित दुःशासनका पलायन धृतराष्ट उवाच तस्मिन् प्रभग्ने सैन्याग्रे वध्यमाने किरीटिना । के तु तत्र रणे वीरा:ः प्रत्युदीयुर्धनंजयम्
धृतराष्ट्र म्हणाला—संजय! किरीटधारी अर्जुनाने त्या अग्रगामी सैन्यदलाचा भंग करून त्याचा संहार सुरू केला असता, त्या रणांगणात कोणते वीर धनंजयाला सामोरे जाण्यास पुढे सरसावले?
Verse 2
आहोस्विच्छकटबव्यूहं प्रविष्टा मोघनिश्चया: । द्रोणमाश्रित्य तिष्ठन्तं प्राकारमकुतो भयम्
किंवा असे झाले काय की त्यांचा निश्चय निष्फळ ठरल्यावर, परकोट्यासारखे अढळ उभ्या असलेल्या द्रोणाचार्यांचा आश्रय घेऊन ते निर्भयपणे शकटव्यूहात शिरले?
Verse 3
संजय उवाच तथार्जुनेन सम्भग्ने तस्मिंस्तव बलेडनघ । हतवीरे हतोत्साहे पलायनकृतक्षणे
संजय म्हणाला—निष्पाप राजन्! इंद्रपुत्र अर्जुनाने अशा प्रकारे तुमची सेना चिरडून टाकली—वीर मारले गेले, उत्साह मावळला, आणि सर्व जण पळण्याचीच संधी पाहू लागले—तेव्हा त्याच्या श्रेष्ठ बाणांच्या अखंड माऱ्याखाली त्या संग्रामात कोणालाही अर्जुनाकडे डोळे उचलून पाहण्याचे धैर्य झाले नाही.
Verse 4
पाकशासनिनाभीक्षणं वध्यमाने शरोत्तमै: | नतत्र वक्चित् संग्रामे शशाकार्जुनमी क्षितुम्
संजय म्हणाला—हे निष्पाप नरेश! पाकशासनाचा पुत्र अर्जुन जेव्हा उत्तम बाणांनी त्यांना वारंवार विद्ध करीत होता, तेव्हा त्या संग्रामात तेथे कोणालाही अर्जुनाकडे डोळे उचलून पाहण्याचे धैर्य उरले नाही।
Verse 5
ततस्तव सुतो राजन् दृष्टवा सैन्यं तथागतम् | दुःशासनो भशं क्ुद्धों युद्धायार्जुनमभ्यगात्,राजन! सेनाकी वह दुरवस्था देखकर आपके पुत्र दुःशासनको बड़ा क्रोध हुआ और वह युद्धके लिये अर्जुनके सामने जा पहुँचा
संजय म्हणाला—राजन्! सैन्याची ती दुर्दशा पाहून तुमचा पुत्र दुःशासन अत्यंत क्रुद्ध झाला आणि युद्धासाठी अर्जुनासमोर पुढे गेला।
Verse 6
स काजञ्चनविचित्रेण कवचेन समावृत: । जाम्बूनदशिरस्त्राण: शूरस्तीव्रपराक्रम:
संजय म्हणाला—तो सुवर्णमय, विचित्र कवचाने आच्छादित होता; त्याच्या मस्तकी जाम्बूनद सुवर्णाचे शिरस्त्राण शोभत होते. तो तीव्र पराक्रमाचा शूरवीर होता।
Verse 7
नागानीकेन महता ग्रसन्निव महीमिमाम् | दुःशासनो महाराज सव्यसाचिनमावृणोत्
संजय म्हणाला—महाराज! दुःशासनाने आपल्या विशाल गजसेनेने सव्यसाची अर्जुनाला अशा रीतीने सर्व बाजूंनी वेढले, जणू तो सारी पृथ्वी गिळंकृत करावयास निघाला आहे।
Verse 8
ह्रादेन गजघण्टानां शड्खानां निनदेन च । ज्याक्षेपनिनदैश्वैव विरावेण च दन्तिनाम्
हत्तींच्या घंटांचा नाद, शंखनाद, धनुष्याची टंकार आणि गजराजांच्या गर्जनेने पृथ्वी, दिशा व आकाश—सर्वच दुमदुमून गेले।
Verse 9
भूर्दिशश्वान्तरिक्षं च शब्देनासीत् समावृतम् । स मुहूर्त प्रतिभयो दारुण: समपद्यत
संजय म्हणाला—हत्तींच्या घंटानाद, शंखध्वनी, धनुष्यांच्या टंकारा आणि गजराजांच्या चिग्घोषाने पृथ्वी, दिशा आणि आकाश—सर्वच गजराने व्यापून गेले. थोड्याच वेळात दृश्य अत्यंत भयानक, कठोर व दारुण झाले; त्या वेळी दुःशासनही दोन घडीपर्यंत प्रचंड व क्रूर भासू लागला.
Verse 10
तान् दृष्टवा पततस्तृूणमड्कुशैरभिचोदितान् । व्यालम्बहस्तान् संरब्धान् सपक्षानिव पर्वतान्
संजय म्हणाला—महावतांच्या अंकुशांनी हाकलेले, सोंड उंचावलेले, क्रोधाने भरलेले, पंखधारी पर्वतांसारखे ते हत्ती प्रचंड वेगाने अर्जुनावर धावून आले. ते आपल्या अंगावर येताना पाहून मनुष्यात सिंहासमान पराक्रमी अर्जुनाने जोरदार सिंहनाद केला आणि निर्भयपणे बाणांनी शत्रूंच्या त्या गजसेनेचा संहार केला.
Verse 11
सिंहनादेन महता नरसिंहो धनंजय: । गजानीकममित्राणामभीतो व्यधमच्छरै:
संजय म्हणाला—मनुष्यात सिंहासमान धनंजय अर्जुनाने महान सिंहनाद करून, निर्भयपणे शत्रूंच्या गजसेनेला बाणांनी विदीर्ण केले. महावतांच्या अंकुशांनी प्रेरित, सोंड उंचावलेले, क्रोधाने भरलेले, पंखधारी पर्वतांसारखे ते महाहत्ती वेगाने त्याच्यावर धावून आले, तेव्हा पार्थाने निःशंक होऊन शरवृष्टीने त्यांचा नाश केला.
Verse 12
महोर्मिणमिवोद्धूतं श्वसनेन महार्णवम् । किरीटी तद् गजानीकं प्राविशन््मकरो यथा,वायुद्वारा ऊपर उठाये हुए ऊँची-ऊँची तरंगोंसे युक्त महासागरके समान उस गजसैन्यमें किरीटधारी अर्जुनने मकरके समान प्रवेश किया
संजय म्हणाला—जसा वाऱ्याने उधळलेल्या उंचच उंच लाटांनी महासागर उसळतो, तसा तो गजसैन्यसमुदाय फुगून उठला होता. त्या गजानीकात किरीटधारी अर्जुन मकरासारखा निर्भयपणे शिरला.
Verse 13
काष्ठातीत इवादित्य: प्रतपन् स युगक्षये । ददृशे दिक्षु सर्वासु पार्थ: परपुरंजय:
संजय म्हणाला—जसा युगांतकाळी सूर्य मर्यादा ओलांडून प्रचंड तापाने तळपतो, तसा शत्रूंचे दुर्ग जिंकणारा पार्थ अर्जुन सर्व दिशांत अमर्याद पराक्रम करताना दिसू लागला.
Verse 14
खुरशब्देन चाश्वानां नेमिघोषेण तेन च । तेन चोत्कृष्टशब्देन ज्यानिनादेन तेन च
संजय म्हणाला—घोड्यांच्या टापांचा खडखडाट, रथचाकांचा घरघराट, उंच रणनाद आणि धनुष्याच्या प्रत्यंचेची टंकार—या भयंकर कोलाहलात अनेकांचे धैर्य ढळले, बुद्धी गोंधळली। नानाविध वाद्यांचा निनाद, पाञ्चजन्याचा हुंकार, देवदत्ताचा गंभीर घोष आणि गाण्डीवाचा प्रतिध्वनी यांमुळे मनुष्य व हत्ती यांचा वेग मंदावला; ते सर्व भयाने मूर्च्छितप्राय झाले। तेव्हा सव्यसाची अर्जुनाने विषधर सर्पाच्या स्पर्शासारख्या भयंकर बाणांनी त्यांना विदीर्ण केले।
Verse 15
नानावादित्रशब्देन पाज्चजन्यस्वनेन च । देवदत्तस्य घोषेण गाण्डीवनिनदेन च
संजय म्हणाला—नानाविध वाद्यांचा निनाद, पाञ्चजन्याचा हुंकार, देवदत्ताचा गंभीर घोष आणि गाण्डीवाचा प्रतिध्वनी यांमुळे असा भयंकर कोलाहल उठला की शत्रूचा वेग तुटला। मनुष्य व हत्ती भयाने अचेतनप्राय झाले; मग सव्यसाची अर्जुनाने विषधर सर्पासारख्या भयंकर बाणांनी त्यांना चिरून टाकले।
Verse 16
मन्दवेगा नरा नागा बभूवुस्ते विचेतस: । शरैराशीविषस्पर्श्निर्भिन्ना: सव्यसाचिना
संजय म्हणाला—सव्यसाची अर्जुनाच्या बाणांनी, जे विषधर सर्पाच्या स्पर्शासारखे प्राणघातक होते, लागता क्षणी ते मनुष्य व हत्ती विचेतन झाले। त्यांचा वेग मंदावला आणि ते विदीर्ण होऊन छिन्नभिन्न झाले।
Verse 17
ते गजा विशिखैस्ती&णैर्युधि गाण्डीवचोदितै: । अनेकशतसाहसी: सर्वाज्भिषु समर्पिता:
संजय म्हणाला—त्या युद्धात गाण्डीवातून सुटलेल्या तीक्ष्ण बाणांनी ते हत्ती भेदले गेले। शेकडो पराक्रम करणारेही—सर्वच्या सर्व—त्या प्रचंड आघातापुढे विनाशाला समर्पित झाले।
Verse 18
गाण्डीव धनुषद्वारा चलाये हुए लाखों तीखे बाण युद्ध-स्थलमें खड़े हुए उन हाथियोंके सम्पूर्ण अंगोंमें बिंध गये थे ।।
संजय म्हणाला—किरीटी अर्जुनाकडून मारले जात असताना ते हत्ती भयंकर आर्तनाद करीत होते आणि पंख छाटलेल्या पर्वतांसारखे वारंवार भूमीवर कोसळत होते।
Verse 19
अपरे दन्तवेष्टेषु कुम्भेषु च कटेषु च । शरै: समर्पिता नागा: क्रौज्चवद् व्यनदन् मुहुः
संजय म्हणाला—काही अन्य गजराज खालच्या ओठांत, कुंभस्थानी व कपाळाच्या बाजूस बाणांनी भेदले जाऊन क्रौंच पक्ष्यासारखे वारंवार करुण आर्तनाद करीत होते।
Verse 20
गजस्कन्धगतानां च पुरुषाणां किरीटिना । छिद्यन्ते चोत्तमाड़ानि भल्लै: संनतपर्वभि:,किरीटधारी अर्जुन झुकी हुई गाँठवाले भलल नामक बाणोंद्वारा हाथीकी पीठपर बैठे हुए पुरुषोंके मस्तक भी धड़ाधड़ काटते जा रहे थे
संजय म्हणाला—किरीटधारी अर्जुन वाकलेल्या सांध्यांचे भल्ल बाण सोडून हत्तींच्या पाठीवर बसलेल्या योद्ध्यांची मस्तके झपाझप छाटीत होता.
Verse 21
सकुण्डलानां पततां शिरसां धरणीतले । पद्मानामिव संघातै: पार्थश्चक्रे निवेदनम्
संजय म्हणाला—भूमीवर पडणारी कुंडलयुक्त मस्तके कमळांच्या ढिगासारखी भासत होती; जणू पार्थाने त्या शिरांच्या रूपाने पृथ्वीला पद्मसमूह अर्पण केला होता.
Verse 22
यन्त्रबद्धा विकवचा व्रणार्ता रुधिरोक्षिता: । भ्रमत्सु युधि नागेषु मनुष्या विललम्बिरे
संजय म्हणाला—युद्धात फिरत असलेल्या हत्तींच्यावर माणसे जणू यंत्राने बांधल्याप्रमाणे लटकत होती; त्यांची कवचे फाटली होती, ते जखमांनी व्याकुळ व रक्ताने माखलेले होते.
Verse 23
युद्धके मैदानमें चक्कर काटते हुए हाथियोंपर बहुत-से मनुष्य इस प्रकार लटक रहे थे, मानो उन्हें किसी यन्त्रसे वहाँ जड़ दिया गया हो। उनके कवच नष्ट हो गये थे। वे घावसे पीड़ित और खूनसे लथपथ हो रहे थे ।।
संजय म्हणाला—आणि काही जण तर एकाच सुबक पिसांनी युक्त, नेमके सोडलेल्या बाणाने दोन-दोन, तीन-तीन एकाच वेळी भेदले जाऊन भूमीवर कोसळत होते.
Verse 24
अतिदिद्धाश्न नाराचैर्वमन्तो रुधिरं मुखै: । सारोहा न््यपतन् भूमौ द्रुमवन््त इवाचला:
नाराच बाणांनी वारंवार घायाळ होऊन, स्वारांसह अनेक हत्ती तोंडातून रक्त ओकित पृथ्वीवर कोसळले—जणू वृक्षांनी आच्छादित पर्वतच ढासळले।
Verse 25
मौर्वी ध्वजं धनुश्वैव युगमीषां तथैव च । रथिनां कुट्टयामास भल्लै: संनतपर्वभि:,तदनन्तर अर्जुनने झुकी हुई गाँठवाले भल्लोंद्वारा रथियोंकी प्रत्यंचा, ध्वजा, धनुष, जुआ तथा ईषादण्डके टुकड़े-टुकड़े कर डाले
त्यानंतर अर्जुनाने वाकलेल्या गाठी असलेल्या भल्लबाणांनी रथींच्या प्रत्यंचा, ध्वज, धनुष्य, जू आणि ईषादंडही तुकडे-तुकडे करून टाकले।
Verse 26
न संदधन् न चाकर्षन् न विमुज्चन् न चोद्वहन् । मण्डलेनैव धनुषा नृत्यन् पार्थ: सम दृश्यते
त्या वेळी अर्जुनाचा धनुष्य मण्डलाकार फिरत होता आणि तो सर्व दिशांना नाचत असल्याप्रमाणे दिसत होता. तो केव्हा बाण चढवी, केव्हा प्रत्यंचा ओढी, केव्हा सोडी आणि केव्हा तरकशातून काढी—हे कोणालाही दिसत नव्हते।
Verse 27
अतिदिद्धाश्न नाराचैर्वमन्तो रुधिरं मुखै: । मुहूर्तान्न्यपतन्नन्ये वारणा वसुधातले,दो ही घड़ीमें और भी बहुत-से हाथी नाराचोंकी मारसे अत्यन्त क्षत-विक्षत होकर मुँहसे रक्त वमन करते हुए धरतीपर लोटने लगे
नाराचांच्या माराने अत्यंत क्षत-विक्षत होऊन, तोंडातून रक्त ओकित, थोड्याच वेळात आणखी अनेक हत्ती वसुधेवर कोसळले।
Verse 28
उत्थितान्यगणेयानि कबन्धानि समन्तत:ः । अदृश्यन्त महाराज तस्मिन् परमसंकुले,महाराज! उस अत्यन्त भयानक युद्धमें चारों ओर असंख्य कबन्ध (धड़) उठे दिखायी देते थे
महाराज! त्या अत्यंत गोंधळलेल्या व भयानक युद्धात सर्वत्र असंख्य कबंध—छिन्न धड—उठलेले दिसत होते।
Verse 29
सचापा: साड्गुलित्राणा: सखड्गा: साड्रदा रणे | अदृश्यन्त भूजाश्छिन्ना हेमाभरणभूषिता:
संजय म्हणाला—रणभूमीवर सुवर्णालंकारांनी विभूषित छिन्न भुजा धनुष्य, अँगुलित्राण, तलवार आणि भुजबंदांसह पडलेल्या दिसत होत्या।
Verse 30
सूपस्करैरधिष्ठानैरीषादण्डकबन्धुरै: । चक्रैविमथितैरक्षैर्भग्नैश्न बहुधा युगे
संजय म्हणाला—सुंदर उपकरणे व बैठकांसह, ईषादंड व बंधनरज्जूंसह रथ चुरडले जात होते; चाके मथित, धुरे तुटले आणि जूए अनेक ठिकाणी मोडून पडले होते. या विध्वंसामुळे ती भूमी अत्यंत भयंकर दिसत होती।
Verse 31
चर्मचापधरैश्रैव व्यवकीर्णस्ततस्तत: । स्रग्भिराभरणैर्वस्त्रै: पतितैश्न महाध्वजै:
संजय म्हणाला—ढाल व धनुष्य धारण करणाऱ्या वीरांनी ती भूमी सर्वत्र व्यापली होती; पडलेल्या हार, आभूषणे, वस्त्रे आणि मोठे ध्वज यांमुळेही ती चहूबाजूंनी विखुरलेली होती।
Verse 32
निहतैववरिणैरश्रैः क्षत्रियैश्न निपातितै: । अदृश्यत मही तत्र दारुणप्रतिदर्शना
संजय म्हणाला—शस्त्रवृष्टीने आहत झालेले आणि पडलेले क्षत्रिय यांमुळे तेथील भूमी अत्यंत दारुण व भयावह दिसत होती।
Verse 33
एवं दुःशासनबलं वध्यमानं किरीटिना । सम्प्राद्रवन्महाराज व्यथितं सहनायकम्,महाराज! इस प्रकार किरीटधारी अर्जुनकी मार खाकर अत्यन्त व्यथित हुई दुःशासनकी सेना अपने नायकसहित भाग चली
संजय म्हणाला—महाराज! अशा प्रकारे किरीटधारी अर्जुनाकडून मार खात दुःशासनाचे सैन्य अत्यंत व्यथित होऊन, नायकांसह पळून गेले।
Verse 34
ततो दुःशासनस्त्रस्त: सहानीक: शरार्दित: | द्रोणं त्रातारमाकाड्क्षन् शकटब्यूहमभ्यगात्
तेव्हा अर्जुनाच्या बाणांनी अत्यंत पीडित व भयभीत झालेला, सैन्यासह दुःशासन आपला रक्षक द्रोणाचार्य यांचा आश्रय घ्यावा अशी इच्छा धरून शकट-व्यूहात शिरला।
Verse 89
इस प्रकार श्रीमहाभारत द्रोणपर्वके अन्तर्गत जयद्रथवधपर्वमें अर्जुनयुद्धविषयक नवासीवाँ अध्याय पूरा हुआ
अशा प्रकारे श्रीमहाभारताच्या द्रोणपर्वातील जयद्रथवधपर्वात अर्जुन-युद्धविषयक एकोणनव्वदावा अध्याय समाप्त झाला।
Verse 90
इति श्रीमहाभारते द्रोणपर्वणि जयद्रथवधपर्वणि दुःशासनसैन्यपराभवे नवतितमो<ध्याय:
इति श्रीमहाभारताच्या द्रोणपर्वातील जयद्रथवधपर्वात दुःशासन-सैन्यपराभवविषयक नव्वदावा अध्याय समाप्त।
Frequently Asked Questions
The chapter stages the tension between collective targeting (many warriors concentrating on one) and the ideal of balanced contest; it also raises the question of proportional response when survival requires disabling an opponent’s mobility and signaling (banner, horses, charioteer) rather than only exchanging arrows.
Agency under constraint is emphasized: disciplined counter-action, prioritizing the immediate source of harm, and maintaining composure amid saturation pressure—illustrating how outcomes follow from methodical choices, not only from strength.
No explicit phalaśruti appears in this adhyāya; its significance is contextual—documenting how tactical interventions and targeted disablement can shift battlefield momentum, thereby clarifying the epic’s broader causal logic (karma-phala) within war narrative.
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.