Adhyaya 13
Droṇa’s sweeping assault and the Abhimanyu–Jayadratha close-quarters episode (द्रोणस्य भीषणव्यचरितम् / सौभद्र-जयद्रथ-संनिपातः)
Upa-parva: Droṇa-vadha-parvan (War under Droṇa’s command; tactical escalations around Abhimanyu’s engagements)
Sañjaya reports that Droṇa moves through the Pāṇḍava host like fire through dry brush, producing fear and disorder; the bowstring’s sound is likened to thunder, and his arrows are depicted as a relentless, storm-like discharge. The narration then expands into a panoramic register: multiple concurrent engagements and exchanges of missile-fire occur among prominent warriors (including clashes involving Śakuni with Sahadeva, Śalya with Nakula, Sātyaki with Kṛtavarmā, and others), emphasizing distributed pressure across the battlefield. The chapter’s most detailed micro-sequence centers on Abhimanyu (Saubhadra): after overpowering a Paurava opponent and demonstrating sword-and-shield skill, he confronts Jayadratha in close quarters; Jayadratha’s strike breaks Abhimanyu’s sword, after which Abhimanyu rapidly remounts and resumes mobile combat. Śalya hurls a formidable śakti at Abhimanyu; Abhimanyu intercepts it and throws it back, causing the fall of Śalya’s charioteer, prompting acclaim from Pāṇḍava-aligned leaders and an intensified counter-barrage from opponents.
Chapter Arc: संजय धृतराष्ट्र को बताता है कि द्रोणाचार्य ने युद्ध-रचना में ‘अन्तर’ रखकर धर्मराज युधिष्ठिर को लक्ष्य करने का निश्चय किया है; यह बात पाण्डव-पक्ष के आप्तों द्वारा शीघ्र समझ ली जाती है। → युधिष्ठिर अपने भाइयों और प्रमुख वीरों को बुलाकर स्थिति बताता है; रणभूमि में सिंहनाद, बाहु-शब्द और शंखध्वनि के बीच पाण्डव-सेना द्रोण-व्यूह को तोड़ने का प्रयत्न करती है, पर द्रोण द्वारा संरक्षित मोर्चा सृञ्जयों के लिए अभेद्य-सा बन जाता है। → अर्जुन युधिष्ठिर को प्रतिज्ञा-रूप आश्वासन देता है कि उसके जीवित रहते द्रोण उन्हें बंदी नहीं बना सकता—आकाश फट जाए, पृथ्वी खंड-खंड हो जाए, तब भी; और द्रोण को ‘अस्त्रधारियों में श्रेष्ठ’ मानते हुए भी वह धर्मराज की रक्षा का भार अपने ऊपर लेता है। → अर्जुन के वचन से युधिष्ठिर का भय शान्त होता है और पाण्डव-पक्ष का संकल्प दृढ़ होता है; फिर भी युद्ध का प्रवाह द्रोण की योजना के अनुरूप भयावह और तुमुल बना रहता है। → द्रोण की रचना अभी भी पाण्डव-सेना को चारों दिशाओं से रोकती है—अब प्रश्न यह है कि अर्जुन किस उपाय से उस ‘अन्तर’ को मिटाकर धर्मराज को सुरक्षित रख पाएगा।
Shlokas
Verse 1
(दाक्षिणात्य अधिक पाठके २३ “लोक मिलाकर कुल ३३३ *लोक हैं।) नल््च्स््ज्ल्स्स्सि हज #5््ामप्र्स त्रयोदशो< ध्याय: अर्जुनका युधिष्ठिरको आश्वासन देना तथा युद्धमें द्रोणाचार्यका पराक्रम संजय उवाच सान्तरे तु प्रतिज्ञाते राज्ञो द्रोणेन निग्रहे । ततस्ते सैनिका: श्रुत्वा तं युधिष्ठिरनिग्रहम्
संजय म्हणाले—राजन्! द्रोणाचार्यांनी काही अंतर ठेवून राजा युधिष्ठिराला कैद करण्याची प्रतिज्ञा केली. तेव्हा तुमचे सैनिक युधिष्ठिराला पकडण्याचा उद्योग ऐकून जोरजोराने सिंहनाद करू लागले आणि भुजांवर थाप मारू लागले. भरतनंदना! त्याच वेळी बुद्धिमान धर्मराज युधिष्ठिराने आपल्या विश्वासू गुप्तचरांद्वारे भारद्वाजपुत्र द्रोण काय करणार आहेत हे त्वरेने जाणून घेतले.
Verse 2
सिंहनादरवांश्षक्रुर्बाहुशब्दांश्व कृत्स्नश: । तच्च सर्व यथान्यायं धर्मराजेन भारत
संजय म्हणाला—राजन्! युधिष्ठिराला पकडण्याचा उद्योग ऐकताच तुमच्या सैन्याने सर्वत्र सिंहनाद केला आणि भुजांवर थाप देऊन मोठा गजर केला. पण भरतनंदना! धर्मराज युधिष्ठिराने आपल्या विश्वासू गुप्तहेरांकडून यथायोग्य रीतीने त्वरित सर्व वृत्त जाणून घेतले—भारद्वाजपुत्र द्रोण काय करावयास निघाला आहे ते।
Verse 3
ततः सर्वान् समानाय्य क्रातृनन्यांश्व सर्वशः
संजय म्हणाला—तेव्हा धर्मराज युधिष्ठिराने सर्व बाजूंनी आपल्या सर्व भावांना आणि इतर राजांना बोलावून घेतले. विश्वासू गुप्तहेरांकडून भारद्वाजपुत्र द्रोणाचा हेतू त्वरित जाणून तो धनंजय अर्जुनास म्हणाला—“पुरुषसिंह! आज द्रोण काय करणार आहे, हे तू नक्कीच ऐकले असशील.”
Verse 4
अब्रवीद् धर्मराजस्तु धनंजयमिदं वच: । श्रुतं ते पुरुषव्याप्र द्रोणस्याद्य चिकीर्षितम्
संजय म्हणाला—मग धर्मराज युधिष्ठिर धनंजय अर्जुनास म्हणाला—“पुरुषव्याघ्रा! आज द्रोण काय करणार आहे, हे तू ऐकलेच असशील. आपल्या विश्वासू जनांनी भारद्वाजपुत्राचा हेतू त्वरित जाणून घेतला आहे.”
Verse 5
यथा तन्न भवेत् सत्यं तथा नीतिर्विधीयताम् । सान्तर हि प्रतिज्ञातं द्रोणेनामित्रकर्षिणा
संजय म्हणाला—“राजन्! अशी नीती ठरवा की द्रोणाची ती प्रतिज्ञा खरी ठरू नये. शत्रुकर्षी द्रोणाने खरोखरच काही अंतर ठेवून प्रतिज्ञा केली आहे; आणि भारद्वाजपुत्राचा हेतू आपल्या विश्वासू जनांनी त्वरित जाणून घेतला आहे.”
Verse 6
तच्चान्तरं महेष्वास त्वयि तेन समाहितम् । स त्वमद्य महाबाहो युध्यस्व मदनन्तरम्
संजय म्हणाला—“महाधनुर्धरा! त्याने जो ‘अंतर’ राखून ठेवला आहे, तो आता तुझ्यावरच नेमला आहे. म्हणून, महाबाहो! आज माझ्यासाठी कोणतीही फट न ठेवता युद्ध कर. भारद्वाजपुत्राचा हेतू आपल्या विश्वासू जनांनी त्वरित जाणून घेतला आहे.”
Verse 7
अर्जुन उवाच यथा मे न वध: कार्य आचार्यस्य कदाचन
संजय म्हणाला—राजन्, द्रोणाचार्यांनी विचारपूर्वक अंतर ठेवून राजा युधिष्ठिराला पकडण्याची प्रतिज्ञा केली, तेव्हा युधिष्ठिराला बंदी करण्याचा उद्योग ऐकून तुमच्या सैन्याने मोठमोठ्याने सिंहनाद केला आणि आनंदाने भुजांवर थाप मारू लागले. भरतनंदना, त्या वेळी धर्मराज युधिष्ठिराने आपल्या विश्वासू गुप्तहेरांद्वारे योग्य रीतीने तत्क्षणीच सर्व वृत्तांत जाणून घेतला—भारद्वाजपुत्र द्रोण नेमके काय करीत आहे.
Verse 8
तथा तव परित्यागो न मे राजंश्रिकीर्षित: । अर्जुन बोले--राजन्! जिस प्रकार मेरे लिये आचार्यका कभी वध न करना कर्तव्य है, उसी प्रकार किसी भी दशामें आपका परित्याग करना मुझे अभीष्ट नहीं है ।।
अर्जुन म्हणाला—राजन्! जसा माझ्यासाठी आचार्याचा वध कधीही करणे कर्तव्य नाही, तसाच कोणत्याही अवस्थेत तुमचा परित्याग करणे मला मान्य नाही. रणांगणात प्राणही सोडावे लागले, तरी मी असा त्याग करणार नाही. संजय म्हणाला—दरम्यान धर्मराज युधिष्ठिराने आपल्या विश्वासू सूचकांद्वारे त्वरेने जाणून घेतले की भारद्वाजपुत्र द्रोण काय करणार आहेत.
Verse 9
त्वां निगृह्माहवे राज्यं धार्तराष्ट्रोड्यमिच्छति
संजय म्हणाला—राजन्! धार्तराष्ट्र दुर्योधन रणांगणात युधिष्ठिराला पकडून तुमचे राज्य बळकावू इच्छितो. भारद्वाजपुत्र द्रोण काय करणार आहेत, हे विश्वासू सूचकांनी त्वरेने आणि अचूकपणे जाणले आहे.
Verse 10
प्रपतेद् द्यौ: सनक्षत्रा पृथिवी शकलीभवेत्
संजय म्हणाला—राजन्! नक्षत्रांसह आकाश कोसळो वा पृथ्वी तुकडे-तुकडे होवो; तरीही भारद्वाजपुत्र द्रोणांचा हेतू विश्वासू सूचकांनी त्वरेने आणि अचूकपणे जाणला. द्रोणांनी युधिष्ठिराला पकडण्याची प्रतिज्ञा केली तेव्हा तुमच्या सैन्याने सिंहनाद केला व आनंदाने भुजांवर थाप मारली; पण सावध धर्मराज युधिष्ठिराने तत्क्षणी सर्व जाणून योग्य उपाय केला.
Verse 11
यदि तस्य रणे साहां कुरुते वजभूत् स्वयम्
संजय म्हणाला—राजन्! तो स्वतः रणांगणात वज्रासारखा भयंकर होऊन साहाय्य करीत असला, तरीही भारद्वाजपुत्र द्रोणांचा हेतू विश्वासू सूचकांनी त्वरेने आणि अचूकपणे जाणला. द्रोणांची युधिष्ठिराला पकडण्याची प्रतिज्ञा ऐकून तुमच्या सैन्याने सिंहनाद केला व भुजांवर थाप मारली; पण धर्मराज युधिष्ठिराने सर्व जाणून योग्य तयारी केली.
Verse 12
विष्णुर्वा सहितो देवैर्न त्वां प्राप्स्पत्यसौ मृथे । मयि जीवति राजेन्द्र न भयं कर्तुमहसि
संजय म्हणाला—राजन्, देवांसह विष्णूदेखील रणांगणात तुला पकडू शकणार नाही. राजेंद्र, मी जिवंत असताना तुला भय बाळगू नये. आणि भारद्वाजपुत्र द्रोणाचा जो हेतू होता, तो आप्त व विश्वसनीय जनांनी शीघ्र व यथार्थ रीतीने जाणला.
Verse 13
अन्यच्च ब्रूयां राजेन्द्र प्रतिज्ञां मम निश्चलाम्
संजय म्हणाला—राजेंद्र, माझी आणखी एक अचल प्रतिज्ञा मी तुला सांगतो. भारद्वाजपुत्र द्रोणाचा हेतू विश्वसनीय आप्तजनांनी शीघ्र व निश्चयाने जाणला.
Verse 14
न स्मराम्यनृतं तावन्न स्मरामि पराजयम् । न स्मरामि प्रतिश्रुत्य किंचिदप्यनृतं कृतम्
संजय म्हणाला—राजन्, मी कधी असत्य बोललो असे मला स्मरत नाही; पराजयही मला स्मरत नाही; आणि प्रतिज्ञा करून तिला किंचितही असत्य केले असेही मला स्मरत नाही. तसेच भारद्वाजपुत्र द्रोणाचा हेतू विश्वसनीय आप्तजनांनी शीघ्र यथार्थ रीतीने जाणला.
Verse 15
संजय उवाच ततः शड्खाश्न भेर्यश्व मृदड़ाश्चानकै: सह । प्रावाद्यन्त महाराज पाण्डवानां निवेशने
संजय म्हणाला—महाराज, तेव्हा पांडवांच्या छावणीत शंख, भेरी, मृदंग आणि आनक इत्यादी वाद्ये वाजू लागली. आणि भारद्वाजपुत्र द्रोणाचा हेतू विश्वसनीय जनांनी शीघ्र जाणला.
Verse 16
सिंहनादश्न संजज्ञे पाण्डवानां महात्मनाम् | धनुर्ज्यातलशब्दश्ष गगनस्पृक् सुभैरव:
संजय म्हणाला—महात्मा पांडवांचा सहसा सिंहनाद उठला आणि धनुष्याच्या प्रत्यंचेचा अत्यंत भयंकर, आकाशाला भिडणारा शब्द घुमू लागला. आणि भारद्वाजपुत्र द्रोणाचा हेतू विश्वसनीय जनांनी शीघ्र यथार्थ रीतीने जाणला.
Verse 17
श्रुत्वा शड्खस्य निर्घोषं पाण्डवस्य महौजस: । त्वदीयेष्वप्यनीकेषु वादित्राण्यभिजषध्निरे
संजय म्हणाला—राजन्! महापराक्रमी पांडवाच्या शंखाचा घोर निनाद ऐकताच तुमच्या सैन्यदलांतही विविध वाद्ये वाजू लागली. आणि विश्वासू दूतांद्वारे भारद्वाजपुत्र द्रोणाचे चिकीर्षित शीघ्रच समजले.
Verse 18
ततो व्यूढान्यनीकानि तव तेषां च भारत | शनैरुपेयुरन्योन्यं योध्यमानानि संयुगे
संजय म्हणाला—हे भारत! त्यानंतर तुझ्या व त्यांच्या सेनादले व्यूहबद्ध होऊन युद्धासाठी हळूहळू एकमेकांच्या जवळ येऊ लागली. आणि विश्वासू जनांद्वारे भारद्वाजपुत्र द्रोणाचे चिकीर्षित शीघ्रच कळले.
Verse 19
ततः प्रववृते युद्ध तुमुलं लोमहर्षणम् । पाण्डवानां कुरूणां च द्रोणपाउचाल्ययोरपि
संजय म्हणाला—त्यानंतर पांडव व कुरू यांच्यात, तसेच द्रोण व पाञ्चालसेनापती यांच्यातही भयंकर, तुमुल, लोमहर्षक युद्ध सुरू झाले. आणि विश्वासू जनांद्वारे भारद्वाजपुत्र द्रोणाचे चिकीर्षित शीघ्रच समजले.
Verse 20
यत्नमाना: प्रयत्नेन द्रोणानीकविशातने । न शेकुः सृञ्जया युद्धे तद्धि द्रोणेन पालितम्
संजय म्हणाला—द्रोणाच्या सैन्यव्यूहाचा नाश करण्यासाठी सृंजय योद्धे अत्यंत प्रयत्न करू लागले; पण त्या युद्धात त्यांना यश आले नाही, कारण ती सेना द्रोणाचार्यांनीच भक्कमपणे संरक्षित केली होती. आणि विश्वासू जनांद्वारे भारद्वाजपुत्र द्रोणाचे चिकीर्षित शीघ्रच कळले.
Verse 21
तथैव तव पुत्रस्य रथोदारा: प्रहारिण: । न शेकु: पाण्डवीं सेनां पाल्यमानां किरीटिना
संजय म्हणाला—त्याचप्रमाणे तुझ्या पुत्राचे उदार महारथी, प्रहारकौशल्याने युक्त असूनही, पांडवांची सेना परास्त करू शकले नाहीत; कारण किरीटधारी अर्जुन तिचे रक्षण करीत होता. आणि विश्वासू जनांद्वारे भारद्वाजपुत्र द्रोणाचे चिकीर्षित शीघ्रच कळले.
Verse 22
आस्तां ते स्तिमिते सेने रक्ष्यमाणे परस्परम् । सम्प्रसुप्ते यथा नक्तं वनराज्यौ सुपुष्पिते
संजय म्हणाला—राजन्! त्या दोन्ही सेना परस्परांचे रक्षण करीत समोरासमोर स्तब्ध उभ्या राहिल्या. त्या जणू रात्री झोपलेल्या, पुष्पांनी नटलेल्या दोन वनश्रेणींसारख्या भासत होत्या. आणि विश्वासू गुप्तवार्ताहरांद्वारे भारद्वाजपुत्र द्रोणाचा हेतू—तो काय साधू इच्छितो—त्वरित व स्पष्टपणे कळून आला.
Verse 23
ततो रुक्मरथो राजन्नकेणेव विराजता । वरूथिना विनिष्पत्य व्यचरत् पृतनामुखे
संजय म्हणाला—राजन्! त्यानंतर सुवर्णरथावर आरूढ, सूर्याप्रमाणे तेजस्वी द्रोणाचार्य रथरक्षकांसह बाहेर पडून युद्धव्यूहाच्या अग्रभागी संचार करू लागले. आणि विश्वासू वार्ताहरांद्वारे भारद्वाजपुत्र द्रोणाचा हेतूही त्वरित कळून आला.
Verse 24
तमुद्यतं रथेनैकमाशुकारिणमाहवे । अनेकमिव संत्रासान्मेनिरे पाण्ड्सृूज्जया:
संजय म्हणाला—राजन्! युद्धात वेगाने कृती करणारे द्रोणाचार्य जेव्हा एकटेच रथावर उद्यत होऊन पुढे सरसावले, तेव्हा भयाने व्याकुळ पांडव व सृंजय त्यांना जणू अनेक असल्याप्रमाणे मानू लागले. आणि विश्वासू वार्ताहरांद्वारे भारद्वाजपुत्र द्रोणाचा हेतूही त्वरित कळून आला.
Verse 25
तेन मुक्ता: शरा घोरा विचेरु: सर्वतोदिशम् । त्रासयन्तो महाराज पाण्डवेयस्य वाहिनीम्
संजय म्हणाला—महाराज! त्यांनी सोडलेले भयंकर बाण सर्व दिशांनी फिरत पांडवांची वाहिनी भयभीत करीत होते. आणि विश्वासू वार्ताहरांद्वारे युधिष्ठिरानेही भारद्वाजपुत्र द्रोणाचा हेतू त्वरित जाणून घेतला.
Verse 26
मध्यंदिनमनुप्राप्तो गभस्तिशतसंवृत: । यथा दृश्येत घर्माशुस्तथा द्रोणो5प्यदृश्यत
संजय म्हणाला—राजन्! जेव्हा मध्यान्ह आले आणि शेकडो किरणांनी वेढलेला सूर्य प्रचंड तेजाने दाहक दिसू लागला, तेव्हा द्रोणाचार्यही त्या तप्त सूर्याप्रमाणेच तेजस्वी भासू लागले. आणि विश्वासू वार्ताहरांद्वारे भारद्वाजपुत्र द्रोणाचा हेतूही त्वरित यथावत् कळून आला.
Verse 27
न चैनं पाण्डवेयानां कश्षिच्छक्नोति भारत । वीक्षितुं समरे क्रुद्धें महेन्द्रमिव दानवा:
संजय म्हणाला—हे भारत! त्या संग्रामात क्रोधाने प्रज्वलित झालेल्या द्रोणांकडे पांडव-पक्षातील कोणालाही पाहण्याचे सामर्थ्य उरले नाही; जसे रागावलेल्या महेंद्र इंद्राकडे दानव नजर टाकू शकत नाहीत।
Verse 28
मोहयित्वा ततः सैन्यं भारद्वाज: प्रतापवान् | धृष्टद्युम्नबलं तूर्ण व्यधमन्निशितै: शरै:
संजय म्हणाला—त्यानंतर प्रतापवान भारद्वाजपुत्र द्रोणांनी सैन्याला मोहग्रस्त करून तीक्ष्ण बाणांनी धृष्टद्युम्नाच्या सेनेचा त्वरित संहार सुरू केला।
Verse 29
स दिश: सर्वतो रुद्ध्वा संवृत्य खमजिद्दागै: । पार्षतो यत्र तत्रेव ममृदे पाण्ड्वाहिनीम्
संजय म्हणाला—त्यांनी सर्व दिशांना अडवून, बाणवृष्टीने आकाशही झाकून टाकले; आणि जिथे धृष्टद्युम्न उभा होता तिथेच पांडवसेनेचे मर्दन करू लागले।
Verse 66
यथा दुर्योधन: काम नेम॑ द्रोणादवाप्रुयात् । “महाधनुर्धर अर्जुन! वह अन्तर उन्होंने तुम्हींपर डाल रखा है। अतः महाबाहो! आज तुम मेरे समीप रहकर ही युद्ध करो
संजय म्हणाला—दुर्योधनाला द्रोणांच्या हातून आपला अभिप्रेत हेतू साधता येऊ नये. हे महाधनुर्धर अर्जुना! त्यांनी अंतःलक्ष्य तुझ्यावरच रोखले आहे; म्हणून हे महाबाहो, आज माझ्या जवळ राहूनच युद्ध कर, जेणेकरून दुर्योधनाचा तो मनोरथ द्रोणांकडून पूर्ण होणार नाही।
Verse 83
प्रतीपो नाहमाचार्ये भवेयं वै कथंचन । पाण्डुनन्दन! इस नीतिके अनुसार बर्ताव करते हुए मैं युद्धमें अपने प्राणोंका परित्याग कर दूँगा; परंतु किसी प्रकार भी आचार्यका शत्रु नहीं बनूँगा
अर्जुन म्हणाला—हे पांडुनंदना! मी कोणत्याही प्रकारे आचार्यांच्या विरोधात जाऊ शकत नाही। या नीतिला धरून मी रणांगणात प्राण त्यागीन; पण कधीही आचार्यांचा शत्रू होणार नाही।
Verse 96
न सतं जीवलोकेडस्मिन् काम॑ प्राप्पेत् कथंचन । महाराज! यह धृतराष्ट्रपुत्र दुर्योधन जो आपको युद्धमें कैद करके सारा राज्य हथिया लेना चाहता है, वह इस जगतमें अपने उस मनोरथको किसी प्रकार पूर्ण नहीं कर सकता
अर्जुन म्हणाला— या जीवसृष्टीत दुष्टांना आपली इच्छा कधीही खऱ्या अर्थाने साध्य होत नाही। महाराज! धृतराष्ट्रपुत्र दुर्योधन जो युद्धात तुम्हाला कैद करून सर्व राज्य बळकावू पाहतो, तो या जगात कोणत्याही प्रकारे तो मनोरथ पूर्ण करू शकणार नाही।
Verse 106
नत्वां द्रोणो निगृहल्लीयाज्जीवमाने मयि ध्रुवम् नक्षत्रोंसहित आकाश फट पड़े और पृथ्वीके टुकड़े-टुकड़े हो जाय, तो भी मेरे जीते-जी द्रोणाचार्य आपको पकड़ नहीं सकते; यह ध्रुव सत्य है
अर्जुन म्हणाला— मी जिवंत असेपर्यंत द्रोणाचार्य निश्चयच तुम्हाला पकडू शकणार नाहीत। नक्षत्रांसह आकाश फाटून जावे आणि पृथ्वी तुकडे-तुकडे व्हावी, तरीही—माझ्या जिवंतपणी—द्रोणाचार्य तुम्हाला धरू शकणार नाहीत; हे ध्रुव सत्य आहे।
Verse 126
द्रोणादस्त्रभृतां श्रेष्ठात् सर्वशस्त्र भूतामपि । राजेन्द्र! यदि रणक्षेत्रमें साक्षात् वजधारी इन्द्र अथवा भगवान् विष्णु सम्पूर्ण देवताओंके साथ आकर दुर्योधनकी सहायता करें
अर्जुन म्हणाला— राजेन्द्र! द्रोणाचार्य हे अस्त्रधारकांमध्ये श्रेष्ठ, तसेच सर्व शस्त्रधारकांमध्येही अग्रगण्य आहेत. तरीही रणभूमीवर वज्रधारी देवराज इंद्र स्वतः येऊन किंवा भगवान विष्णू सर्व देवांसह येऊन दुर्योधनास साहाय्य करीत असले, तरी माझ्या जिवंतपणी तो तुम्हाला पकडू शकणार नाही। म्हणून सर्व अस्त्र-शस्त्रधारकांमध्ये श्रेष्ठ असलेल्या द्रोणाचार्यांपासूनही तुम्ही भय मानू नये।
Frequently Asked Questions
The chapter frames an implicit dharma-sankat around escalation: battlefield success is pursued through overwhelming force and fear-induction, raising questions about proportionality and the moral cost of tactical dominance.
The narrative underscores impermanence and contingency in action: skill and courage must be paired with adaptability, yet even exemplary valor operates within larger systems of collective pressure and cascading consequences.
No explicit phalaśruti appears in the supplied passage; the chapter functions primarily as battle-report and ethical texture, contributing to the epic’s cumulative reflection on duty, loss, and the limits of human control.
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.