Adhyaya 107
Droṇa-parva Adhyāya 107: Karṇa–Bhīma Saṃmarda (Arrow-storm Engagement)
Upa-parva: Karna–Bhīma Saṃmarda (Duel Episode within Droṇa-parva)
Dhṛtarāṣṭra questions Saṃjaya about the reactions of Duryodhana and Karṇa upon seeing a key figure appear turned away in battle. Saṃjaya reports that Karṇa, after taking up another properly prepared chariot, advances toward Bhīma, whose presence is likened to a blazing fire. The Kauravas perceive Bhīma as if offered to Yama’s mouth, indicating the dread his momentum inspires. Karṇa closes with loud bow and chariot-signal sounds; a renewed, severe clash begins between the two. Both warriors are described as mutually intent on each other’s defeat, glaring as if burning with their eyes, then colliding and striking in close contest. Bhīma’s internal motivation is explicitly tied to remembered hardships and humiliations: the dice-game, forest exile, Virāṭa residence, the seizure of wealth, and the attempted harm and public insult directed at Kuntī and Draupadī, including harsh speech attributed to Karṇa in the assembly. The duel becomes a dense missile exchange: Bhīma covers Karṇa with arrow-nets; Karṇa counters and pierces Bhīma with multiple sharp arrows. Their movements are compared to maddened elephants; conches and drums stir the host; mixed-colored horses and the spectacle of the combat draw the gaze of surrounding mahārathas. The narrative stresses the difficulty of discerning advantage, the creation of a sky-veiling arrow-rain, and the collateral collapse of men, horses, and elephants, producing rapid local devastation among Dhṛtarāṣṭra’s forces.
Chapter Arc: संजय धृतराष्ट्र से कहते हैं—राजन्, उन महात्मा महारथियों के रथों पर फहराते नाना-रूप ध्वजों को सुनो; युद्धभूमि में वे अग्नि-शिखाओं की तरह चमक रहे हैं। → ध्वजों के रूप, वर्ण, नाम और अलंकरण का क्रमशः वर्णन युद्ध की तैयारी को दृश्य-रूप देता है—स्वर्णमय दंड, काञ्चन-पीठ, घंटिकाओं की झंकार; हर ध्वज अपने स्वामी के स्वभाव, कुल-कीर्ति और प्रतिज्ञा का उद्घोष बन जाता है। → अर्जुन का विशाल वानर-चिह्न ध्वज (हनुमान-केतु) हिमालय पर दहकती अग्नि-सा देदीप्यमान बताया जाता है; उसी के साथ ‘जयद्रथ-वध’ की अभिलाषा लिए गाण्डीव का खिंचना—ध्वज-वैभव से प्रतिज्ञा-वैभव तक कथा का शिखर बनता है। → ध्वज-परिचय के माध्यम से दोनों पक्षों की शक्ति, गर्जना और मनोबल का तुल्य-प्रदर्शन होता है; रथों का ‘व्यतिक्षेप’ और परस्पर गर्जना युद्ध के अगले प्रहारों का संकेत देकर अध्याय को समेटती है। → अर्जुन की प्रतिज्ञा (जयद्रथ-वध) अब कर्म-रूप लेने को है—अगला क्षण किसके ध्वज को धूल में झुकाएगा?
Shlokas
Verse 1
#-+>.ी >> हु हि की ३. आजानेयका लक्षण इस प्रकार है-गुडगन्धा: काये ये सुश्लक्ष्णा: कान्तितो जितक्रोधा: । सारयुता जितेन्द्रिया: क्षुत्त॒डाहितं चापि नो दुःखम् ।॥। जानन्त्याजानेया निर्दिष्टा वाजिनो धीरै: । अर्थात् जिनके शरीरसे गुड़की-सी गन्ध आती हो
धृतराष्ट्र म्हणाला—संजय! पृथेच्या पुत्रांचे आणि माझ्या पक्षाचे जे नाना प्रकारचे ध्वज अतिशय शोभेने झळकत होते, त्यांचे वर्णन मला कर.
Verse 2
संजय उवाच ध्वजान् बहुविधाकारान् शृणु तेषां महात्मनाम् | रूपतो वर्णतश्चैव नामतश्ष निबोध मे
संजय म्हणाला—राजन्! त्या महात्मा वीरांचे नाना प्रकारचे ध्वज ऐका. त्यांच्या रूपाने, रंगाने आणि नावानेही माझ्याकडून जाणून घ्या.
Verse 3
तेषां तु रथमुख्यानां रथेषु विविधा ध्वजा: । प्रत्यदृश्यन्त राजेन्द्र ज्वलिता इव पावका:,राजेन्द्र! उन श्रेष्ठ महारथियोंके रथोंपर भाँति-भाँतिके ध्वज प्रज्वलित अग्निके समान तेजस्वी दिखायी देते थे
राजेन्द्र! त्या श्रेष्ठ महारथ्यांच्या रथांवर नाना प्रकारचे ध्वज जणू प्रज्वलित अग्नीप्रमाणे तेजस्वी दिसत होते.
Verse 4
काज्चना: काञज्चनापीडा: काञ्चनस्रगलंकृता: । काज्चनानीव शुड्राणि काञ्चनस्य महागिरे:
ते ध्वज सुवर्णाचे होते; त्यांच्या शिखरांवर सुवर्णमय मुकुट होते आणि सुवर्णमालांनी ते अलंकृत होते. ते जणू सुवर्णमय महापर्वत सुमेरूच्या सुवर्णशिखरांसारखे शोभत होते.
Verse 5
अनेकवर्णा विविधा ध्वजा: परमशोभना: । ते ध्वजा: संवृतास्तेषां पताकाभि: समन्ततः
संजय म्हणाला—त्यांचे ध्वज अनेक रंगांचे व अनेक प्रकारचे, अत्यंत शोभिवंत होते; परंतु तेच ध्वज सर्व बाजूंनी पताकांनी वेढले जाऊन झाकले गेले होते.
Verse 6
पताकाश्व ततस्तास्तु श्वसनेन समीरिता:
संजय म्हणाला—मग त्या पताका (आणि अश्व) त्यांच्या श्वासाच्या वेगाने प्रेरित होऊन हालू लागल्या.
Verse 7
नृत्यमाना व्यदृश्यन्त रज़्मध्ये विलासिका: । उनकी वे पताकाएँ वायुसे संचालित हो रंगमंचपर नृत्य करनेवाली विलासिनियोंके समान दिखायी देती थीं ।। इन्द्रायुधसवर्णाभा: पताका भरतर्षभ
संजय म्हणाला—धुळीच्या मध्यभागी त्या पताका नाचत असल्याप्रमाणे रंगमंचावरील विलासिनीसारख्या दिसत होत्या. हे भरतश्रेष्ठ! इंद्रधनुष्याप्रमाणे रंगांनी दीप्त अशा त्या पताका रणभूमीवर नृत्य करीत असल्यासारख्या भासत होत्या.
Verse 8
दोधूयमाना रथिनां शोभयन्ति महारथान् | भरतश्रेष्ठ! इन्द्रधनुषके समान प्रभावाली फहराती हुई पताकाएँ रथियोंके विशाल रथोंकी शोभा बढ़ाती थीं ।। सिंहलाड्गूलमुग्रास्यं ध्वजं वानरलक्षणम्
संजय म्हणाला—हे भरतश्रेष्ठ! डोलत-फडफडत, इंद्रधनुष्याप्रमाणे तेजस्वी त्या पताका महारथी रथांच्या भव्य रथांची शोभा वाढवीत होत्या. त्यांत वानरलक्षण असलेला एक ध्वजही होता—उग्र मुखाचा, सिंहासारख्या शेपटीचा.
Verse 9
स वानरवरो राजन् पताकाभिरलंकृत:
संजय म्हणाला—हे राजन्! तो श्रेष्ठ वानर-चिन्हयुक्त ध्वज पताकांनी अलंकृत होऊन दूरूनच उठून दिसत होता.
Verse 10
तथैव सिंहलाडूगूलं द्रोणपुत्रस्य भारत
संजय म्हणाला—हे भारत! त्याचप्रमाणे द्रोणपुत्राचा सिंहासारखा पराक्रम व प्रचंड बळही (दिसून आला)।
Verse 11
ध्वजाग्रं समपश्याम बालसूर्यसमप्रभम् | भारत! इसी प्रकार हमलोगोंने द्रोणपुत्र अश्वत्थामा-के श्रेष्ठ ध्वजको प्रातः:कालीन सूर्यके समान अरुण कान्तिसे प्रकाशित देखा था। उसमें सिंहकी पूँछका चिह्न था || १०३ || काज्चनं पवनोदधूतं शक्रध्वजसमप्रभम्
संजय म्हणाला—हे भारत! आम्ही ध्वजाग्र पाहिले—प्रातःकाळच्या बालसूर्यासारखे तेजस्वी; सुवर्णमय, वाऱ्याने फडकणारे, आणि इंद्रध्वजासमान प्रभायुक्त।
Verse 12
हस्तिकक्ष्या पुनर्हमी बभूवाधिरथेर्ध्वज:
संजय म्हणाला—पुन्हा अधिरथपुत्राचा हत्तीचिन्हयुक्त ध्वज दिसून आला।
Verse 13
पताका काज्चनी स्रग्वी ध्वजे कर्णस्य संयुगे
संजय म्हणाला—रणात कर्णाच्या ध्वजावर सुवर्णमयी पताका होती, जी हारांनी सुशोभित होती।
Verse 14
आचार्यस्य तु पाण्डूनां ब्राह्मणस्य तपस्विन:
संजय म्हणाला—पांडवांचे आचार्य, तपस्वी ब्राह्मण (कृपाचार्य) यांच्या ध्वजावर वृषभाचे सुंदर चिन्ह होते. राजन्! तो विशाल रथ त्या वृषभचिन्हामुळे तसाच शोभून दिसत होता, जसा त्रिपुरघ्न महादेवाचा रथ वृषभचिन्हाने विराजमान असतो.
Verse 15
गोवृषो गौतमस्यासीत् कृपस्य सुपरिष्कृत: । स तेन भ्राजते राजन् गोवृषेण महारथ:
संजय म्हणाला—हे राजन्! गौतमाचा तो उत्तमरीत्या अलंकृत गोवृष-ध्वज आता कृपाकडे आहे. त्या गोवृष-चिन्हामुळे तो महारथी रणांगणात तेजस्वी दिसतो.
Verse 16
मयूरो वृषसेनस्य काउ्चनो मणिरत्नवान्
संजय म्हणाला—वृषसेनाचा (ध्वजचिन्ह) मयूर होता—सुवर्णवर्ण, मणि-रत्नांनी भूषित.
Verse 17
तेन तस्य रथो भाति मयूरेण महात्मन:
संजय म्हणाला—त्या मयूर-चिन्हामुळे त्या महात्म्याचा रथ तेजस्वी भासतो.
Verse 18
मद्रराजस्य शल्यस्य ध्वजाग्रेडग्नेशिखामिव
संजय म्हणाला—मद्रराज शल्याच्या ध्वजाच्या अग्रभागी धगधगणाऱ्या अग्निशिखेसारखा (तो) दिसला.
Verse 19
सा सीता भ्राजते तस्य रथमास्थाय मारिष
संजय म्हणाला—हे मारिष! ती सीता त्याच्या रथावर आरूढ होऊन तेजस्वी भासते.
Verse 20
वराह: सिन्धुराजस्य राजतो5भिविराजते
संजय म्हणाला—सिंधुराजाचा वराह-चिन्ह युद्धाच्या गोंधळातही राजसी तेजाने विशेष उजळून दिसत होता।
Verse 21
शुशुभे केतुना तेन राजतेन जयद्रथ:
संजय म्हणाला—त्या तेजस्वी ध्वजाने अलंकृत जयद्रथ युद्धाच्या गोंधळातही अत्यंत उजळून वेगळाच दिसत होता।
Verse 22
सौमदत्ते: पुनर्यूपो यज्ञशीलस्थ धीमतः
संजय म्हणाला—पुन्हा यज्ञधर्मात स्थिर असलेल्या बुद्धिमान सौमदत्ताचा यूप-चिन्हही दिसून आला।
Verse 23
ध्वज: सूर्य इवाभाति सोमश्नात्र प्रदृश्यते । सदा यज्ञमें लगे रहनेवाले बुद्धिमान् भूरिश्रवाके रथमें यूपका चिह्न बना था। वह ध्वज सूर्यके समान प्रकाशित होता था और उसमें चन्द्रमाका चिह्न भी दृष्टिगोचर होता था ।।
संजय म्हणाला—ध्वज सूर्याप्रमाणे तेजस्वी होता आणि त्यावर चंद्राचे चिन्हही दिसत होते. सदैव यज्ञकर्मात रत असलेल्या बुद्धिमान भूरिश्रवाच्या रथावर यूपाचे चिन्ह होते. हे राजन्, तो सुवर्णमय यूप सौमदत्ताच्या रथावर अत्यंत शोभून दिसत होता।
Verse 24
शलस्य तु महाराज राजतो द्विरदो महान्,महाराज! शलके ध्वजमें चाँदीका महान् गजराज बना हुआ था। भरतश्रेष्ठ! वह ध्वज सुवर्णनिर्मित विचित्र अंगोंवाले मयूरोंसे सुशोभित था और आपकी सेनाकी शोभा बढ़ा रहा था
संजय म्हणाला—हे महाराज, शलाचा ध्वज अत्यंत तेजस्वी होता. त्या ध्वजावर चांदीचा महान गजराज घडविला होता. हे भरतश्रेष्ठ, तो ध्वज सुवर्णनिर्मित, विचित्र अंगांच्या मयुरांनीही अलंकृत होता आणि आपल्या सेनेची शोभा वाढवीत होता।
Verse 25
केतु: काञ्चनचित्रा ड्रैर्मयूरिरुपशोभित: । स केतु: शो भयामास सैन्यं ते भरतर्षभ
महाराज, भरतश्रेष्ठ! त्या ध्वजावर रौप्यवर्ण महागजराजाचे चिन्ह होते. सुवर्णनिर्मित, विचित्रवर्ण मयूरांनी शोभलेला तो केतू तुमच्या सैन्याची शोभा व रणवैभव वाढवीत होता।
Verse 26
यथा श्वेतो महानागो देवराजचमूं तथा । नागो मणिमयो राज्ञो ध्वज: कनकसंवृत:
जसा श्वेतवर्ण महागज ऐरावत देवराजाच्या सेनास शोभा देतो, तसाच राजा दुर्योधनाचा सुवर्णमण्डित ध्वज मणिमय गजराजाच्या चिन्हाने विशेष उजळून दिसत होता।
Verse 27
किंकिणीशतसंह्वादो भ्राजंश्रित्रो रथोत्तमे । व्यभ्राजत भृशं राजन् पुत्रस्तव विशाम्पते
राजन्, प्रजापते! शेकडो किंकिण्यांच्या निनादाने गजरत असलेल्या त्या उत्तम रथावर तुमचा पुत्र अत्यंत तेजस्वी होऊन भासमान होत होता।
Verse 28
नवैते तव वाहिन्यामुच्छिता: परमध्वजा:
आता तुमच्या वाहिनीत हे श्रेष्ठ ध्वजधारी वीर छिन्नभिन्न होऊन पाडले गेले आहेत।
Verse 29
दशमस्त्वर्जुनस्यासीदेक एव महाकपि:
अर्जुनाच्या बाजूने दहावा मात्र एकच होता—महाकपी, तो महान् वानर।
Verse 30
ततदश्रित्राणि शुभ्राणि सुमहान्ति महारथा:
तेव्हा ते महान महारथी त्या शुभ्र, अतिविशाल रक्षणावरणांच्या आड उभे राहून रणात ठाम झाले आणि युद्धातील धर्मसंकटात संरक्षण व पराक्रम—दोन्हीने लाभ साधीत पुढे सरसावले।
Verse 31
तथैव धनुरायच्छत् पार्थ: शत्रुविनाशन:
त्याचप्रमाणे शत्रुविनाशक पार्थ (अर्जुन) ने धनुष्य ताणून सज्ज केले—रणाच्या कठोर मागण्यांतही संयत निर्धाराने शत्रूला सामोरे जाण्यास।
Verse 32
तवापराधादू राजानो निहता बहुशो युधि
संजय म्हणाला—“हे राजन्, तुझ्या अपराधामुळे रणात अनेक राजे वारंवार मारले गेले आहेत।”
Verse 33
तेषामासीद् व्यतिक्षेपौ गर्जतामितरेतरम्
संजय म्हणाला—ते परस्परांवर गर्जना करीत घोर गोंधळात मिसळून भिडू लागले; रणकोलाहलात एक पक्ष दुसऱ्याच्या आव्हानाला प्रत्युत्तर देत धडकू लागला।
Verse 34
दुर्योधनमुखानां च पाण्डूनामृषभस्य च । उस समय एक-दूसरेको लक्ष्य करके गर्जना करनेवाले दुर्योधन आदि महारथियों तथा पाण्डवश्रेष्ठ अर्जुनमें परस्पर आघात-प्रतिघात होने लगा ।।
संजय म्हणाला—दुर्योधन आदी अग्रणी महारथी आणि पांडवांचा वृषभ अर्जुन, एकमेकांना लक्ष्य करून गर्जना करीत, परस्पर आघात-प्रतिघात करू लागले. तेव्हा कृष्णसारथी कौन्तेयाने तेथे अद्भुत व परम पराक्रम करून दाखविला।
Verse 35
अशोभत महाबाहुर्गाण्डीवं विक्षिपन् धनु:
संजय म्हणाला— महाबाहु अर्जुन गाण्डीव धनुष्य उगारून रणास सज्ज होऊन तेजस्वी दिसू लागला।
Verse 36
तत्रार्जुनो नरव्याप्र: शरैर्मुक्तै: सहस्रशः
संजय म्हणाला— तेथे नरव्याघ्र अर्जुनाने सहस्रों बाण सोडले।
Verse 37
ततस्ते5पि नरव्याप्रा: पार्थ सर्वे महारथा:
संजय म्हणाला— मग, हे पार्थ, तेही सर्व नरव्याघ्र महारथी पुढे सरसावले।
Verse 38
संवृते नरसिंहैस्तु कुरूणामृषभे<र्जुने । महानासीत् समुद्धूतस्तस्य सैन्यस्य नि:स्वन:,जब कुरुश्रेष्ठ अर्जुन उन पुरुषसिंहोंद्वारा घेर लिये गये, तब उस सेनामें महान् कोलाहल प्रकट हुआ
संजय म्हणाला— कुरूणामृषभ अर्जुन पुरुषसिंहांनी वेढला गेला तेव्हा त्या सैन्यात महान् गजर उठला।
Verse 53
नानावर्णविरागाभि: शुशुभु: सर्वतो वृता: । वे परम शोभासम्पन्न अनेक प्रकारके बहुरंगे ध्वज सब ओरसे नाना रंगकी पताकाओंद्वारा घिरकर बड़ी शोभा पाते थे
संजय म्हणाला— नानावर्णांनी रंगविलेल्या पताकांनी सर्व बाजूंनी वेढलेले ते अत्यंत शोभून दिसत होते।
Verse 83
धनंजयस्य संग्रामे प्रत्यदृश्यत भैरवम् । उस संग्राममें अर्जुनका भयंकर ध्वज वानरके चिह्से सुशोभित दिखायी देता था। उस वानरकी पूँछ सिंहके समान थी और उसका मुख बड़ा ही उग्र था
संजय म्हणाला—त्या घोर संग्रामात धनंजयाचा ध्वज भयंकर रूपाने दिसत होता, वानरचिन्हाने सुशोभित. त्या वानराची शेपटी सिंहासारखी होती आणि त्याचे मुख अत्यंत उग्र होते.
Verse 96
त्रासयामास तत् सैन्यं ध्वजो गाण्डीवधन्चन: । राजन! श्रेष्ठ वानरसे सुशोभित तथा पताकाओंसे अलंकृत गाण्डीवधारी अर्जुनका वह ध्वज आपकी उस सेनाको भयभीत किये देता था
संजय म्हणाला—राजन्! गाण्डीवधारी अर्जुनाचा तो ध्वज, श्रेष्ठ वानरचिन्हाने सुशोभित व पताकांनी अलंकृत, तुमच्या त्या सैन्याला भयभीत करीत असे.
Verse 104
इस प्रकार श्रीमहाभारत द्रोणपर्वके अन्तर्गत जयद्रथवधपर्वमें संकुलयुद्धाविषयक एक सौ चारवाँ अध्याय पूरा हुआ
अशा प्रकारे श्रीमहाभारताच्या द्रोणपर्वांतर्गत जयद्रथवधपर्वात संकुल युद्धविषयक एकशे चौथा अध्याय समाप्त झाला.
Verse 105
इति श्रीमहाभारते द्रोणपर्वणि जयद्रथवधपर्वणि ध्वजवर्णने पजञ्चाधिकशततमो<ध्याय:
इति श्रीमहाभारताच्या द्रोणपर्वात जयद्रथवधपर्वातील ध्वजवर्णनविषयक एकशे पाचवा अध्याय.
Verse 116
नन्दनं कौरवेन्द्राणां द्रौणेलक्ष्म समुच्छितम् अश्व॒त्थामाका इन्द्रध्वजके समान प्रकाशमान सुवर्णमय ऊँचा ध्वज वायुकी प्रेरणासे फहराता हुआ कौरव-नरेशोंका आनन्द बढ़ा रहा था
संजय म्हणाला—द्रोणवंशाचे चिन्ह उंचावलेला, इंद्रध्वजासारखा प्रकाशमान सुवर्णमय अश्वत्थाम्याचा ध्वज वाऱ्याच्या प्रेरणेने फडकत कौरव-नरेशांचा हर्ष वाढवीत होता.
Verse 126
आहवे खं महाराज ददृशे पूरयन्निव । अधिरथपुत्र कर्णका ध्वज हाथीकी सुवर्णमयी रस्सीके चिह्नसे युक्त था। महाराज! वह संग्राममें आकाशको भरता हुआ-सा दिखायी देता था
संजय म्हणाला—महाराज! रणांगणात तो ध्वज जणू आकाशच भरून टाकीत आहे असे दिसत होता. अधिरथपुत्र कर्णाच्या ध्वजावर सुवर्ण हत्तीचे चिन्ह आणि सुवर्ण दोरीचे अलंकरण होते; युद्धात तो गगन व्यापून टाकील असा भास होत होता.
Verse 133
नृत्यतीव रथोपस्थे श्वसनेन समीरिता । युद्धसस््थलमें कर्णके ध्वजपर सुवर्णमयी मालासे विभूषित पताका वायुसे आन्दोलित हो रथकी बैठकपर नृत्य-सा कर रही थी
संजय म्हणाला—रणभूमीत वाऱ्याच्या वेगाने डोलणारी, कर्णाच्या ध्वजावर सुवर्णमालांनी विभूषित पताका रथाच्या बैठकावर जणू नृत्य करीत आहे असे भासत होते.
Verse 153
त्रिपुरघ्नरथो यद्वद् गोवृषेण विराजता । पाण्डवोंके आचार्य
संजय म्हणाला—राजन्! जसा त्रिपुरनाशक महादेवांचा रथ सुंदर वृषभचिन्हाने शोभतो, तसाच पांडवांचे आचार्य, तपस्वी ब्राह्मण, गौतमगोत्रीय कृपाचार्यांचा विशाल रथ ध्वजावरील वृषभचिन्हामुळे अत्यंत शोभायमान दिसत होता.
Verse 163
व्याहरिष्यन्निवातिष्ठत् सेनाग्रमुपशो भयन् । वृषसेनका मणिरत्नविभूषित सुवर्णमय ध्वज मयूर-चिह्नसे युक्त था। वह मयूर सेनाके अग्रभागकी शोभा बढ़ाता हुआ इस प्रकार खड़ा था, मानो बोल देगा
संजय म्हणाला—सेनेच्या अग्रभागी वृषसेनाचा मणिरत्नांनी विभूषित सुवर्णध्वज मयूरचिन्हयुक्त उभा होता. तो मयूर अग्रसेनेची शोभा वाढवीत असा उभा होता की जणू तो बोलणारच आहे.
Verse 183
सौवर्णी प्रतिपश्याम सीतामप्रतिमां शुभाम् । मद्रराज शल्यकी ध्वजाके अग्रभागमें हमने अग्निशिखाके समान उज्ज्वल, सुवर्णमय, अनुपम तथा शुभ लक्षणोंसे युक्त एक सीता (हलसे भूमिपर खींची हुई रेखा) देखी थी
संजय म्हणाला—मद्रराज शल्याच्या ध्वजाच्या अग्रभागी आम्ही अग्निशिखेसारखी उज्ज्वल, सुवर्णमयी, अनुपम व शुभलक्षणयुक्त अशी एक ‘सीता’—नांगराने भूमीवर ओढलेल्या रेषेसारखी—पाहिली होती.
Verse 196
सर्वबीजविरूढेव यथा सीता श्रिया वृता । माननीय नरेश! जैसे खेतमें हलकी नोकसे बनी हुई रेखा सभी बीजोंके अंकुरित होनेपर शोभासम्पन्न दिखायी देती है
संजय म्हणाला—मान्यवर राजन्! जसे शेतात नांगराच्या टोकाने पडलेली सीता (रेषा) सर्व बीजे उगवल्यावर शोभून दिसते, तसेच मद्रराजाच्या रथाचा आश्रय घेऊन ती ‘सीता’ मोठी शोभा पावत होती।
Verse 203
ध्वजाग्रेडलोहितार्काभो हेमजालपरिष्कृत: । सिन्धुराज जयद्रथकी ध्वजाके अग्रभागमें उज्ज्वल सूर्यके समान श्वेत कान्तिमान् और सोनेकी जालीसे विभूषित चाँदीका बना हुआ वराहचिह्न अत्यन्त सुशोभित हो रहा था
संजय म्हणाला—सिंधुराज जयद्रथाच्या ध्वजाच्या अग्रभागी चांदीचा बनवलेला वराहचिन्ह अत्यंत शोभून दिसत होता। तो अग्रभाग उज्ज्वल सूर्याप्रमाणे दीप्त, शुभ्र कांतिमान आणि सुवर्णजाळीने अलंकृत होता।
Verse 213
यथा देवासुरे युद्धे पुरा पूषा सम शोभते । जैसे पूर्वकालमें देवासुर-संग्राममें पूषा शोभा पाते थे, उसी प्रकार उस रजतनिर्मित ध्वजसे जयद्रथकी शोभा हो रही थी
संजय म्हणाला—जसे पूर्वी देवासुर-संग्रामात पूषा शोभत होते, तसेच त्या रजतनिर्मित ध्वजामुळे जयद्रथ शोभून दिसत होता।
Verse 236
राजसूये मखश्रेष्ठे यथा यूप: समुच्छित: । राजन! जैसे यज्ञोंमें श्रेष्ठ राजसूयमें ऊँचा यूप सुशोभित होता है, भूरिश्रवाका वह सुवर्णमय यूप वैसे ही शोभा पा रहा था
संजय म्हणाला—राजन्! जसे यज्ञांतील श्रेष्ठ राजसूयात उंच यूप शोभतो, तसेच भूरिश्रवाचा तो सुवर्णमय यूप शोभा पावत होता।
Verse 286
व्यदीपयंस्ते पृतनां युगान्तादित्यसंनिभा: । ये नौ उत्तम ध्वज आपकी सेनामें बहुत ऊँचे थे और प्रलयकालके सूर्यके समान अपना प्रकाश फैलाते हुए आपकी सेनाको उद्धासित कर रहे थे
संजय म्हणाला—युगांतकाळच्या सूर्याप्रमाणे दीप्त असे ते उत्तम ध्वज आपली प्रभा पसरवीत तुमच्या सेनेला उजळून टाकीत होते।
Verse 306
कार्मुकाण्याददुस्तूर्णमर्जुनार्थे परंतपा: । तदनन्तर शत्रुओंको संताप देनेवाले उन सब महारथियोंने अर्जुनको मारनेके लिये तुरंत ही विचित्र, चमकीले और विशाल धनुष हाथमें ले लिये
परंतप त्या सर्व महारथींनी अर्जुनाच्या निमित्ताने त्वरित धनुष्ये उचलली. त्यानंतर शत्रूंना संताप देणारे ते सर्व, अर्जुनवधाच्या हेतूने, विचित्र, तेजस्वी व विशाल धनुष्ये तत्काळ हातात घेऊन सज्ज झाले.
Verse 316
गाण्डीवं दिव्यकर्मा तद् राजन दुर्मन्त्रिते तव । राजन! उसी प्रकार दिव्य कर्म करनेवाले शत्रुनाशन पार्थने भी आपकी कुमन्त्रणाके फलस्वरूप अपने गाण्डीव धनुषको खींचा
राजन्! तुझ्या कुमंत्रणेच्या फलामुळे दिव्य कर्म करणारा, शत्रुनाशक पार्थही त्याचप्रमाणे आपले गांडीव धनुष्य ओढून सज्ज झाला.
Verse 326
नानादिग्भ्य: समाहूता: सहया: सरथद्विपा: । महाराज! आपके अपराधसे उस युद्धसस््थलमें अनेक दिशाओंसे आमन्त्रित होकर आये हुए बहुत-से राजा अपने घोड़ों, रथों और हाथियोंसहित मारे गये हैं
महाराज! तुझ्या अपराधामुळे त्या रणभूमीवर अनेक दिशांतून बोलावून आणलेले अनेक सहायक राजे आपल्या घोडे, रथ आणि हत्तींसह मारले गेले आहेत.
Verse 343
यदेको बहुभि: सार्ध समागच्छदभीतवत् | वहाँ श्रीकृष्ण जिनके सारथि हैं, उन कुन्तीकुमार अर्जुनने यह अत्यन्त अद्भुत पराक्रम किया कि अकेले ही बहुतोंके साथ निर्भय होकर युद्ध आरम्भ कर दिया
तेथे श्रीकृष्ण ज्यांचे सारथी आहेत, त्या कुंतीकुमार अर्जुनाने अत्यंत अद्भुत पराक्रम केला—एकट्यानेच अनेकांशी निर्भय होऊन युद्धास आरंभ केला.
Verse 353
जिगीषुस्तान् नरव्याप्रो जिघांसुश्च जयद्रथम् । उनपर विजय पानेकी इच्छा रखकर जयद्रथके वधकी अभिलाषासे गाण्डीव धनुषको खींचते हुए पुरुषसिंह महाबाहु अर्जुनकी बड़ी शोभा हो रही थी
त्यांच्यावर विजय मिळवण्याची इच्छा आणि जयद्रथवधाची तीव्र अभिलाषा बाळगून गांडीव धनुष्य ओढताना नरव्याघ्र महाबाहु अर्जुन अत्यंत शोभून दिसत होता.
Verse 363
अदृश्यांस्तावकान् योधानू् प्रचक्रे शत्रुतापन: । उस समय शत्रुओंको संताप देनेवाले नरव्याप्र अर्जुनने अपने छोड़े हुए सहस्तरों बाणोंद्वारा आपके योद्धाओंको अदृश्य कर दिया
संजय म्हणाला—शत्रूंना संताप देणाऱ्या पार्थ अर्जुनाने सहस्रों बाण सोडून तुझ्या योद्ध्यांना सर्व बाजूंनी असे झाकून टाकले की ते रणांगणात अदृश्यप्राय झाले।
Verse 376
अदृश्यं समरे चक्र: सायकौचै: समन्तत: । तब उन सभी पुरुषसिंह महारथियोंने भी समरांगणमें सब ओरसे बाणसमूहोंकी वर्षा करके अर्जुनको अदृश्य कर दिया
संजय म्हणाला—त्या नरसिंह महारथींनीही समरात सर्व बाजूंनी दाट बाणवृष्टी करून अर्जुनाला असे झाकले की तो अदृश्य झाला।
Verse 1763
यथा स्कन्दस्य राजेन्द्र मयूरेण विराजता । राजेन्द्र! जैसे स्वामी स्कन्दका रथ सुन्दर मयूर-चिह्लसे शोभित होता है, उसी प्रकार महामना वृषसेनका रथ उस मयूरचिह्लसे शोभा पा रहा था
संजय म्हणाला—राजेंद्र! जसा स्वामी स्कंदाचा रथ मयूरचिन्हाने शोभून उजळतो, तसाच महामना वृषसेनाचा रथही त्याच मयूरचिन्हाने दीप्तिमान दिसत होता।
Verse 2736
ध्वजेन महता संख्ये कुरूणामृषभस्तदा । प्रजानाथ! वह विचित्र ध्वज दुर्योधनके उत्तम रथपर सैकड़ों क्षुद्रधंटिकाओंकी ध्वनिसे शोभायमान था। उस महान् ध्वजसे युद्धस्थलमें आपके पुत्र कुरुश्रेष्ठ दुर्योधनकी उस समय बड़ी शोभा हो रही थी
संजय म्हणाला—त्या वेळी युद्धात कुरुश्रेष्ठ तुझा पुत्र दुर्योधन महान ध्वजाने विराजमान होऊन उजळून निघाला होता। त्याच्या उत्तम रथावर विचित्र पताका होती आणि शेकडो लहान घंटिकांच्या निनादाने तो अधिकच शोभून दिसत होता; त्या उंच ध्वजामुळे रणांगणात त्याची विशेष शोभा होत होती।
Verse 2936
अदीप्यतार्जुनो येन हिमवानिव वह्नलिना । दसवाँ ध्वज एकमात्र अर्जुनका ही था, जो विशाल वानरचिह्लसे सुशोभित था। उससे अर्जुन उसी प्रकार देदीप्यमान हो रहे थे, जैसे अग्निसे हिमालय पर्वत उद्धासित होता है
संजय म्हणाला—दहावा ध्वज केवळ अर्जुनाचाच होता; तो विशाल वानरचिन्हाने सुशोभित होता. त्या ध्वजामुळे अर्जुन असेच देदीप्यमान दिसत होते, जसे अग्निमालांनी हिमालय पर्वत उजळून निघावा।
Frequently Asked Questions
The chapter juxtaposes duty-driven combat with the ethically destabilizing force of grievance: Bhīma’s resolve is fueled by remembered injustices, raising the question of when righteous redress becomes indistinguishable from vengeance within kṣatriya action.
Actions in the present are shown to be conditioned by prior speech and institutional harms; the text implies that unresolved humiliation and public wrongdoing persist as causal seeds, shaping perception, escalation, and the capacity for restraint.
No explicit phalaśruti appears in the provided passage; the meta-level effect is achieved through Saṃjaya’s evaluative similes and Dhṛtarāṣṭra’s inquiry structure, which frame the duel as exemplary of war’s moral and human cost.