Shloka 37
Phala of Vrata, Niyama, Svādhyāya, Dama, Satya, Brahmacarya, and Service (व्रत-नियम-स्वाध्याय-दम-सत्य-ब्रह्मचर्य-शुश्रूषा-फलप्रश्नः)
जो गौओंके प्रति क्षमाशील
nāciketa uvāca | śrutvā vaivasvatavacas tad ahaṃ punar abruvam | abhāve gopradātṝṇāṃ kathaṃ lokān hi gacchati ||
जो गायींबद्दल क्षमाशील, गोरक्षणास समर्थ, कृतज्ञ आणि उपजीविकेअभावी निराधार आहे—अशा ब्राह्मणाला गोदानाचा उत्तम पात्र म्हणतात. जो वृद्ध आहे, जो रोगी होऊन पथ्य-भोजन इच्छितो, जो दुर्भिक्ष इत्यादींमुळे व्याकुळ आहे, जो महान् यज्ञ करीत आहे, किंवा ज्याला शेतीसाठी साधने हवीत; ज्याला होमासाठी हविष्य हवे आहे; ज्याच्या घरी स्त्री प्रसवसन्न आहे; ज्याला गुरूसाठी दक्षिणा द्यायची आहे; किंवा बालकाच्या पुष्टीसाठी गोदूध आवश्यक आहे—अशा प्रसंगी गोदानासाठी देश-कालाचा विचार करावा लागत नाही; हेच सामान्य देश-काल मानले आहे. ज्या गायींचा विशेष भेद ज्ञात आहे, ज्या खरेदी करून आणल्या, ज्या ज्ञानाच्या पुरस्काररूपाने मिळाल्या, ज्या प्राण-विनिमयाने विकत घेतल्या, ज्या जिंकून आणल्या, किंवा ज्या यौतुक/हुंड्यात मिळाल्या—अशा गायी दानासाठी उत्तम मानल्या जातात. नचिकेत म्हणाला—वैवस्वत यमाचे वचन ऐकून मी पुन्हा विचारले—“गोदान करणारेच नसतील तर मनुष्य त्या लोकांना कसा पोहोचेल?”
नाचिकेत उवाच
Educational Q&A
The verse frames go-dāna (the gifting of cows) as a major vehicle of dharmic merit and raises a moral-theological problem: if such donors are absent, by what means do beings attain meritorious realms? It highlights the dependence of social-religious welfare on generosity and the continuity of dharma through giving.
After hearing Vaivasvata (Yama) describe norms and occasions connected with cow-gifting, Naciketas responds with a follow-up question. He presses the logic of the teaching by asking how attainment of ‘worlds’ is possible when there are no cow-donors, thereby continuing the inquiry-driven dialogue.