Shloka 38
Phala of Vrata, Niyama, Svādhyāya, Dama, Satya, Brahmacarya, and Service (व्रत-नियम-स्वाध्याय-दम-सत्य-ब्रह्मचर्य-शुश्रूषा-फलप्रश्नः)
नाचिकेत कहता है--वैवस्वत यमकी बात सुनकर मैंने पुनः उनसे पूछा--“भगवन्! यदि अभाववश गोदान न किया जा सके तो गोदान करनेवालोंको ही मिलनेवाले लोकोंमें मनुष्य कैसे जा सकता है?” ।।
Nāciketa uvāca—Vaivasvata-Yamasya vākyam śrutvā punar aham enam apṛccham: “Bhagavan! yadi abhāvavaśād go-dānaṁ na kartum śakyate, tarhi go-dāna-kartṝṇāṁ ye lokāḥ, teṣu manuṣyaḥ kathaṁ gacchet?” || tato ’bravīd Yamo dhīmān go-pradāna-parāṁ gatim | go-pradānānukalpaṁ tu gāmṛte santi go-pradāḥ ||
नचिकेत म्हणाला—वैवस्वत यमाचे वचन ऐकून मी पुन्हा विचारले—“भगवन्! अभावामुळे गोदान करणे शक्य नसेल, तर गोदान करणाऱ्यांना मिळणाऱ्या लोकांना मनुष्य कसा प्राप्त करील?” तेव्हा बुद्धिमान यमराजांनी गोदानाशी संबंधित परम गती सांगितली आणि गोदानासारखेच फल देणाऱ्या ‘अनुकल्प’ दानाचेही वर्णन केले—ज्यायोगे गाय नसली तरी प्रतिदानाने मनुष्य ‘गोप्रदा’ ठरू शकतो।
नाचिकेत उवाच
Educational Q&A
Yama teaches that the merit of an ideal gift (like cow-donation) can be approached through a sanctioned equivalent (anukalpa) when one lacks the means—so dharma remains practicable without excluding the poor.
Naciketa asks Yama how someone unable to give a cow can still attain the same meritorious realms as cow-givers. Yama responds by outlining the ‘cow-gift path’ and introducing substitute gifts that confer comparable spiritual results.