Adhyaya 201
Sundopasundayoḥ Tapas–Varadāna–Prasaṅgaḥ (Sunda and Upasunda: Austerities and the Boon)
Upa-parva: Sundopasunda-Upākhyāna (Episode of Sunda and Upasunda)
Nārada addresses Yudhiṣṭhira and begins an ancient account: in the lineage of Hiraṇyakaśipu arises the powerful daitya Nikumbha, whose two sons, Sunda and Upasunda, are portrayed as remarkably united—sharing food, conduct, and resolve as if one being in two bodies. Seeking conquest of the three worlds, they undertake initiation and proceed to the Vindhya mountains for prolonged, extreme austerities, enduring hunger and thirst, adopting ascetic markers, and sustaining rigorous vows. Their tapas generates an extraordinary effect upon the landscape (Vindhya emitting smoke), prompting fear among the devas, who attempt to obstruct the austerities through temptations and illusory threats involving female relatives and attendants; the brothers remain unshaken. Brahmā (Pitāmaha) then appears and offers boons but refuses immortality due to the conquest-motive behind their tapas. The brothers request freedom from fear from all beings in the three worlds except from each other; Brahmā grants it and confirms the death-condition accordingly. Having received the boon, they return, abandon ascetic austerity-signs, adopt royal adornments, and inaugurate extensive celebrations and pleasures across their city, with communal rejoicing described as continuous and abundant.
Chapter Arc: कर्ण दुर्योधन को कठोर सत्य सुनाता है—तुम्हारी बुद्धि पाण्डवों को दबाने में अब तक सफल नहीं हुई; वे तुम्हारे निकट रहते हुए भी ‘अजातपक्षा’ नहीं रहे कि सरलता से कुचले जा सकें। → कर्ण बताता है कि साम, दान, भेद—इन गुप्त उपायों से पहले भी प्रयास हो चुका और विफल रहा। द्रौपदी को फूट डालने का उपाय भी असम्भव है; पाण्डवों का परस्पर बन्धन दृढ़ है। ऊपर से पांचालराज द्रुपद धन-लोभी नहीं, राज्य-दान से भी कौन्तेयों को नहीं छोड़ेगा; जब तक द्रुपद अपने महावीर्य पुत्रों सहित उद्यम नहीं करता, तब तक कौरवों को शीघ्र निर्णायक कदम उठाना चाहिए। → कर्ण का निर्णायक निष्कर्ष—‘न हि साम्ना न दानेन न भेदेन च पाण्डवा: शक्याः… तस्माद् विक्रमेणैव तान् जहि’—पाण्डव नीति से नहीं, केवल पराक्रम/बल से ही वश में होंगे। → कर्ण की सम्मति सुनकर कौरव पक्ष का राजनीतिक ताप बढ़ता है; तत्पश्चात धृतराष्ट्र भीष्म, द्रोण आदि समस्त मन्त्रियों को बुलाकर राज्य-नीति पर विचार हेतु सभा करता है। → धृतराष्ट्र की मन्त्रणा में कौन-सा मार्ग चुना जाएगा—समझौता, छल, या खुला संघर्ष—यह अगले प्रसंग पर टिका रह जाता है।
Shlokas
Verse 1
ऑपन--माजल छा जि: एकाधिकंद्विशततमो<्ध्याय: पाण्डवोंको पराक्रमसे दबानेके लिये कर्णकी सम्मति कर्ण उवाच दुर्योधन तव प्रज्ञा न सम्यगिति मे मति: । 82 20 ते शक््या: पाण्डवा: कुरुवर्धन
कर्ण म्हणाला—दुर्योधन, माझ्या मते तुझा सल्ला योग्य नाही। हे कुरुवर्धन, अशा उपायांनी पांडवांना वश करता येणार नाही।
Verse 2
पूर्वमेव हि ते सूक्ष्मैरुपायैर्यतितास्त्वया । निग्रहीतुं तदा वीर न चैव शकितास्त्वया
कर्ण म्हणाला—वीर, पूर्वीही तू सूक्ष्म व गुप्त उपायांनी त्यांना दाबण्याचा प्रयत्न केला होतास; तरीसुद्धा तेव्हा तू त्यांना आवरू शकला नाहीस. ते लहान मुले असताना इथेच तुझ्या अधीन राहात होते, त्यांच्या बाजूला कोणताही बलवान पक्ष नव्हता—तरीही तू त्यांना इजा किंवा दमन करण्यात यशस्वी झालास नाहीस.
Verse 3
इहैव वर्तमानास्ते समीपे तव पार्थिव । अजातपक्षा: शिशव: शकिता नैव बाधितुम्
कर्ण म्हणाला—हे राजन्, ते इथेच तुझ्या जवळ होते; अजून पंख न फुटलेली मुले असूनही तू त्यांना बाधा घालू किंवा दाबू शकला नाहीस.
Verse 4
जातपक्षा विदेशस्था विवृद्धा: सर्वशोउ्द्य ते । नोपायसाध्या: कौन्तेया ममैषा मतिरच्युत
कर्ण म्हणाला—आता त्यांच्या पंखांना बळ आले आहे; ते परदेशात आहेत आणि सर्व प्रकारे वाढून समर्थ झाले आहेत. म्हणून कुंतीपुत्र तुझ्या सांगितलेल्या उपायांनी वश होणार नाहीत. हे अच्युत, माझा हा ठाम विचार आहे.
Verse 5
न च ते व्यसनैर्योक्तुं शक््या दिष्टकृतेन च । शकिताश्रैप्सवश्चैव पितृपैतामहं पदम्
कर्ण म्हणाला—आता त्यांना संकटांत टाकूनही बांधता येणार नाही, ना दैवविधानानेही. ते समर्थ व दृढसंकल्प झाले आहेत आणि त्यांच्या मनात पितृ-पैतामहिक राज्यपद मिळवण्याची इच्छा जागी झाली आहे.
Verse 6
परस्परेण भेदश्न नाधातुं तेषु शक््यते । एकस्यां ये रता: पत्न्यां न भिद्यन्ते परस्परम्
त्यांच्यात परस्परांविरुद्ध फूट पाडणे शक्य नाही. जे एकाच पत्नीवर एकनिष्ठ प्रेम करतात, ते परस्पर वैर धरत नाहीत.
Verse 7
न चापि कृष्णा शक््येत तेभ्यो भेदयितुं पर: । परिद्यूनान् वृतवती किमुताद्य मृजावत:
आणि कोणालाही कृष्णेला त्यांच्या पासून फूट पाडून दूर करणे शक्य नाही. पांडव भिक्षेवर जगत दीन-हीन होते, तेव्हाही कृष्णेने त्यांचा वरण केला; आता ते संपन्न, स्वच्छ व सुसज्ज आहेत—मग ती त्यांच्यापासून का विरक्त होईल?
Verse 8
ईप्सितश्न गुण: स्त्रीणामेकस्या बहुभर्तृता । तं च प्राप्तवती कृष्णा न सा भेदयितु क्षमा
स्त्रियांमध्ये बहुधा एक स्त्रीला अनेक पती असणे हा इच्छित गुण मानला जातो. पांडवांसोबत राहून कृष्णेला तेच प्राप्त झाले आहे; म्हणून तिच्याकडून त्यांच्यात भेद निर्माण करविता येणार नाही.
Verse 9
आर्यव्रतश्न॒ पाज्चाल्यो न स राजा धनप्रिय: । न संत्यक्ष्यति कौन्तेयान् राज्यदानैरपि ध्रुवम्
पांचालराज द्रुपद आर्यव्रताचे पालन करणारे आहेत; ते धनलोभी नाहीत. म्हणून तुम्ही राज्यदान केले तरीही निश्चयाने ते कुंतीपुत्रांचा त्याग करणार नाहीत.
Verse 10
यथास्य पुत्रो गुणवाननुरक्तश्न पाण्डवान् | तस्मान्नोपायसाध्यांस्तानहं मन््ये कथंचन
तसेच त्यांचा पुत्र धृष्टद्युम्नही गुणवान आणि पांडवांवर अनुरक्त आहे. म्हणून पूर्वोक्त उपायांनी त्यांना कशाही प्रकारे वश करता येईल, असे मला वाटत नाही.
Verse 11
इदं त्वद्य क्षमं कर्तुमस्माकं पुरुषर्षभ । यावन्न कृतमूलास्ते पाण्डवेया विशाम्पते
कर्ण म्हणाला—हे पुरुषश्रेष्ठ! आज आपल्या दृष्टीने हाच उपाय योग्य आहे. हे प्रजापालक! पांडवांनी अजून मुळे घट्ट रोवलेली नाहीत तोवरच त्यांच्यावर प्रहार केला पाहिजे; तेव्हाच ते वश होतील.
Verse 12
तावत् प्रहरणीयास्ते तत् तुभ्यं तात रोचताम् । अस्मत्पक्षो महान् यावद् यावत् पाड्चालको लघु: । तावत् प्रहरणं तेषां क्रियतां मा विचारय
कर्ण म्हणाला—जोवर त्यांच्यावर प्रहार करणे शक्य आहे, तोवर प्रहार करा; हे तात, हा सल्ला तुम्हाला रुचो. जोवर आपला पक्ष बलवान आहे आणि जोवर पांचालराज तुलनेने दुर्बल आहे, तोवर त्यांच्यावर हल्ला करा; अधिक विचार करू नका.
Verse 13
वाहनानि प्रभूतानि मित्राणि च कुलानि च । यावन्न तेषां गान्धारे तावद् विक्रम पार्थिव
कर्ण म्हणाला—हे गांधारीनंदन राजन्! जोवर त्यांच्या जवळ पुष्कळ वाहने, मित्र आणि सहाय्यक कुळे जमा होत नाहीत, तोवर त्यांच्यावर आपला पराक्रम दाखवा.
Verse 14
यावच्च राजा पाज्चाल्यो नोद्यमे कुरुते मन: । सह पुन्रैर्महावीर्यैस्तावद् विक्रम पार्थिव
कर्ण म्हणाला—हे पृथ्वीपते! जोवर पांचालराज आपल्या महापराक्रमी पुत्रांसह आपल्या विरुद्ध मोहिमेचा विचार करत नाही, तोवर तुम्ही आपले बळ व पराक्रम प्रकट करा.
Verse 15
यावन्नायाति वार्ष्णेय: कर्षन् यादववाहिनीम् । राज्यार्थे पाण्डवेयानां पाड्चाल्यसदनं प्रति
कर्ण म्हणाला—तुला संधी फक्त तोवरच आहे, जोवर वृष्णिकुलनंदन वार्ष्णेय श्रीकृष्ण यादवसेना घेऊन, पांडवांच्या राज्यहितासाठी पांचालराजाच्या सदनाकडे येत नाहीत.
Verse 16
वसूनि विविधान् भोगान् राज्यमेव च केवलम् । नात्याज्यमस्ति कृष्णस्य पाण्डवार्थे कथंचन,पाण्डवोंके लिये श्रीकृष्णकी ओरसे धन-रत्न, भाँति-भाँतिके भोग तथा सारा राज्य-- कुछ भी अदेय नहीं है
कर्ण म्हणाला—पांडवांच्या हितासाठी श्रीकृष्ण धन-रत्ने, नानाविध भोग आणि अगदी संपूर्ण राज्यही देण्यास कधीच मागे-पुढे पाहणार नाहीत; पांडवकार्याकरिता त्यांच्याकडे काहीही अदेय नाही.
Verse 17
विक्रमेण मही प्राप्ता भरतेन महात्मना । विक्रमेण च लोकांस्त्रीज्जितवान्ू पाकशासन:,महात्मा भरतने पराक्रमसे ही यह पृथ्वी प्राप्त की। इन्द्रने पराक्रमसे ही तीनों लोकोंपर विजय पायी
कर्ण म्हणाला—महात्मा भरताने पराक्रमानेच ही पृथ्वी मिळवली आणि पाकशासन इंद्रानेही पराक्रमानेच त्रिलोकी जिंकली. राज्य व कीर्ती ही शौर्यप्रयत्नाने मिळते; केवळ दावा किंवा जन्माने नव्हे.
Verse 18
विक्रमं च प्रशंसन्ति क्षत्रियस्य विशाम्पते । स्वको हि धर्म: शूराणां विक्रम: पार्थिवर्षभ,राजन! क्षत्रियके लिये पराक्रमकी ही प्रशंसा की जाती है। नृपश्रेष्ठ! पराक्रम करना ही शूरवीरोंका स्वधर्म है
हे प्रजापते! क्षत्रियासाठी पराक्रमाचीच प्रशंसा होते. हे नृपश्रेष्ठ! शूरवीरांचा स्वधर्मच पराक्रम आहे.
Verse 19
ते बलेन वयं राजन् महता चतुरद्धिणा । प्रमथ्य ट्रुपदं शीघ्रमानयामेह पाण्डवान्,राजन्! हमलोग विशाल चतुरंगिणी सेनाके द्वारा राजा ट्रपदको कुचलकर शीघ्र ही यहाँ पाण्डवोंको कैद कर लायें
कर्ण म्हणाला—राजन्! आपल्या बळावर आणि विशाल चतुरंगिणी सेनेच्या साहाय्याने आम्ही राजा द्रुपदाला चिरडून टाकून पांडवांना लवकरच येथे बंदी करून आणू.
Verse 20
न हि साम्ना न दानेन न भेदेन च पाण्डवा: । शकक््या: साधयितुं तस्माद् विक्रमेणैव ताज्जहि,न सामसे, न दानसे और न भेदकी नीतिसे पाण्डवोंको वशमें किया जा सकता है। अतः उन्हें पराक्रमसे ही नष्ट करो
कर्ण म्हणाला—पांडवांना ना सामाने, ना दानाने, ना भेदनीतीने वश करता येईल; म्हणून त्यांना केवळ पराक्रमानेच नष्ट करा.
Verse 21
तान् विक्रमेण जित्वेमामखिलां भुड्क्षव मेदिनीम् | अतो नानयं प्रपश्यामि कार्योपायं जनाधिप
कर्ण म्हणाला—स्वपराक्रमाने त्यांना जिंकून ही अखिल पृथ्वीचे राज्य भोग. हे जनाधिप! याखेरीज कार्यसिद्धीचा दुसरा उपाय मला दिसत नाही.
Verse 22
वैशम्पायन उवाच श्रुत्वा तु राधेयवचो धृतराष्ट्र: प्रतापवान् | अभिपूज्य तत: पश्चादिदं वचनमब्रवीत्
वैशंपायन म्हणाले—जनमेजया! राधेय (कर्ण) याचे बोल ऐकून प्रतापी धृतराष्ट्राने त्याचा यथोचित सन्मान करून प्रशंसा केली; आणि त्यानंतर तो असे बोलला.
Verse 23
उपपन्नं महाप्राज्ञे कृतास्त्रे सूतनन्दने । त्वयि विक्रमसम्पन्नमिदं वचनमीदृशम्
हे महाप्रज्ञ, अस्त्रविद्येत निपुण, सूतनंदन कर्णा! पराक्रमाने परिपूर्ण असे हे वचन तुलाच सर्वथा शोभते.
Verse 24
भूय एव तु भीष्मश्च द्रोणो विदुर एव च । युवां च कुरुतं बुद्धि भवेद् या न: सुखोदया
तथापि माझे मत असे की भीष्म, द्रोण, विदुर—आणि तुम्ही दोघेही—एकत्र बसून पुन्हा विचार करा आणि पुढे आम्हाला सुख देईल असा उपाय ठरवा.
Verse 25
तत आनाय्य तानू् सर्वान् मन्त्रिण: सुमहायशा: । धृतराष्ट्रो महाराज मन्त्रयामास वै तदा
त्यानंतर महायशस्वी महाराज धृतराष्ट्राने सर्व मंत्र्यांना बोलावून त्या वेळी त्यांच्याशी मंत्रणा सुरू केली.
Verse 200
इस प्रकार श्रीमहाभारत आदिपर्वके अन्तर्गत विदुरागमन-राज्यलम्भपर्वमें दुर्योधनवाक्यविषयक दो सौवाँ अध्याय पूरा हुआ
अशा प्रकारे श्रीमहाभारताच्या आदिपर्वातील विदुरागमन-राज्यलम्भपर्वात दुर्योधनवाक्यविषयक दोनशेवा अध्याय समाप्त झाला।
Verse 2031
इति श्रीमहाभारते आदिपर्वणि विदुरागमनराज्यलम्भपर्वणि धृतराष्ट्रमन्त्रणे एकाधिकद्विशततमो<ध्याय:
इति श्रीमहाभारताच्या आदिपर्वातील विदुरागमन-राज्यलम्भपर्वात धृतराष्ट्रमंत्रणाविषयक दोनशे एकावा अध्याय।
Frequently Asked Questions
The dilemma concerns power sought for domination: intense tapas can be 'effective' yet ethically unstable when driven by conquest, raising the question of whether extraordinary capability legitimizes the intended use.
The episode emphasizes that motive constrains outcomes: even divine boons are conditioned by intent, and carefully worded protections can embed a latent vulnerability that later governs fate.
No explicit phalaśruti appears in this excerpt; the meta-function is exemplum-based—an instructive narrative offered by Nārada to frame later ethical reasoning about boons, restraint, and the risks of unchecked ambition.
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.