Shloka 94
समन्तपञ्चक-आख्यानम् तथा अक्षौहिणी-प्रमाणनिर्णयः
Samantapañcaka Narrative and the Measure of an Akṣauhiṇī
दैत्यानां दानवानां च यक्षाणां च महौजसाम् । नागानामथ सर्पाणां गन्धर्वाणां पतत्त्रिणाम्,इसी पर्वमें अत्यन्त प्रभावशाली दैत्य, दानव, यक्ष, नाग, सर्प, गन्धर्व और पक्षियों तथा अन्य विविध प्रकारके प्राणियोंकी उत्पत्तिका वर्णन है। परम तपस्वी महर्षि कण्वके आश्रममें दुष्यन्तके द्वारा शकुन्तलाके गर्भसे भरतके जन्मकी कथा भी इसीमें है। उन्हीं महात्मा भरतके नामसे यह भरतवंश संसारमें प्रसिद्ध हुआ है
daityānāṁ dānavānāṁ ca yakṣāṇāṁ ca mahaujasām | nāgānām atha sarpāṇāṁ gandharvāṇāṁ patattriṇām |
येथे दैत्य-दानव, महाबली यक्ष, नाग-सर्प, गंधर्व आणि पक्षी यांची उत्पत्ती वर्णिली आहे. याच भागात परम तपस्वी महर्षी कण्वांच्या आश्रमात राजा दुष्यंतापासून शकुंतलेच्या गर्भातून भरताचा जन्म कसा झाला, ही कथाही सांगितली आहे; त्या महात्मा भरताच्या नावानेच हा वंश जगात ‘भारत’ म्हणून प्रसिद्ध झाला.
राम उवाच
Educational Q&A
The passage foregrounds two linked ideas: (1) the vast diversity of beings in the cosmos, each with its own origin, and (2) the moral-cultural importance of lineage—Bharata’s birth becomes the naming point for the Bhārata dynasty, showing how personal virtue, rightful kingship, and remembered ancestry shape collective identity.
The text signals a section that recounts the origins of various powerful classes of beings (Daityas, Dānavas, Yakṣas, Nāgas, serpents, Gandharvas, and birds). It also points to the well-known episode in which King Duṣyanta fathers Bharata with Śakuntalā at Maharṣi Kaṇva’s hermitage, and explains that the dynasty later becomes famous by Bharata’s name.