Shloka 95
समन्तपञ्चक-आख्यानम् तथा अक्षौहिणी-प्रमाणनिर्णयः
Samantapañcaka Narrative and the Measure of an Akṣauhiṇī
अन््येषां चैव भूतानां विविधानां समुद्धव: । महर्षेराश्रमपदे कण्वस्य च तपस्विन:,इसी पर्वमें अत्यन्त प्रभावशाली दैत्य, दानव, यक्ष, नाग, सर्प, गन्धर्व और पक्षियों तथा अन्य विविध प्रकारके प्राणियोंकी उत्पत्तिका वर्णन है। परम तपस्वी महर्षि कण्वके आश्रममें दुष्यन्तके द्वारा शकुन्तलाके गर्भसे भरतके जन्मकी कथा भी इसीमें है। उन्हीं महात्मा भरतके नामसे यह भरतवंश संसारमें प्रसिद्ध हुआ है
anyeṣāṁ caiva bhūtānāṁ vividhānāṁ samudbhavaḥ | maharṣer āśramapade kaṇvasya ca tapasvinaḥ ||
येथे इतर अनेक प्रकारच्या जीवांच्या विविध उत्पत्तींचेही वर्णन आहे. परम तपस्वी महर्षी कण्वांच्या आश्रम-प्रदेशात दुष्यंतापासून शकुंतलेच्या गर्भातून भरताची उत्पत्ती कशी झाली, हे वृत्तांतही याच ठिकाणी सांगितले आहे; त्या महात्मा भरताच्या नावानेच हा वंश जगात ‘भारत’ म्हणून विख्यात झाला.
राम उवाच
Educational Q&A
The passage ties the fame of a royal lineage to righteous origins: legitimate succession and the sanctifying presence of tapas (ascetic power) in the āśrama setting. It suggests that enduring political identity (the Bhārata line) is grounded in moral order—proper lineage, restraint, and reverence for sages.
The text signals two strands of narration within this section: (1) accounts of the origins of many classes of beings, and (2) the episode at sage Kaṇva’s hermitage where Duṣyanta fathers Bharata through Śakuntalā, after which the dynasty becomes widely known as the Bhārata lineage.