Adhyaya 103

Verse 1

(दाक्षिणात्य अधिक पाठके ३ श्लोक मिलाकर कुल १७ श्लोक हैं) प्यास बक। अफि्-"कऋा द्र्याधेकशततमो< ध्याय: भीष्मके द्वारा स्वयंवरसे काशिराजकी कन्याओंका हरण

वैशम्पायन म्हणाले—हे जनमेजया! चित्रांगद मारला गेल्यावर, धाकटा भाऊ विचित्रवीर्य अजून बालकच होता; तेव्हा सत्यवतीच्या मते भिष्मांनी त्या राज्याचे पालन व संरक्षण केले.

Verse 2

सम्प्राप्तयौवनं दृष्टवा भ्रातरं धीमतां वर: । भीष्मो विचित्रवीर्यस्य विवाहायाकरोन्मतिम्‌

भ्राता विचित्रवीर्य यौवनास पोहोचला आहे असे पाहून, बुद्धिमानांमध्ये श्रेष्ठ भिष्मांनी त्याच्या विवाहाचा विचार केला.

Verse 3

अथ काशिपतेर्भीष्म: कन्यास्तिस््रो5प्सरोपमा: | शुश्राव सहिता राजन्‌ वृण्वाना वै स्वयंवरम्‌

तेव्हा, हे राजन्, भीष्माने ऐकले की काशिराजाच्या तीन कन्या अप्सरांसारख्या रूपवती आहेत आणि त्या तिघीही एकत्र स्वयंवरात वर-निवड करणार आहेत।

Verse 4

ततः स रथियनां श्रेष्ठो रथेनैकेन शत्रुजित्‌ । जगामानुमते मातु: पुरीं वाराणसीं प्रभु:,तब माता सत्यवतीकी आज्ञा ले रथियोंमें श्रेष्ठ शत्रुविजयी भीष्म एकमात्र रथके साथ वाराणसीपुरीको गये

त्यानंतर रथींमध्ये श्रेष्ठ, शत्रुविजयी भीष्माने माता सत्यवतीची अनुमती घेऊन एकाच रथाने वाराणसी नगरीकडे प्रस्थान केले।

Verse 5

तत्र राज्ञ: समुदितान्‌ सर्वतः समुपागतान्‌ | ददर्श कन्यास्ताश्नैव भीष्म: शान्तनुनन्दन:

तेथे शान्तनुनंदन भीष्माने सर्व दिशांतून आलेल्या राजांचा जमाव एकत्र झालेला पाहिला आणि त्या कन्याही स्वयंवरसभेत उपस्थित असल्याचे पाहिले।

Verse 6

कीर्त्यमानेषु राज्ञां तु तदा नामसु सर्वश:ः । एकाकिन तदा भीष्म॑ वृद्ध शान्तनुनन्दनम्‌

त्या वेळी सर्वत्र राजांची नावे उच्चारून त्यांचा परिचय करून दिला जात होता; इतक्यातच वृद्ध झालेले शान्तनुनंदन भीष्म एकटेच तेथे येऊन पोहोचले।

Verse 7

सोद्वेगा इव तं॑ दृष्टवा कन्या: परमशोभना: । अपाक्रामन्त ता: सर्वा वृद्ध इत्येव चिन्तया

त्यांना पाहताच त्या परम शोभन कन्या जणू उद्विग्न झाल्या; ‘हे वृद्ध आहेत’ असेच मनात धरून त्या सर्वजणी बाजूला सरकून दूर निघून गेल्या।

Verse 8

वृद्ध: परमधर्मात्मा वलीपलितधारण: । कि कारणमिहायातो निर्लज्जो भरतर्षभ:

वैशंपायन म्हणाले—तेथे जमलेले ते अधम राजे परस्परांत हसत म्हणू लागले—“भरतवंशातील श्रेष्ठ भीष्म मोठे धर्मात्मा म्हणून प्रसिद्ध होते. आता ते वृद्ध झाले आहेत—देहावर सुरकुत्या पडल्या, केस पांढरे झाले. मग कोणत्या कारणाने येथे आले? हा तर निर्लज्जच दिसतो. प्रतिज्ञा खोटी करून लोकांत काय सांगेल—कसा तोंड दाखवील? व्यर्थच पृथ्वीवर ही कीर्ती पसरली की भीष्म आजीवन ब्रह्मचारी आहे.”

Verse 9

मिथ्याप्रतिज्ञो लोकेषु कि वदिष्यति भारत | ब्रह्मचारीति भीष्मो हि वृथैव प्रथितो भुवि

वैशंपायन म्हणाले—हे भारत! जो मनुष्य लोकांत ‘मिथ्या-प्रतिज्ञ’ म्हणून प्रसिद्ध होतो, तो आपल्या समर्थनार्थ काय बोलू शकेल? मग पृथ्वीवर भीष्म ‘आजीवन ब्रह्मचारी’ आहे ही कीर्तीही व्यर्थ व निरर्थक ठरेल.

Verse 10

वैशम्पायन उवाच क्षत्रियाणां वच: श्र॒त्वा हम भारत,वैशम्पायनजी कहते हैं-- ! क्षत्रियोंकी ये बातें सुनकर भीष्म अत्यन्त कुपित हो उठे

वैशंपायन म्हणाले—हे भारत! क्षत्रियांची ती वचने ऐकून भीष्म अत्यंत क्रोधित झाले.

Verse 11

भीष्मस्तदा स्वयं कन्या वरयामास ता: प्रभु: । उवाच च महीपालान्‌ राजज्जलदनि:स्वन:

तेव्हा पराक्रमी प्रभू भीष्मांनी स्वतःच त्या कन्यांचे वरण केले. आणि मेघगर्जनेसारख्या गंभीर स्वरात त्यांनी त्या सर्व राजांना उद्देशून म्हटले.

Verse 12

रथमारोप्य ता: कन्या भीष्म: प्रहरतां वर: । आहूय दान कन्यानां गुणवद्भ्य: स्मृतं बुध:

तेव्हा प्रहार करणाऱ्यांत श्रेष्ठ भीष्मांनी त्या कन्यांना रथावर चढविले. आणि सर्व राजांना आवाहन करून, मेघगर्जनेसारख्या गंभीर वाणीने त्यांनी विद्वानांनी स्मरण केलेली मर्यादा सांगितली—“कन्येला यथाशक्ति वस्त्राभूषणांनी अलंकृत करून, गुणवान वराला बोलावून, योग्य दानासह कन्यादान करणे हे धर्म्य मानले गेले आहे.”

Verse 13

अलंकृत्य यथाशक्ति प्रदाय च धनान्यपि । प्रयच्छन्त्यपरे कन्या मिथुनेन गवामपि

वैशंपायन म्हणाले—राजन्! काही जण यथाशक्ती कन्येला वस्त्राभूषणांनी अलंकृत करून व धन-उपहार देऊन तिचे दान करतात. तर काही जण कन्येला गायी-बैलांच्या जोडीसह देतात.

Verse 14

वित्तेन कथितेनान्ये बलेनान्येडनुमान्य च । प्रमत्तामुपयन्त्यन्ये स्वयमन्ये च विन्दते

वैशंपायन म्हणाले—काही जण ठरविलेल्या धनाने कन्या मिळवितात, काही बलाने, तर काही परस्पर संमतीने. काही जण प्रमत्त किंवा अचेत अवस्थेतील कन्येला उचलून नेतात; आणि काही जण स्वतः वर-कन्येला एकत्र करून गृहस्थधर्म पाळण्याची प्रतिज्ञा करवितात व नंतर कन्यापित्याकडून पूजित व अलंकृत कन्येचे विधिवत् दान घेऊन पत्नी प्राप्त करतात.

Verse 15

आर्ष विधि पुरस्कृत्य दारान्‌ विन्दन्ति चापरे । अष्टमं तमथो वित्त विवाहं कविभिर्वृतम्‌

वैशंपायन म्हणाले—काही जण आर्ष-विधीला अग्रक्रम देऊन यज्ञात ऋत्विजाला दक्षिणा म्हणून कन्या देतात आणि पत्नी प्राप्त करतात. विद्वानांनी यास विवाहाचा आठवा प्रकार मानला आहे; तुम्ही सर्वांनी हे समजून घ्यावे.

Verse 16

स्वयंवरं तु राजन्या: प्रशंसन्त्युपयान्ति च | प्रमथ्य तु हृतामाहुज्यायसीं धर्मवादिन:

वैशंपायन म्हणाले—क्षत्रिय स्वयंवराची प्रशंसा करतात आणि त्यात जातातही; पण धर्मवादी म्हणतात की क्षत्रियासाठी त्याहून श्रेष्ठ असे की सर्व प्रतिस्पर्धी राजांना पराभूत करून कन्येचे हरण करावे.

Verse 17

ता इमा: पृथिवीपाला जिहीषामि बलादित: । ते यतथ्वं परं शक्‍त्या विजयायेतराय वा

वैशंपायन म्हणाले—हे पृथ्वीपालांनो! मी या कन्यांना येथून बलपूर्वक घेऊन जाणार आहे. म्हणून तुम्ही सर्वांनी पूर्ण शक्ती लावून मला रोखण्याचा प्रयत्न करा—विजय असो वा पराजय.

Verse 18

स्थितो<हं पृथिवीपाला युद्धाय कृतनिश्चय: । एवमुक्त्वा महीपालान्‌ काशिराजं च वीर्यवान्‌

वैशंपायन म्हणाले— “राजहो! मी युद्धासाठी दृढ निश्चय करून येथे ठाम उभा आहे.” असे म्हणून पराक्रमी कुरुकुलश्रेष्ठ भीष्मांनी तेथे जमलेल्या महीपालांना—विशेषतः काशीराजाला—हे सांगितले. मग ज्या कन्यांना त्यांनी उचलून आपल्या रथावर बसविले होते, त्यांना सोबत घेऊन, सर्वांना ललकारत तेथून ते शीघ्र निघून गेले.

Verse 19

सर्वा: कन्या: स कौरव्यो रथमारोप्य च स्वकम्‌ | आमन्त्रय च स तान्‌ प्रायाच्छीघ्रं कन्या: प्रगृह् ता:

कौरववीर भीष्मांनी सर्व कन्यांना आपल्या रथावर बसविले; मग त्या राजांना संबोधून ललकारले आणि कन्यांना आपल्या ताब्यात घेऊन ते शीघ्र निघून गेले.

Verse 20

ततस्ते पार्थिवा: सर्वे समुत्पेतुरमर्षिता: । संस्पृशन्तः स्वकान्‌ बाहून्‌ दशन्तो दशनच्छदान्‌

मग ते सर्व राजे अपमान सहन न होऊन संतप्त झाले. ते क्रोधाने उडी मारून उठले—भुजा ठोकत आणि ओठ दातांनी चावत.

Verse 21

तेषामाभरणान्याशु त्वरितानां विमुडज्चताम्‌ । आमुज्चतां च वर्माणि सम्भ्रम: सुमहानभूत्‌,सब लोग जल्दी-जल्दी अपने आभूषण उतारकर कवच पहनने लगे। उस समय बड़ा भारी कोलाहल मच गया

ते घाईघाईने दागिने काढून कवच चढवू लागले; त्या वेळी मोठा गोंधळ माजला.

Verse 22

ताराणामिव सम्पातो बभूव जनमेजय । भूषणानां च सर्वेषां कवचानां च सर्वश:

जनमेजया! घाईघाईत त्यांच्या सर्व दागिन्यांचा व कवचांचा असा सडा पडला की जणू आकाशातून तारे कोसळत आहेत असे वाटावे.

Verse 23

सवर्मभिर्भूणैश्व प्रकीर्यद्धिरितस्तत: । सक्रोधामर्षजिद्य भ्रूकूषायीकृतलोचना:

वैशंपायन म्हणाले— जनमेजया! घाईघाईने निघताना त्यांच्या कवच-आभूषणांचे तुकडे इकडे-तिकडे उडून पडत होते; जणू आकाशमंडलातून तारे तुटून तुटून खाली पडत आहेत असे भासत होते. अनेक योद्ध्यांची वर्मे व रत्नजडित दागिने सर्वत्र विखुरले. क्रोध व अपमानाच्या ज्वाळांनी त्यांच्या भुवया वाकड्या झाल्या, डोळे लाल झाले. सारथ्यांनी त्वरेने सुंदर रथ सजवून उत्तम अश्व जुंपले; त्या रथांवर आरूढ होऊन, सर्व प्रकारच्या अस्त्र-शस्त्रांनी सज्ज, आयुध उचलून ते वीर कुरुनंदन भीष्मांच्या पाठलागास निघाले. मग, जनमेजया, त्या राजांचा आणि भीष्मांचा घोर संग्राम उसळला—एकट्याचा अनेकांशी—तुमुल, लोमहर्षक व भयाण।

Verse 24

सूतोपक्लृप्तान्‌ रुचिरान्‌ सदश्वैरुपकल्पितान्‌ | रथानास्थाय ते वीरा: सर्वप्रहरणान्विता:

वैशंपायन म्हणाले— जनमेजया! ते वीर सारथ्यांनी सजविलेले, उत्तम अश्वांनी युक्त असे रुचिर रथ चढले. सर्व प्रकारच्या अस्त्र-शस्त्रांनी सज्ज होऊन, युद्धास उद्यत मनाने ते पुढे निघाले आणि भीष्मांच्या मागे लागले. त्या क्षणी घाई, क्रोध आणि क्षत्रियधर्माची हाक त्यांना अपरिहार्य संग्रामाकडे घेऊन जात होती।

Verse 25

प्रयान्‍्तमथ कौरव्यमनुसखुरुदायुधा: । ततः समभवद्‌ युद्ध तेषां तस्य च भारत । एकस्य च बहूनां च तुमुलं लोमहर्षणम्‌

वैशंपायन म्हणाले— तो कौरव (भीष्म) पुढे जात असता, आयुधधारी ते साथी त्याच्या मागे निघाले. मग, हे भारत (जनमेजया), त्यांचा आणि त्याचा युद्धप्रसंग उद्भवला—एकाचा अनेकांशी—तुमुल व लोमहर्षक।

Verse 26

ते त्विषून्‌ साहस्रांस्तस्मिन्‌ युगपदाक्षिपन्‌ | अप्राप्तांश्नैव तानाशु भीष्म: सर्वास्तथान्तरा

वैशंपायन म्हणाले— मग त्या राजांनी भीष्मांवर एकाच वेळी दहा हजार बाण सोडले; पण ते बाण पोहोचण्याआधीच भीष्मांनी त्वरेने मधेच त्यांना छेदून पाडले।

Verse 27

अच्छिनच्छरवर्षेण महता लोमवाहिना । ततस्ते पार्थिवा: सर्वे सर्वतः परिवार्य तम्‌

वैशंपायन म्हणाले— भीष्मांनी भयंकर, लोमहर्षक अशा बाणवृष्टीने ते बाण छेदून पाडले. मग ते सर्व पार्थिव त्यांना सर्व बाजूंनी घेरून बाणांची झड लावू लागले।

Verse 28

ववृषु: शरवर्षेण वर्षेणेवाद्रिमम्बुदा: । स तं बाणमयं वर्ष शरैरावार्य सर्वतः

वैशंपायन म्हणाले—त्या राजांनी बाणांचा असा वर्षाव केला, जसा मेघ पर्वतावर पावसाच्या धारा बरसवितात. पण राजन्, भीष्मांनी आपल्या शरांनी सर्व बाजूंनी त्या बाण-वर्षेला आडवले; लागण्यापूर्वीच ते छेदून टाकले आणि वेढ्यात असूनही आघात थोपविला।

Verse 29

ततः सर्वान्‌ महीपालान्‌ पर्यविध्यात्‌ त्रिभिस्त्रिभि: । एकैकस्तु ततो भीष्म राजन्‌ विव्याध पञ्चभि:

मग भीष्मांनी त्या सर्व राजांना तीन-तीन बाणांनी विद्ध केले. त्यानंतर, राजन्, त्यांपैकी प्रत्येकाने क्रमाने भीष्मांना पाच-पाच बाणांनी घायाळ केले.

Verse 30

सच तान्‌ प्रतिविव्याध द्वाभ्यां द्वाभ्यां पराक्रमन्‌ | तद्‌ युद्धमासीत्‌ तुमुलं घोरं देवासुरोपमम्‌

तेव्हा भीष्मांनी पराक्रम दाखवीत त्यांना प्रत्युत्तर म्हणून प्रत्येकी दोन-दोन बाणांनी विद्ध केले. ते युद्ध अत्यंत तुमुल व घोर होते—देवासुर-संग्रामासारखे।

Verse 31

पश्यतां लोकवीराणां शरशक्तिसमाकुलम्‌ | स धनूषि ध्वजाग्राणि वर्माणि च शिरांसि च

लोकविख्यात वीरांच्या पाहता पाहता रणभूमी शर-शक्तींनी भरून गेली. तेव्हा भीष्मांनी धनुष्ये, ध्वजांचे अग्रभाग, कवचे आणि मस्तकेही छेदून पाडली.

Verse 32

चिच्छेद समरे भीष्म: शतशो5थ सहस््रश: । तस्याति पुरुषानन्याँललाघवं रथचारिण:

समरात भीष्मांनी शेकडो आणि हजारो संख्येने छेदून पाडले. रथावरून लढणाऱ्या त्या भीष्मांची अद्वितीय, अतिमानवी फुर्ती सर्वांना दिसून आली.

Verse 33

रक्षणं चात्मन: संख्ये शत्रवो5प्यभ्यपूजयन्‌ । तान्‌ विनिर्जित्य तु रणे सर्वशस्त्रभूृतां वर:

वैशंपायन म्हणाले—रणाच्या गर्दीत आत्मरक्षणाच्या कौशल्याबद्दल भीष्माची स्तुती शत्रूही करीत. मग त्या योद्ध्यांना युद्धात जिंकून, सर्व शस्त्रधारकांत श्रेष्ठ असा भीष्म कन्यांना बरोबर घेऊन विजयी होऊन हस्तिनापूरकडे निघाला।

Verse 34

कन्याभि: सहित: प्रायाद्‌ भारतो भारतानू्‌ प्रति । ततस्तं पृष्ठतो राजज्छाल्वराजो महारथ:

कन्यांसह तो भरतवंशी (भीष्म) भरतांकडे निघाला. तेव्हा, हे राजन्, महारथी शाल्वराज मागून त्याच्या पाठोपाठ येऊन पोहोचला।

Verse 35

अभ्यगच्छदमेयात्मा भीष्म शान्तनवं रणे | वारणं जघने भिन्दन्‌ दन्ताभ्यामपरो यथा

अमेयात्मा शान्तनुनंदन भीष्म रणात पुढे सरसावला; जसा एक हत्ती दुसऱ्या हत्तीच्या पृष्ठभागाला दातांनी विदीर्ण करतो, तसा त्याने (शत्रूवर) प्रहार केला।

Verse 36

वासितामनुसम्प्राप्तो यूथपो बलिनां वर: । स्त्रीकामस्तिष्ठ तिछेति भीष्ममाह स पार्थिव:

बलवानांत श्रेष्ठ, यूथपतीसारखा तो राजा जवळ येऊन स्त्रीप्राप्तीच्या इच्छेने भीष्माला म्हणाला—“थांब, थांब।”

Verse 37

शाल्वराजो महाबाहुरमर्षेण प्रचोदित: । ततः सः पुरुषव्याप्रो भीष्म: परबलार्दन:

महाबाहु शाल्वराज असह्य क्रोधाने प्रेरित झाला. तेव्हा परबलाचा नाश करणारा पुरुषव्याघ्र भीष्म (त्याला सामोरे जाण्यास) ठाम उभा राहिला।

Verse 38

तद्वाक्याकुलित: क्रोधाद्‌ विधूमो5ग्निरिव ज्वलन्‌ । विततेषुधनुष्याणिविकुज्चितललाटभृत्‌

वैशंपायन म्हणाले—त्या वचनांनी व्याकुळ होऊन भीष्म क्रोधाने धूररहित अग्नीप्रमाणे प्रज्वलित झाले. धनुष्य-बाण सज्ज करून ते अढळ उभे राहिले; त्यांच्या कपाळावर कठोर भृकुटी चढली—जणू आव्हानासमोर संयम मागे सरून धर्म्य रोष प्रकट झाला.

Verse 39

क्षत्रधर्म समास्थाय व्यपेतभयसम्भ्रम: । निवर्तयामास रथं शाल्वं प्रति महारथ:,महारथी भीष्मने क्षत्रिय-धर्मका आश्रय ले भय और घबराहट छोड़कर शाल्वकी ओर अपना रथ लौटाया

क्षत्रधर्माचा आधार घेऊन, भय व संभ्रम दूर करून त्या महारथी भीष्मांनी आपला रथ शाल्वाकडे वळविला—हिचकिचाहट नव्हे, कर्तव्यच निवडीत.

Verse 40

निवर्तमान त॑ दृष्टवा राजान: सर्व एव ते । प्रेक्षका: समपद्यन्त भीष्मशाल्वसमागमे,उन्हें लौटते देख सब राजा भीष्म और शाल्वके युद्धमें कुछ भाग न लेकर केवल दर्शक बन गये

त्यांना परतताना पाहून ते सर्व राजे युद्धात भाग न घेता भीष्म-शाल्व यांच्या समरसमागमात केवळ प्रेक्षक झाले.

Verse 41

तौ वृषाविव नर्दन्तौ बलिनौ वासितान्तरे । अन्योन्यमभ्यवर्तेतां बलविक्रमशालिनौ

कळपाच्या मध्यात गर्जणाऱ्या दोन बलवान वृषभांप्रमाणे ते दोघे एकमेकांवर धावून गेले. दोघेही बल व पराक्रमाने शोभित होते.

Verse 42

ततो भीष्म शान्तनवं शरै: शतसहस््रश: । शाल्वराजो नरश्रेष्ठ; समवाकिरदाशुगै:,तदनन्तर मनुष्योंमें श्रेष्ठ राजा शाल्व शान्तनुनन्दन भीष्मपर सैकड़ों और हजारों शीघ्रगामी बाणोंकी बौछार करने लगा

त्यानंतर नरश्रेष्ठ शाल्वराजाने शान्तनुनंदन भीष्मांवर शेकडो-हजारो वेगवान बाणांचा वर्षाव केला—जणू त्यांना बाणांनी झाकून टाकले.

Verse 43

पूर्वमभ्यर्दितं दृष्टवा भीष्मं शाल्वेन ते नृपा: । विस्मिता: समपद्यन्त साधु साध्विति चाब्रुवन्‌,शाल्वने पहले ही भीष्मको पीड़ित कर दिया। यह देखकर सभी राजा आश्चर्यचकित हो गये और “वाह-वाह' करने लगे

शाल्वाने आधीच भीष्मांना कोंडीत पकडलेले पाहून ते सर्व राजे विस्मित झाले; ते एकत्र जमले आणि “साधु! साधु!” असे म्हणू लागले.

Verse 44

लाघवं तस्‍्य ते दृष्टवा समरे सर्वपार्थिवा: । अपूजयन्त संद्वष्टा वाग्भि: शाल्वं नराधिपम्‌,युद्धमें उसकी फुर्ती देख सब राजा बड़े प्रसन्न हुए और अपनी वाणीद्वारा शाल्वनरेशकी प्रशंसा करने लगे

समरात त्याची चपळाई पाहून सर्व राजे आनंदित झाले; ते पाहून त्यांनी वाणीने नराधिप शाल्वाचा गौरव करून त्याचा सत्कार केला.

Verse 45

क्षत्रियाणां ततो वाच: ध्रुत्वा परपुरंजय: । क्रुद्ध: शान्तनवो भीष्मस्तिष्ठ तिछेत्यभाषत

तेव्हा क्षत्रियांची ती वचने ऐकून परपुरंजय शान्तनुनंदन भीष्म क्रुद्ध झाला आणि शाल्वाला म्हणाला—“थांब! थांब!”

Verse 46

सारथिं चाब्रवीत्‌ क्रुद्धों याहि यत्रैष पार्थिव: । यावदेनं निहन्म्यद्य भुजड़मिव पक्षिराट्‌

मग क्रुद्ध होऊन तो सारथीस म्हणाला—“जिथे हा राजा आहे तिथे रथ ने; आज मी याला पक्षिराज गरुड जसा सर्पाला झडप घालतो तसा ठार करीन.”

Verse 47

ततोअस्त्रं वारुणं सम्यग्‌ योजयामास कौरव: । तेनाश्चांश्वतुरो5मृद्नाच्छाल्वराजस्य भूपते

त्यानंतर कौरव वीर भीष्माने योग्य रीतीने वारुणास्त्र योजिले; आणि हे राजन्, त्याने शाल्वराजाच्या रथाचे चारही घोडे चिरडून टाकले.

Verse 48

अस्त्रैरस्त्राणि संवार्य शाल्वराजस्य कौरव: । भीष्मो नृपतिशार्दूल न्‍न्यवधीत्‌ तस्य सारथिम्‌,नृपश्रेष्ठ फिर अपने अस्त्रोंसे राजा शाल्वके अस्त्रोंका निवारण करके कुरुवंशी भीष्मने उसके सारथिको भी मार डाला

कौरववंशी भीष्माने आपल्या अस्त्रांनी शाल्वराजाचे अस्त्र परतविले; आणि राजसिंह भीष्माने त्याचा सारथीही ठार केला।

Verse 49

अस्त्रेण चास्याथैन्द्रेण न्‍्यवधीत्‌ तुरगोत्तमान्‌ | कन्याहेतोर्नरश्रेष्ठ भीष्म: शान्तनवस्तदा

त्यानंतर ऐन्द्रास्त्राने त्याने त्याचे उत्तम अश्व मारून टाकले. कन्यांसाठी युद्ध करीत त्या वेळी शान्तनुनंदन, नरश्रेष्ठ भीष्माने शाल्वाचा पराभव केला।

Verse 50

जित्वा विसर्जयामास जीवन्तं नृपसत्तमम्‌ | ततः शाल्व: स्वनगरं प्रययौं भरतर्षभ

जिंकून भीष्माने त्या श्रेष्ठ नृपाला जिवंतच सोडून दिले. मग, हे भरतश्रेष्ठा, शाल्व आपल्या नगरास परत गेला।

Verse 51

स्वराज्यमन्वशाच्चैव धर्मेण नृपतिस्तदा । राजानो ये च तत्रासन्‌ स्वयंवरदिदृक्षव:

तेव्हा तो नृप धर्माने आपल्या राज्याचे शासन करू लागला. आणि जे राजे तेथे स्वयंवर पाहण्याच्या इच्छेने जमले होते, तेही नंतर आपापल्या देशास निघून गेले।

Verse 52

स्वान्येव ते5पि राष्ट्राणि जग्मु: परपुरंजया: । एवं विजित्य ता: कन्या भीष्म: प्रहरतां वर:

तेही—परपुरंजयी राजे—आपापल्या राष्ट्रांना निघून गेले. अशा रीतीने त्या कन्यांना जिंकून, प्रहार करणाऱ्यांत श्रेष्ठ भीष्म पुढे निघाला।

Verse 53

प्रययौ हास्तिनपुरं यत्र राजा स कौरव: । विचित्रवीर्यों धर्मात्मा प्रशास्ति वसुधामिमाम्‌

वैशंपायन म्हणाले—भीष्म हस्तिनापुरास निघाले, जिथे धर्मात्मा कौरव राजा विचित्रवीर्य ही पृथ्वी न्यायाने राज्य करीत होता।

Verse 54

यथा पितास्य कौरव्य: शान्तनुर्न॒पसत्तम: । सो<चिरेणैव कालेन अत्यक्रामन्नराधिप

वैशंपायन म्हणाले—हे कौरव्य! जसा नृपश्रेष्ठ शांतनु राज्य करीत होता, तसाच तोही राज्य करीत होता; आणि अल्प काळातच, हे राजन्, तो इतरांना मागे टाकून पुढे गेला।

Verse 55

वनानि सरितश्रैव शैलांश्व विविधान्‌ द्रुमान्‌ । अक्षत: क्षपयित्वारीन्‌ संख्येडसंख्येयविक्रम:

वैशंपायन म्हणाले—तो वने, नद्या, पर्वत आणि नानाविध वृक्ष ओलांडीत पुढे गेला. स्वतः अक्षत राहून त्याने शत्रूंचा क्षय केला; रणांगणातील त्याचा पराक्रम गणनीय-अगणनीय, म्हणजेच अपार होता।

Verse 56

आनयामास काश्यस्य सुता: सागरगासुत: । सस्‍्नुषा इव स धर्मात्मा भगिनीरिव चानुजा:

वैशंपायन म्हणाले—गंगापुत्र धर्मात्मा भीष्म काशिराजाच्या कन्यांना घेऊन आला; तो त्यांना सूनांसारखे आणि आपल्या धाकट्या बहिणींसारखे मानून त्यांचे रक्षण करीत कुरुदेशात आणला।

Verse 57

यथा दुहितरश्वैव परिगृह ययौ कुरून्‌ । आनिन्‍्ये स महाबाहुर्भ्रातु: प्रियचिकीर्षया

वैशंपायन म्हणाले—तो त्या कन्यांना कन्यांसारख्या जपून कुरुदेशाकडे निघाला. तो महाबाहु भीष्म आपल्या भावाचे प्रिय साधावे या इच्छेने त्यांना घेऊन आला।

Verse 58

ता: सर्वगुणसम्पन्ना भ्राता भ्रात्रे यवीयसे । भीष्मो विचित्रवीर्याय प्रददौ विक्रमाहता:

भीष्माने आपल्या पराक्रमाने जिंकून आणलेल्या सर्वगुणसंपन्न त्या कन्यांना ज्येष्ठ भाऊ म्हणून धाकट्या भावास—विचित्रवीर्यास—वधू म्हणून अर्पण केले.

Verse 59

एवं धर्मेण धर्मज्ञ: कृत्वा कर्मातिमानुषम्‌ | भ्रातुर्विचित्रवीर्यस्य विवाहायोपचक्रमे

अशा रीतीने धर्मज्ञ भीष्माने धर्मपूर्वक मानवी मर्यादेपलीकडचे महान कर्म करून, भाऊ विचित्रवीर्याच्या विवाहाची तयारी सुरू केली.

Verse 60

सत्यवत्या सह मिथ: कृत्वा निश्चयमात्मवान्‌ | विवाहं कारयिष्यन्तं भीष्म॑ं काशिपते: सुता | ज्येष्ठा तासामिदं वाक्यमब्रवीद्धसलती तदा

आत्मसंयमी भीष्माने सत्यवतीशी परस्पर सल्लामसलत करून दृढ निश्चय केला आणि विवाह घडवून आणण्यास लागला. तेव्हा काशिराजाच्या कन्यांमध्ये जी ज्येष्ठा होती, ती हसत हसत भीष्माला हे वचन बोलली.

Verse 61

मया सौभपति): पूर्व मनसा हि वृत: पति: । तेन चास्मि वृता पूर्वमेष कामश्न मे पितु:

धर्मात्मन्! मी पूर्वीच मनोमन सौभाचा अधिपती शाल्व यालाच पती म्हणून वरण केले होते; आणि त्यानेही मला पूर्वी वरण केले होते. हीच माझ्या पित्याचीही इच्छा होती.

Verse 62

मया वरयितव्यो<भूच्छाल्वस्तस्मिन्‌ स्वयंवरे । एतदू विज्ञाय धर्मज्ञ धर्मतत्त्वं समाचर

त्या स्वयंवरात मला शाल्वालाच वरण करणे उचित होते. धर्मज्ञ! हे जाणून धर्मतत्त्वानुसारच आचरण करा.

Verse 63

एवमुक्तस्तया भीष्म: कन्यया विप्रसंसदि । चिन्तामभ्यगमद्‌ वीरो युक्तां तस्यैव कर्मण:

ब्राह्मणसभेत त्या कन्येने असे सांगितल्यावर वीर भीष्म त्या विवाहकर्माविषयी योग्य व युक्तियुक्त उपायाचा विचार करू लागले।

Verse 64

विनिश्ित्य स धर्मज्ञो ब्राह्मणैवेंदपारगै: । अनुजने तदा ज्येष्ठामम्बां काशिपते: सुताम्‌

ते स्वतः धर्मज्ञ असूनही, वेदपारंगत विद्वान ब्राह्मणांबरोबर नीट विचारविनिमय करून त्यांनी त्या वेळी काशिराजाची ज्येष्ठ कन्या अम्बा हिला शाल्वाकडे जाण्याची अनुमती दिली।

Verse 65

अम्बिकाम्बालिके भारयें प्रादाद्‌ भ्रात्रे यवीयसे । भीष्मो विचित्रवीर्याय विधिदृष्टेन कर्मणा

उरलेल्या दोन कन्या—अम्बिका आणि अम्बालिका—यांना भीष्मांनी शास्त्रोक्त विधीनुसार आपल्या धाकट्या भावाला, विचित्रवीर्याला, पत्नी म्हणून अर्पण केले।

Verse 66

तयो: पाणी गृहीत्वा तु रूपयौवनदर्पित: । विचित्रवीर्यो धर्मात्मा कामात्मा समपद्यत,उन दोनोंका पाणिग्रहण करके रूप और यौवनके अभिमानसे भरे हुए धर्मात्मा विचित्रवीर्य कामात्मा बन गये

त्या दोघींचे पाणिग्रहण केल्यावर, रूप व यौवनाच्या गर्वाने मत्त असलेला धर्मात्मा विचित्रवीर्य कामासक्त झाला।

Verse 67

ते चापि बृहती श्यामे नीलकुज्चितमूर्थजे । रक्ततुज्ननखोपेते पीनश्रोणिपयोधरे

त्या दोन्ही पत्नीही पूर्णयौवना व श्यामवर्णा होत्या; त्यांचे केस निळसर-काळे व कुरळे होते; नखे लालसर व उंच होती; आणि नितंब व उरोज भरलेले व उठावदार होते।

Verse 68

आत्मन: प्रतिरूपो5सौ लब्ध: पतिरिति स्थिते । विचित्रवीर्य कल्याण्यौ पूजयामासतु: शुभे

आम्हा दोघींना आपल्या स्वभावास अनुरूप पती मिळाला आहे, या निश्चयाने संतुष्ट होऊन त्या दोन्ही कल्याणमयी, शुभलक्षणा स्त्रिया विचित्रवीर्याची भक्तिभावाने सेवा व पूजा करू लागल्या।

Verse 69

सचाश्रचिरूपसदृशो देवतुल्यपराक्रम: । सर्वासामेव नारीणां चित्तप्रमथनो रह:

विचित्रवीर्याचे रूप अश्विनीकुमारांसारखे मोहक होते आणि पराक्रम देवतुल्य होता. एकांतात तो सर्व स्त्रियांची मने ढवळून काढून मोहित करण्याची शक्ती बाळगत असे।

Verse 70

ताभ्यां सह समा: सप्त विहरन्‌ पृथिवीपति: । विचित्रवीर्यस्तरुणो यक्ष्मणा समगृहत

पृथ्वीपती विचित्रवीर्य त्या दोन्ही पत्नींसह सात वर्षे सतत विहार करीत राहिला. त्या भोगप्रधान, असंयमी जीवनाच्या परिणामाने तो तरुण वयातच राजयक्ष्म्याने ग्रासला गेला।

Verse 71

सुहृदां यतमानानामाप्तै: सह चिकित्सकै: । जगामास्तमिवादित्य: कौरव्यो यमसादनम्‌

हितैषी आप्तस्वजन विश्वसनीय वैद्यांसह उपचारासाठी आटोकाट प्रयत्न करीत होते; तरीही जसा सूर्य अस्ताला जातो, तसा तो कौरव-नरेश यमसदनास निघून गेला।

Verse 72

धर्मात्मा स तु गाड़ेयश्चिन्ताशोकपरायण: । प्रेतकार्याणि सर्वाणि तस्य सम्यगकारयत्‌

धर्मात्मा गांग्येय भीष्म भाऊच्या मृत्यूने चिंता व शोकात बुडून गेले. नंतर सत्यवतीच्या आज्ञेनुसार, ऋत्विज व कुरुकुलातील श्रेष्ठजनांसह त्यांनी राजा विचित्रवीर्याची सर्व प्रेतकार्ये विधिपूर्वक पार पाडली।

Verse 73

राज्ञो विचित्रवीर्यस्य सत्यवत्या मते स्थित: । ऋषच्विग्भि: सहितो भीष्म: सर्वैश्व कुरुपुड़वै:

वैशंपायन म्हणाले—गंगानंदन धर्मात्मा भीष्म भाऊच्या मृत्यूने चिंता व शोकाने व्याकुळ झाले तरी सत्यवतीच्या मते स्थिर राहिले. ऋत्विज व कुरुवंशातील सर्व श्रेष्ठ पुरुषांसह त्यांनी राजा विचित्रवीर्याची सर्व प्रेतकर्मे धर्मानुसार विधिपूर्वक पूर्ण करविली.

Verse 93

इत्येवं प्रब्र॒ुवन्तस्ते हसन्ति सम नृपाधमा: । वहाँ जो नीच स्वभावके नरेश एकत्र थे

वैशंपायन म्हणाले—अशा रीतीने परस्परांत बोलत तेथे जमलेले ते नीच स्वभावाचे राजे हसू लागले आणि भीष्मांचा उपहास करू लागले. ते म्हणाले—“भरतवंशात भीष्म मोठे धर्मात्मा म्हणून प्रसिद्ध आहेत. आता हे वृद्ध झाले, देहावर सुरकुत्या पडल्या, केस पांढरे झाले; तरी इथे का आले? हे तर निर्लज्जच दिसतात. प्रतिज्ञा मोडून लोकांत काय सांगतील—कसा चेहरा दाखवतील? पृथ्वीभर व्यर्थच ही कीर्ती पसरली की भीष्म आजीवन ब्रह्मचारी आहेत!”

Verse 102

इति श्रीमहाभारते आदिपर्वणि सम्भवपर्वणि विचित्रवीर्योपरमे दयथधिकशततमो<्ध्याय:

अशा प्रकारे श्रीमहाभारताच्या आदिपर्वातील सम्भवपर्वात विचित्रवीर्य-प्रकरण संपविणारा त्र्यधिकशततम (एकशे दोनावा) अध्याय समाप्त झाला.

Verse 109

इस प्रकार श्रीमहाभारत आदिपवके अन्तर्गत सम्भवपर्वमनें चित्रांगदोीपाख्यानविषयक एक सौ एकवाँ अध्याय पूरा हुआ

अशा प्रकारे श्रीमहाभारताच्या आदिपर्वातील सम्भवपर्वात चित्रांगद-उपाख्यानविषयक एकशे एकावा अध्याय समाप्त झाला.