Adhyaya 9

Verse 1

इति श्रीकूर्मपाराणे षट्साहस्त्र्यां संहितायामुपरिविभागे (ईश्वरगीतासु) अष्टमो ऽध्यायः ऋषय ऊचुः निष्कलो निर्मलो नित्यो निष्क्रियः परमेश्वरः / तन्नो वद महादेव विश्वरूपः कथं भवान्

ऋषी म्हणाले— परमेश्वर निष्कल, निर्मळ, नित्य व निष्क्रिय आहे. हे महादेवा, आपण विश्वरूप कसे आहात ते आम्हांस सांगा.

Verse 2

ईश्वर उवाच नाहं विश्वो न विश्वं च मामृते विद्यते द्विजाः / मायानिमित्तमत्रास्ति सा चात्मानमपाश्रिता

ईश्वर म्हणाले— मी विश्व नाही, आणि माझ्यावाचून स्वतंत्र असे विश्वही नाही. हे द्विजांनो, माझ्याशिवाय काहीच नाही. येथे निमित्तकारण माया आहे, आणि ती माया आत्म्यावर आश्रित आहे.

Verse 3

अनादिनिधना शक्तिर्मायाव्यक्तसमाश्रया / तन्निमित्तः प्रपञ्चो ऽयमव्यक्तादभवत् खलु

अनादी व अनंत अशी शक्ती—माया—अव्यक्तावर आश्रित आहे. तिच्याच निमित्ताने हा सर्व प्रपंच खरोखर अव्यक्तातून उत्पन्न झाला आहे.

Verse 4

अव्यक्तं कारणं प्राहुरानन्दं ज्योतिरक्षरम् / अहमेव परं ब्रह्म मत्तो ह्यन्यन्न विद्यते

अव्यक्ताला कारण म्हणतात—तो आनंदस्वरूप, अक्षय ज्योती आहे. मीच परम ब्रह्म आहे; माझ्यापलीकडे अन्य काही नाही.

Verse 5

तस्मान्मे विश्वरूपत्वं निश्चितं ब्रह्मवादिभिः / एकत्वे च पृथक्त्वे च प्रोक्तमेतन्निदर्शनम्

म्हणून ब्रह्मवाद्यांनी माझे विश्वरूपत्व निश्चयाने ठरविले आहे. हेच उपदेश एकत्व आणि पृथक्त्व—दोन्हींचे निदर्शन म्हणून सांगितले आहे.

Verse 6

अहं तत् परमं ब्रह्म परमात्मा सनातनः / अकारणं द्विजाः प्रोक्तो न दोषो ह्यात्मनस्तथा

मीच ते परम ब्रह्म, सनातन परमात्मा आहे. हे द्विजांनो, मला अकारण असे सांगितले आहे; म्हणून आत्म्यास कधीही दोष लागत नाही.

Verse 7

अनन्ता शक्तयो ऽव्यक्ते मायाद्याः संस्थिता ध्रुवाः / तस्मिन् दिवि स्थितं नित्यमव्यक्तं भाति केवलम्

अव्यक्तात माया इत्यादी अनंत शक्ती ध्रुवपणे स्थित आहेत. त्या परम दिव्य धामात नित्य केवळ अव्यक्तच प्रकाशते.

Verse 8

याभिस्तल्लक्ष्यते भिन्नमभिन्नं तु स्वभावतः / एकया मम सायुज्यमनादिनिधनं ध्रुवम्

ज्या ज्या मार्गांनी ते परम तत्त्व भिन्न भासते, ते स्वभावतः अभिन्नच आहे. परंतु एका सत्य मार्गानेच माझ्याशी ध्रुव, अनादि-अनंत सायुज्य प्राप्त होते.

Verse 9

पुंसो ऽभूदन्यया भूतिरन्यया तत्तिरोहितम् / अनादिमध्यं तिष्ठन्तं युज्यते ऽविद्यया किल

पुरुषासाठी एका प्रकारे भूतित्व (संसारभाव) उत्पन्न होते आणि दुसऱ्या प्रकारे ते तत्त्व आच्छादित होते. जे अनादि व अमध्य आहे, ते जणू अविद्येशी युक्त होते.

Verse 10

तदेतत् परमं व्यक्तं प्रभामण्डलमण्डितम् / तदक्षरं परं ज्योतिस्तद् विष्णोः परमं पदम्

हेच ते परम तत्त्व स्पष्ट प्रकट आहे, प्रभामंडलाने अलंकृत. तेच अक्षर, तेच परम ज्योती; तेच विष्णूचे परम पद आहे.

Verse 11

तत्र सर्वमिदं प्रोतमोतं चैवाखिलं जगत् / तदेव च जगत् कृत्स्नं तद् विज्ञाय विमुच्यते

त्या परम तत्त्वात हे सर्व जगत् विणलेले व गुंफलेले आहे; तेच अखिल विश्व आहे. त्यास यथार्थ जाणून जीव मुक्त होतो.

Verse 12

यतो वाचो निवर्तन्ते अप्राप्य मनसा सह / आनन्दं ब्रह्मणो विद्वान् विभेति न कुतश्चन

ज्या परम सत्यापर्यंत वाणी व मन पोहोचू न शकल्याने परत येतात—त्या ब्रह्मानंदास जाणून ज्ञानी कोणत्याही बाजूने कधीही भय मानत नाही.

Verse 13

वेदाहमेतं पुरुषं महान्त- मादित्यवर्णं तमसः परस्तात् / तद् विज्ञाय परिमुच्येत विद्वान् नित्यानन्दी भवति ब्रह्मभूतः

मी त्या महान पुरुषास जाणतो—सूर्यासारखा तेजस्वी, अज्ञान-तमाच्या पलीकडे. त्यास जाणून ज्ञानी पूर्ण मुक्त होतो; ब्रह्मभाव प्राप्त करून नित्य आनंदात वसतो.

Verse 14

यस्मात् परं नापरमस्ति किञ्चित् यज्ज्योतिषां ज्योतिरेकं दिविस्थम् / तदेवात्मानं मन्यमानो ऽथ विद्वान् आत्मानन्दी भवति ब्रह्मभूतः

ज्याच्या पलीकडे काही नाही, ज्याच्यापासून भिन्नही काही नाही—जो ज्योतींचा एकमेव ज्योती, परम धामात स्थित आहे. त्यालाच आत्मा मानून ज्ञानी आत्मानंदी होऊन ब्रह्मभाव प्राप्त करतो.

Verse 15

तदव्ययं कलिलं गूढदेहं ब्रह्मानन्दममृतं विश्वधाम / वदन्त्येवं ब्राह्मणा ब्रह्मनिष्ठा यत्र गत्वा न निवर्तेत भूयः

ते अव्यय ब्रह्म—सूक्ष्म, दुर्ज्ञेय, देहात गूढ—ब्रह्मानंदरूप, अमृत, विश्वाचे धाम आहे. ब्रह्मनिष्ठ ऋषी असेच सांगतात; जिथे गेल्यावर पुन्हा परत येणे नसते.

Verse 16

हिरण्मये परमाकाशतत्त्वे यदर्चिषि प्रविभातीव तेजः / तद्विज्ञाने परिपश्यन्ति धीरा विभ्राजमानं विमलं व्योम धाम

परम आकाशतत्त्वाच्या हिरण्मय तेजात जे ज्वालेसारखे प्रकाशते—त्या तत्त्वाचे यथार्थ ज्ञान झाल्यावर धीर पुरुष अंतर्व्योमातील निर्मळ, दीप्तिमान धाम पाहतात।

Verse 17

ततः परं परिपश्यन्ति धीरा आत्मन्यात्मानमनुभूयानुभूय / स्वयंप्रभः परमेष्ठी महीयान् ब्रह्मानन्दी भगवानीश एषः

त्यानंतर धीर जन परमतत्त्व पाहतात—आत्म्यातील आत्म्याचा वारंवार प्रत्यक्ष अनुभव घेत. तो स्वयंप्रभ, परमेष्ठी, सर्वश्रेष्ठ महान; ब्रह्मानंदस्वरूप, भगवान ईश्वर हाच आहे।

Verse 18

एको देवः सर्वभूतेषु गूढः सर्वव्यापी सर्वभूतान्तरात्मा / तमेवैकं ये ऽनुपश्यन्ति धीरास् तेषां शान्तिः शाश्वती नेतरेषाम्

एक देव सर्व प्राण्यांत गूढ आहे—सर्वव्यापी, सर्वभूतांचा अंतरात्मा। जो धीर जन त्या एकालाच प्रत्यक्ष पाहतात, त्यांनाच शाश्वत शांती; इतरांना नाही।

Verse 19

सर्वाननशिरोग्रीवः सर्वभूतगुहाशयः / सर्वव्यापी च भगवान् न तस्मादन्यदिष्यते

भगवान सर्वमुख, सर्वशिर, सर्वग्रीव आहेत; ते प्रत्येक प्राण्याच्या गुहारूप अंतःकरणात वास करतात। तो सर्वव्यापी भगवान आहे—त्याच्यापासून भिन्न असे काहीही मान्य नाही।

Verse 20

इत्येतदैश्वरं ज्ञानमुक्तं वो मुनिपुङ्गवाः / गोपनीयं विशेषेण योगिनामपि दुर्लभम्

हे मुनिपुंगवांनो, अशा प्रकारे हे ईश्वरसंबंधी ऐश्वर्यज्ञान तुम्हांला सांगितले. हे विशेषतः गोपनीय ठेवावे, कारण योगींनाही ते दुर्लभ आहे।