Adhyaya 8

Verse 1

इति श्रीकूर्मपुराणे षट्साहस्त्र्यां संहितायामुपरिविभागे (ईश्वरगीतासु) सप्तमो ऽध्यायः ईश्वर उवाच अन्यद् गुह्यतमं ज्ञानं वक्ष्ये ब्राह्मणपुङ्गवाः / येनासौ तरते जन्तुर्घोरं संसारसागरम्

अशा प्रकारे श्रीकूर्मपुराणातील षट्साहस्त्री संहितेच्या उत्तरविभागात, ईश्वरगीतांतील सातवा अध्याय समाप्त झाला. ईश्वर म्हणाले—हे ब्राह्मणश्रेष्ठांनो! आता मी आणखी एक परम-गुह्य ज्ञान सांगतो, ज्याने जीव हा घोर संसारसागर तरून जातो.

Verse 2

अहं ब्रह्ममयः शान्तः शाश्वतो निर्मलो ऽव्ययः / एकाकी भगवानुक्तः केवलः परमेश्वरः

मी ब्रह्ममय आहे—शांत, शाश्वत, निर्मळ आणि अव्यय. मी अद्वितीय; मला ‘भगवान’ असे म्हटले जाते—मीच एकमेव परमेश्वर आहे.

Verse 3

मम योनिर्महद् ब्रह्म तत्र गर्भं दधाम्यहम् / मूलं मायाभिधानं तु ततो जातमिदं जगत्

माझी योनी महद् ब्रह्म आहे; त्यात मी बीज धारण करतो. तेच मूल ‘माया’ असे म्हणतात; त्यातूनच हे सर्व जगत् उत्पन्न होते.

Verse 4

प्रधानं पुरुषो ह्यत्मा महान् भूतादिरेव च / तन्मात्राणि महाभूतानीन्द्रियाणि च जज्ञिरे

प्रधान, पुरुष, आत्मा, महान् आणि भूतादि प्रकट झाले; आणि त्यांच्यापासून तन्मात्रा, महाभूत व इंद्रिये उत्पन्न झाली।

Verse 5

ततो ऽण्डमभवद्धैमं सूर्यकोटिसमप्रभम् / तस्मिन् जज्ञे महाब्रह्मा मच्छक्त्या चोपबृंहितः

मग कोटी सूर्यांसारखे तेजस्वी सुवर्णमय ब्रह्मांड प्रकट झाले; त्यात महाब्रह्मा जन्मले, माझ्या दिव्य शक्तीने पुष्ट व समर्थ झाले।

Verse 6

ये चान्ये बहवो जीवा मन्मयाः सर्व एव ते / न मां पश्यन्ति पितरं मायया मम मोहिताः

आणि इतर अनेक जीवही—सर्वच—माझ्याने व्यापलेले आहेत; पण माझ्या मायेमुळे मोहित होऊन ते मला, पितररूपाला, पाहत नाहीत।

Verse 7

याश्च योनिषु सर्वासु संभवन्ति हि मूर्तयः / तासां माया परा योनिर्मामेव पितरं विदुः

सर्व योन्यांत व जन्मस्रोतांत जे जे देहधारी रूप उत्पन्न होतात—त्यांची परा योनि माझी माया आहे; आणि ते मला एकमेव पिता मानतात।

Verse 8

यो मामेवं विजानाति बीजिनं पितरं प्रभुम् / स धीरः सर्वलोकेषु न मोहमधिगच्छति

जो मला अशा रीतीने बीजधारी स्रोत, पिता व प्रभू म्हणून जाणतो—तो धीर पुरुष सर्व लोकांत मोहाला बळी पडत नाही।

Verse 9

ईशानः सर्वविद्यानां भूतानां परमेश्वरः / ओङ्कारमूर्तिर्भगवानहं ब्रह्मा प्रजापतिः

मीच ईशान, सर्व विद्यांचा अधिपती आणि सर्व भूतांचा परमेश्वर आहे. ओंकारमूर्ती भगवंत मीच; मीच ब्रह्मा, प्रजापती आहे.

Verse 10

समं सर्वेषु भूतेषु तिष्ठन्तं परमेश्वरम् / विनश्यत्स्वविनश्यन्तं यः पश्यति स पश्यति

जो सर्व भूतांत समभावाने स्थित परमेश्वराला पाहतो—नाशवानांत अविनाशीला—तोच खरा पाहणारा आहे.

Verse 11

समं पश्यन् हि सर्वत्र समवस्थितमीश्वरम् / न हिनस्त्यात्मनात्मानं ततो याति पराङ्गतिम्

जो सर्वत्र समभावाने समवस्थित ईश्वराला पाहतो, तो स्वतःच्या हातून आत्म्याला इजा करत नाही; त्या सम्यक् दर्शनाने तो परम परागतीला पोहोचतो.

Verse 12

विदित्वा सप्त सूक्ष्माणि षडङ्गं च महेश्वरम् / प्रधानविनियोगज्ञः परं ब्रह्माधिगच्छति

सात सूक्ष्म तत्त्वे जाणून आणि षडंगयुक्त महेश्वराला ओळखून, प्रधान (प्रकृती)च्या विनियोगाचा जाणकार परम ब्रह्माला प्राप्त होतो.

Verse 13

सर्वज्ञता तृप्तिरनादिबोधः स्वतन्त्रता नित्यमलुप्तशक्तिः / अनन्तशक्तिश्च विभोर्विदित्वा षडाहुरङ्गानि महेश्वरस्य

विभू प्रभूची सर्वज्ञता, पूर्ण तृप्ती, अनादि बोध, स्वातंत्र्य, नित्य अच्युत शक्ती आणि अनंत शक्ती—ही सहा महेश्वराची अंगे (लक्षणे) सांगितली आहेत.

Verse 14

तन्मात्राणि मन आत्मा च तानि सूक्ष्माण्याहुः सप्त तत्त्वात्मकानि / या सा हेतुः प्रकृतिः सा प्रधानं बन्धः प्रोक्तो विनियोगो ऽपि तेन

तन्मात्रा, मन आणि आत्मा—ही सर्व सूक्ष्म असून स्वरूपतः सात तत्त्वे आहेत असे सांगितले आहे. जी कारणरूप प्रकृती तीच ‘प्रधान’ होय; आणि तिच्यामुळे होणारा अयोग्य विनियोग (दुरुपयोग) हाच बंधन म्हणतात।

Verse 15

या सा शक्तिः प्रकृतौ लीनरूपा वेदेषूक्ता कारणं ब्रह्मयोनिः / तस्या एकः परमेष्ठी परस्ता- न्महेश्वरः पुरुषः सत्यरूपः

जी शक्ती प्रकृतीत लीनरूपाने स्थित आहे, वेदांत तिलाच कारण व ब्रह्मयोनि म्हटले आहे. त्या शक्तीच्या पलीकडे एकच परमेष्ठी—महेश्वर—परात्पर पुरुष आहे; ज्याचे स्वरूप सत्य आहे।

Verse 16

ब्रह्मा योगी परमात्मा महीयान् व्योमव्यापी वेदवेद्यः पुराणः / एको रुद्रो मृत्युरव्यक्तमेकं बीजं विश्वं देव एकः स एव

तोच ब्रह्मा, तोच परम योगी, तोच परमात्मा—महान, आकाशासारखा सर्वव्यापी, वेदांनी जाणण्याजोगा, पुरातन। तोच एक रुद्र; तोच मृत्यु; तोच एक अव्यक्त; तोच बीज आणि तोच विश्व। तोच एक देव—तोच सर्व आहे।

Verse 17

तमेवैकं प्राहुरन्ये ऽप्यनेकं त्वेकात्मानं केचिदन्यत्तथाहुः / अणोरणीयान् महतो ऽसौ महीयान् महादेवः प्रोच्यते वेदविद्भिः

काही जण त्यालाच एक म्हणतात, तर काही त्यालाच अनेक रूपांनी मानतात. काही त्याला सर्वांचा एक आत्मा म्हणतात, तर काही त्याला भिन्नही सांगतात. अणूपेक्षा अणु आणि महतापेक्षा महान—वेदवेत्ते त्याला ‘महादेव’ म्हणतात।

Verse 18

एवं हि यो वेद गुहाशयं परं प्रभुं पुराणं पुरुषं विश्वरूपम् / हिरण्मयं बुद्धिमतां परां गतिं स बुद्धिमान् बुद्धिमतीत्य तिष्ठति

जो असा हृदयगुहेत वसणारा परम प्रभू—पुरातन, विश्वरूप पुरुष—यास जाणतो, जो सुवर्णमय तेजस्वी आणि बुद्धिमानांची परम गती आहे; तो खरा बुद्धिमान होतो आणि परिपूर्ण बोध प्राप्त करून त्यातच स्थिर राहतो।