Adhyaya 3

Verse 1

इति श्रीकूर्मपुराणे षट्साहस्त्र्यां संहितायामुपरिविभागे (ईश्वरगीतासु) द्वितीयो ऽध्यायः ईश्वर उवाच अव्यक्तादभवत् कालः प्रधानं पुरुषः परः / तेभ्यः सर्वमिदं जातं तस्माद् ब्रह्ममयं जगत्

अशा प्रकारे श्रीकूर्मपुराणातील षट्साहस्त्री संहितेच्या उत्तरविभागातील ईश्वरगीतेचा दुसरा अध्याय। ईश्वर म्हणाले—अव्यक्तातून काळ उत्पन्न झाला; प्रधान आणि परम पुरुष (आहेत)। त्यांच्यापासून हे सर्व जगत् जन्मले; म्हणून जगत् ब्रह्ममय आहे।

Verse 2

सर्वतः पाणिपादं तत् सर्वतो ऽक्षिशिरोमुखम् / सर्वतः श्रुतिमल्लोके सर्वमावृत्य तिष्ठति

ते परम तत्त्व सर्वत्र हात-पायांनी युक्त आहे; सर्वत्र त्याचे नेत्र, शिर व मुख आहेत. जगात सर्वत्र ते श्रवणशक्तियुक्त आहे; सर्वांना व्यापून ते सर्वव्यापी होऊन स्थित आहे.

Verse 3

सर्वेन्द्रियगुणाभासं सर्वेन्द्रियविवर्जितम् / सर्वाधारं सदानन्दमव्यक्तं द्वैतवर्जितम्

तो सर्व इंद्रियांच्या गुणरूपाने भासतो, तरीही सर्व इंद्रियांपासून रहित आहे. तो सर्वांचा आधार, सदैव आनंदस्वरूप, अव्यक्त आणि द्वैतवर्जित आहे.

Verse 4

सर्वोपमानरहितं प्रमाणातीतगोचरम् / निर्विकल्पं निराभासं सर्वावासं परामृतम्

ते परम तत्त्व सर्व उपमानांपासून रहित, प्रमाणांच्या आवाक्यापलीकडे आहे. ते निर्विकल्प, निराभास—मर्यादित भासरहित—सर्वांच्या अंतःआवासरूप, अमृताचे परम सार आहे.

Verse 5

अभिन्नं भिन्नसंस्थानं शाश्वतं ध्रु वमव्ययम् / निर्गुणं परमं व्योम तज्ज्ञानं सूरयो विदुः

सूरिजन जाणतात की तेच परम व्योम (ब्रह्म) हेच खरे ज्ञान आहे—अभिन्न असूनही विविध रूपांत भासणारे, शाश्वत, ध्रुव, अव्यय आणि निर्गुण.

Verse 6

स आत्मा सर्वभूतानां स बाह्याभ्यन्तरः परः / सो ऽहं सर्वत्रगः शान्तो ज्ञानात्मा परमेश्वरः

तो सर्वभूतांचा आत्मा आहे; तो बाहेर-आत सर्वत्र व्यापून, परात्पर आहे. तोच सर्वत्रग, शांत, ज्ञानस्वरूप परमेश्वर मी आहे.

Verse 7

मया ततमिदं विश्वं जगदव्यक्तमूर्तिना / मत्स्थानि सर्वभूतानि यस्तं वेद स वेदवित्

माझ्या अव्यक्त मूर्तीने हे सर्व जग व्यापिले आहे। सर्व भूतें माझ्यात स्थित आहेत; जो त्या तत्त्वास यथार्थ जाणतो तोच वेदवित् होय।

Verse 8

प्रधानं पुरुषं चैव तत्त्वद्वयमुदाहृतम् / तयोरनादिरुद्दिष्टः कालः संयोजकः परः

प्रधान आणि पुरुष—ही दोन तत्त्वे सांगितली आहेत. या दोघांना संयोग करणारा परम, अनादी काळ असे म्हटले आहे।

Verse 9

त्रयमेतदनाद्यन्तमव्यक्ते समवस्थितम् / तदात्मकं तदन्यत् स्यात् तद्रूपं मामकं विदुः

हे त्रय अनादि-अंत अव्यक्तात स्थित आहे. ते त्याच्याच स्वरूपाचे असूनही वेगळे असेही म्हटले जाते; त्याचे रूप माझेच आहे असे जाणावे।

Verse 10

महदाद्यं विशेषान्तं संप्रसूते ऽखिलं जगत् / या सा प्रकृतिरुद्दिष्टा मोहिनी सर्वदेहिनाम्

महत् पासून विशेषांपर्यंत ती अखिल जगत् प्रसवते. तीच प्रकृती, असे सांगितले आहे, सर्व देहधाऱ्यांना मोहविणारी शक्ती आहे।

Verse 11

पुरुषः प्रकृतिस्थो हि भुङ्क्तेयः प्राकृतान् गुणान् / अहङ्कारविमुक्तत्वात् प्रोच्यते पञ्चविंशकः

पुरुष प्रकृतीत स्थित असूनही प्राकृत गुणांचा भोग करतो; परंतु अहंकारमुक्त असल्यामुळे तो पंचविसावा तत्त्व म्हणतात।

Verse 12

आद्यो विकारः प्रकृतेर्महानात्मेति कथ्यते / विज्ञानशक्तिर्विज्ञाता ह्यहङ्कारस्तदुत्थितः

प्रकृतीचा पहिला विकार ‘महान्’ (महानात्मा) असा सांगितला आहे. तोच विवेकशक्ती व ज्ञाता-तत्त्व आहे; त्यातून अहंकार उत्पन्न होतो.

Verse 13

एक एव महानात्मा सो ऽहङ्कारो ऽभिधीयते / स जीवः सो ऽन्तरात्मेति गीयते तत्त्वचिन्तकैः

तो एकच महानात्मा ‘अहंकार’ म्हणूनही ओळखला जातो. तोच ‘जीव’ आणि तोच ‘अंतरात्मा’ असे तत्त्वचिंतक गातात.

Verse 14

तेन वेदयते सर्वं सुखं दुःखं च जन्मसु / स विज्ञानात्मकस्तस्य मनः स्यादुपकारकम्

त्याच्याद्वारे जन्मोजन्मी सुख-दुःखासह सर्व काही जाणले जाते. तो विज्ञानस्वरूप असल्याने मन त्याचे सहाय्यक साधन ठरू शकते.

Verse 15

तेनाविवेकतस्तस्मात् संसारः पुरुषस्य तु / स चाविवेकः प्रकृतौ सङ्गात् कालेन सो ऽभवत्

म्हणून त्या अविवेकामुळे पुरुषाचा संसार होतो. आणि तोच अविवेक काळानुसार प्रकृतीच्या संगतीतून उत्पन्न होतो.

Verse 16

कालः सृजति भूतानि कालः संहरति प्रजाः / सर्वे कालस्य वशगा न कालः कस्यचिद् वशे

काळच भूतांची सृष्टी करतो आणि काळच प्रजांचा संहार करतो. सर्वजण काळाच्या अधीन आहेत; पण काळ कोणाच्याही अधीन नाही.

Verse 17

सो ऽन्तरा सर्वमेवेदं नियच्छति सनातनः / प्रोच्यते भगवान् प्राणः सर्वज्ञः पुरुषोत्तमः

तो सनातन परमेश्वर अंतःस्थित राहून हे सर्व जगत् आवरतो व नियंत्रित करतो. तोच भगवान् प्राणस्वरूप, सर्वज्ञ, पुरुषोत्तम असे म्हटले जाते.

Verse 18

सर्वेन्द्रियेभ्यः परमं मन आहुर्मनीषिणः / मनसश्चाप्यहङ्कारमहङ्कारान्महान् परः

मनीषी म्हणतात, सर्व इंद्रियांपेक्षा मन श्रेष्ठ आहे. मनापेक्षा वर अहंकार, आणि अहंकारापलीकडे महान् (महतत्त्व) आहे.

Verse 19

महतः परमव्यक्तमव्यक्तात् पुरुषः परः / पुरुषाद् भगवान् प्राणस्तस्य सर्वमिदं जगत्

महतापलीकडे परम अव्यक्त आहे; अव्यक्तापलीकडे पुरुष पर आहे. त्या पुरुषापासून भगवान् प्राण प्रकटतो, आणि त्या प्राणाचेच हे सर्व जगत् स्वरूप आहे.

Verse 20

प्राणात् परतरं व्योम व्योमातीतो ऽग्निरीश्वरः / सो ऽहं सर्वत्रगः शान्तो ज्ञानात्मा परमेश्वरः / नास्ति मत्तः परं भूतं मां विज्ञाय विमुच्यते

प्राणापेक्षा परे व्योम आहे; व्योमाच्या पलीकडे ईश्वर अग्नि आहे. तोच मी—सर्वत्रग, शांत, ज्ञानस्वरूप परमेश्वर. माझ्यापेक्षा परे काही नाही; मला यथार्थ जाणून मुक्ती मिळते.

Verse 21

नित्यं हि नास्ति जगति भूतं स्थावरजङ्गमम् / ऋते मामेकमव्यक्तं व्योमरूपं महेश्वरम्

या जगतात स्थावर-जंगम असे कोणतेही भूत नित्य नाही; फक्त मीच—अव्यक्त, व्योमरूप महेश्वर—नित्य आहे.

Verse 22

सो ऽहं सृजामि सकलं संहरामि सदा जगत् / मायी मायामयो देवः कालेन सह सङ्गतः

मीच सर्व जगताची सृष्टी करतो आणि सदैव त्याचा संहारही करतो। मायेचा अधिपती, माया-स्वरूप देव, काळासह संयुक्त होऊन कार्य करतो।

Verse 23

मत्सन्निधावेष कालः करोति सकलं जगत् / नियोजयत्यनन्तात्मा ह्येतद् वेदानुशासनम्

माझ्या सन्निधीतच काळ सर्व जगताचे कार्य घडवितो। अनंत आत्मा त्यास नियोजित करतो—हेच वेदांचे शासन आहे।