Adhyaya 31

Verse 1

इति श्रीकूर्मपुराणे षट्साहस्त्र्यां संहितायामुपरिविभागे त्रिशो ऽध्यायः ऋषय ऊचुः कथं देवेन रुद्रेण शङ्करेणामितौजसा / कपालं ब्रह्मणः पूर्वं स्थापितं देहजं भुवि

अशा प्रकारे श्रीकूर्मपुराणातील षट्साहस्त्री संहितेच्या उत्तरविभागात एकतीसावा अध्याय आरंभतो. ऋषी म्हणाले—अमितपराक्रमी देव रुद्र शंकराने ब्रह्म्याचे देहज कपाल पूर्वी पृथ्वीवर कसे स्थापित केले?

Verse 2

सूत उवाच शृणुध्वमृषयः पुण्यां कथां पापप्रणाशनीम् / माहात्म्यं देवदेवस्य महादेवस्य धीमतः

सूत म्हणाला—हे ऋषींनो, पाप नाश करणारी ही पुण्यकथा ऐका—देवाधिदेव, धीमान महादेवाचे माहात्म्य।

Verse 3

पुरा पितामहं देवं मेरुशृङ्गे महर्षयः / प्रोचुः प्रणम्य लोकादिं किमेकं तत्त्वमव्ययम्

पूर्वी मेरुशिखरावर महर्षींनी लोकांचा आदिकारण देव पितामह ब्रह्म्याला प्रणाम करून विचारले—एक अव्यय तत्त्व कोणते?

Verse 4

स मायया महेशस्य मोहितो लोकसंभवः / अविज्ञाय परं भावं स्वात्मानं प्राह धर्षिणम्

महेशाच्या मायेमुळे मोहित झालेला लोकांचा उत्पत्तिकर्ता, परम तत्त्व न ओळखता, आपल्या आत्मस्वरूपाविषयी धिटाईने बोलू लागला।

Verse 5

अहं धाता जगद्योनिः स्वयंभूरेक ईश्वरः / अनादिमत्परं ब्रह्म मामभ्यर्च्य विमुच्यते

मी धाता, जगताची योनी, स्वयंभू—एकमेव ईश्वर आहे. मी अनादी परम ब्रह्म आहे; माझी उपासना केल्याने मुक्ती मिळते।

Verse 6

अहं हि सर्वदेवानां प्रवर्तकनिवर्तकः / न विद्यते चाभ्यधिको मत्तो लोकेषु कश्चन

मीच सर्व देवांचा प्रवर्तक व निवर्तक आहे; सर्व लोकांत माझ्याहून श्रेष्ठ कोणीही नाही।

Verse 7

तस्यैवं मन्यमानस्य जज्ञे नारायणांशजः / प्रोवाच प्रहसन् वाक्यं रोषताम्रविलोचनः

तो असे मानत असतानाच नारायणाच्या अंशातून एक दिव्य पुरुष प्रकट झाला; मंद हास्य करीत तो बोलला—क्रोधाने त्याचे डोळे तांबूस झाले होते।

Verse 8

किं कारणमिदं ब्रह्मन् वर्तते तव सांप्रतम् / अज्ञानयोगयुक्तस्य न त्वेतदुचितं तव

हे ब्रह्मन्! सध्या तुझ्यावर ही अवस्था का आली आहे, याचे कारण काय? अज्ञान-योगाने युक्त होणे तुझ्यासाठी योग्य नाही।

Verse 9

अहं धाता हि लोकानां यज्ञो नारायणः प्रभुः / न मामृते ऽस्य जगतो जीवनं सर्वदा क्वचित्

मीच लोकांचा धाता (पालक) आहे; मीच यज्ञ आहे; मीच नारायण, परम प्रभू आहे. माझ्याविना या जगाला कधीही, कुठेही जीवन नाही.

Verse 10

अहमेव परं ज्योतिरहमेव परा गतिः / मत्प्रेरितेन भवता सृष्टं भुवनमण्डलम्

मीच परम ज्योती आहे, मीच परम गती (सर्वोच्च ध्येय) आहे. माझ्या प्रेरणेने तू हे संपूर्ण भुवनमंडल—लोकचक्र निर्माण केलेस.

Verse 11

एवं विवदतोर्मोहात् परस्परजयैषिणोः / आजग्मुर्यत्र तौ देवौ वेदाश्चत्वार एव हि

अशा रीतीने मोहाने ग्रस्त होऊन, एकमेकांवर विजय मिळविण्याच्या इच्छेने वाद घालत असलेल्या त्या दोन देवांकडे, जिथे ते होते तिथेच चारही वेद येऊन पोहोचले.

Verse 12

अन्वीक्ष्य देवं ब्रह्माणं यज्ञात्मानं च संस्थितम् / प्रोचुः संविग्नहृदया याथात्म्यं परमेष्ठिनः

यज्ञात्मस्वरूपात स्थिर असलेल्या देव ब्रह्म्याचे नीट निरीक्षण करून, श्रद्धाभयाने व्याकुळ झालेल्या हृदयाने वेदांनी परमेष्ठीचे यथार्थ स्वरूप सांगितले.

Verse 13

ऋग्वेद उवाच यस्यान्तः स्थानि भूतानि यस्मात्सर्वं प्रवर्तते / यदाहुस्तत्परं तत्त्वं स देवः स्यान्महेश्वरः

ऋग्वेद म्हणाला—ज्याच्या अंतःस्थानी सर्व भूतें आहेत आणि ज्याच्यापासून सर्व काही प्रवर्तते; ज्याला ज्ञानी परम तत्त्व म्हणतात, तोच देव महेश्वर आहे.

Verse 14

यजुर्वेद उवाच यो यज्ञैरखिलैरीशो योगेन च समर्च्यते / यमाहुरीश्वरं देवं स देवः स्यात् पिनाकधृक्

यजुर्वेद म्हणाला—जो प्रभू सर्व यज्ञांनी पूजिला जातो आणि योगानेही विधिपूर्वक समर्चिला जातो; ज्याला ‘ईश्वर’ देव म्हणतात, तोच देव पिनाकधारी शिव होय.

Verse 15

सामवेद उवाच येनेदं भ्राम्यते चक्रं यदाकाशान्तरं शिवम् / योगिभिर्विद्यते तत्त्वं महादेवः स शङ्करः

सामवेद म्हणाला—ज्याच्यामुळे हे विश्वचक्र फिरते, आणि जो आकाशाच्या अंतरात शुभ शिवतत्त्व आहे; जे तत्त्व योगी जाणतात—तोच महादेव, तोच शंकर आहे.

Verse 16

अथर्ववेद उवाच यं प्रपश्यन्ति योगेशं यतन्तो यतयः परम् / महेशं पुरुषं रुद्रं स देवो भगवान् भवः

अथर्ववेद म्हणाला—ज्याला प्रयत्नशील यती परम योगेश्वर म्हणून पाहतात; जो महेश, पुरुष, रुद्र आहे—तोच देव, तोच भगवान् भव (शिव) आहे.

Verse 17

एवं स भगवान् ब्रह्मा वेदानामीरितं शुभम् / श्रुत्वाह प्रहसन् वाक्यं विश्वात्मापि विमोहितः

अशा रीतीने भगवान ब्रह्माने वेदांनी उच्चारलेले ते शुभ वचन ऐकून, मंद हास्य करीत वाक्य बोलला; तो विश्वात्मा असूनही क्षणभर विमोहित झाला.

Verse 18

कथं तत्परमं ब्रह्म सर्वसङ्गविवर्जितम् / रमते भार्यया सार्धं प्रमथैश्चातिगर्वितैः

जे परम ब्रह्म सर्वसंगविवर्जित आहे, ते पत्नीसमवेत आणि अतिगर्वित प्रमथांसह कसे रमते?

Verse 19

इतिरिते ऽथ भगवान् प्रणवात्मा सनातनः / अमूर्तो मूर्तिमान् भूत्वा वचः प्राह पितामहम्

असे म्हणताच प्रणवात्मा सनातन भगवान् अमूर्त असूनही मूर्ती धारण करून पितामह ब्रह्म्यास वचन बोलला।

Verse 20

प्रणव उवाच न ह्येष भगवान् पत्न्या स्वात्मनो व्यतिरिक्तया / कदाचिद् रमते रुद्रस्तादृशो हि महेश्वरः

प्रणव म्हणाला—हा भगवान् रुद्र कधीही स्वात्म्यापासून भिन्न अशा ‘पत्नी’मध्ये रमण करत नाही; कारण महेश्वर तसाच आहे।

Verse 21

अयं स भगवानीशः स्वयञ्ज्योतिः सनातनः / स्वानन्दभूता कथिता देवी नागन्तुका शिवा

तोच भगवान् ईश—स्वयंप्रकाश व सनातन। त्यांची देवी स्वानंदस्वरूपा अशी सांगितली आहे; ती शिवा आहे, बाहेरून आलेली नाही।

Verse 22

इत्येवमुक्ते ऽपि तदा यज्ञमूर्तेरजस्य च / नाज्ञानमगमन्नाशमीश्वरस्यैव मायया

असे सांगितले तरी यज्ञमूर्ती अज (अजन्मा) याचे अज्ञान नष्ट झाले नाही; कारण ते ईश्वराच्या मायेमुळे आच्छादित होते।

Verse 23

तदन्तरे महाज्योतिर्विरिञ्चो विश्वभावनः / प्रापश्यदद्भुतं दिव्यं पूरयन् गगनान्तरम्

दरम्यान विश्वभावन विरिंच (ब्रह्मा) यांनी एक महाज्योती पाहिली—अद्भुत व दिव्य—जी आकाशांतर पूर्ण भरून टाकीत होती।

Verse 24

तन्मध्यसंस्थं विमलं मण्डलं तेजसोज्ज्वलम् / व्योममध्यगतं दिव्यं प्रादुरासीद् द्विजोत्तमाः

त्याच्या मध्यभागी एक निर्मळ, वर्तुळाकार मण्डल प्रकट झाले, तेजाने उज्ज्वल; ते दिव्य होते व आकाशाच्या मध्यभागी स्थित होते, हे द्विजोत्तमांनो।

Verse 25

स दृष्ट्वा वदनं दिव्यं मूर्ध्नि लोकपितामहः / तेन तन्मण्जलं घोरमालोकयदनिन्दितम्

लोकपितामह ब्रह्मा यांनी प्रभूच्या शिरोभागी ते दिव्य वदन पाहून, त्याच दर्शनाने त्या भयानक, प्रचंड, निर्दोष तेजोमण्डलाचे अवलोकन केले।

Verse 26

प्रजज्वालातिकोपेन ब्रह्मणः पञ्चमं शिरः / क्षणाददृश्यत महान् पुरुषो नीललोहितः

अतिशय क्रोधाने ब्रह्मा प्रज्वलित झाले; त्यांचे पाचवे शिर (दग्ध होऊन) नाहीसे झाले. त्याच क्षणी महान पुरुष नीललोहित प्रकट झाले।

Verse 27

त्रिशूलपिङ्गलो देवो नागयज्ञोपवीतवान् / तं प्राह भगवान् ब्रह्मा शङ्करं नीललोहितम्

त्रिशूलधारी, पिंगलवर्ण देव, ज्यांनी नागाला यज्ञोपवीताप्रमाणे धारण केले होते, तेथे उभे होते. त्या शंकर—नीललोहित—यांना भगवान ब्रह्मा म्हणाले।

Verse 28

जानामि भवतः पूर्वं ललाटादेव शङ्कर / प्रादुर्भावं महेशान् मामेव शरणं व्रज

हे शंकर, तुझा पूर्व प्रादुर्भाव मला माहीत आहे—तू ललाटातूनच प्रकट झाला होतास. हे महेशान, केवळ माझ्याच शरण ये।

Verse 29

श्रुत्वा सगर्ववचनं पद्मयोनेरथेश्वरः / प्राहिणोत् पुरुषं कालं भैरवं लोकदाहकम्

पद्मयोनी ब्रह्म्याचे गर्वित वचन ऐकून रथेश्वर प्रभूंनी लोकदाहक भैरव—‘काल’ नावाचा पुरुष—पाठविला।

Verse 30

स कृत्वा सुमहद् युद्धं ब्रह्मणा कालभैरवः / चकर्त तस्य वदनं विरिञ्चस्याथ पञ्चमम्

ब्रह्म्याशी अतिमहान युद्ध करून कालभैरवाने विरिंची (ब्रह्मा) याचे पाचवे मुख छेदिले।

Verse 31

निकृत्तवदनो देवो ब्रह्मा देवेन शंभुना / ममार चेशयोगेन जीवितं प्राप विश्वसृक्

शंभु देवाने मुख छेदिल्याने विश्वस्रष्टा देव ब्रह्मा मृतवत् पडला; परंतु ईश-योगाने त्याला पुन्हा जीवन प्राप्त झाले।

Verse 32

अथानुपश्यद् गिरिशं मण्डलान्तरसंस्थितम् / समासीनं महादेव्या महादेवं सनातनम्

मग त्याने मण्डलाच्या अंतरंगात स्थित गिरिशाला पाहिले—सनातन महादेव, जे महादेवीसह आसनस्थ होते।

Verse 33

भुजङ्गराजवलयं चन्द्रावयवभूषणम् / कोटिसूर्यप्रतीकाशं जटाजूटविराजितम्

नागराजाच्या वलयाने व चंद्रकलेच्या भूषणाने विभूषित, कोटी सूर्यांसारखे तेजस्वी, जटाजूटाने ते विराजमान आहेत।

Verse 34

शार्दूलचर्मवसनं दिव्यमालासमन्वितम् / त्रिशूलपाणिं दुष्प्रेक्ष्यं योगिनं भूतिभूषणम्

ते व्याघ्रचर्मवसनधारी, दिव्य माळेने विभूषित; हातात त्रिशूल धारण केलेले—दर्शनास दुर्धर—योगी, ज्यांचे भूषण पवित्र भस्म होते।

Verse 35

यमन्तरा योगनिष्ठाः प्रपश्यन्ति हृदीश्वरम् / तमादिदेवं ब्रह्माणं महादेवं ददर्श ह

त्या अंतर्मध्य ध्यानावकाशात योगनिष्ठ जन हृदयस्थ ईश्वराचे दर्शन करतात; तसेच त्याने आदिदेव—ब्रह्मस्वरूप महादेव—दर्शन केले।

Verse 36

यस्य सा परमा देवी शक्तिराकाशसंस्थिता / सो ऽनन्तैश्वर्ययोगात्मा महेशो दृश्यते किल

ज्याची ती परमा देवी—अतींद्रिय शक्ती—आकाशात स्थित आहे, तोच महेश्वर अनंत ऐश्वर्यांनी युक्त योगस्वरूप म्हणून निश्चयाने दृश्य होतो।

Verse 37

यस्याशेषजगद् बीजं विलयं याति मोहनम् / सकृत्प्रणाममात्रेण स रुद्रः खलु दृश्यते

ज्यामध्ये समस्त जगताचे मोहजनक बीज लय पावते—तोच रुद्र एकदाच केलेल्या प्रणाममात्रानेही निश्चयाने प्रकट होतो।

Verse 38

यो ऽथ नाचारनिरतान् स्वभक्तानेव केवलम् / विमोचयति लोकानां नायको दृश्यते किल

जो आचारात न रत असलेल्या आपल्या भक्तांनाही केवळ ‘आपले’ म्हणून मुक्त करतो—त्याच्यावाचून लोकांचा दुसरा कोणताही नायक खरोखर दिसत नाही।

Verse 39

यस्य वेदविदः शान्ता निर्द्वन्द्वा ब्रह्मचारिणः / विदन्ति विमलं रूपं स शंभुर्दृश्यते किल

ज्याचे निर्मळ रूप वेदज्ञ, शांत, द्वंद्वातीत व ब्रह्मचर्यनिष्ठ तपस्वी जाणतात—तोच खरोखर शंभू म्हणून दर्शन देतो।

Verse 40

यस्य ब्रह्मादयो देवा ऋषयो ब्रह्मवादिनः / अर्चयन्ति सदा लिङ्गं विश्वेशः खलु दृश्यते

ज्याच्या लिंगाची ब्रह्मा आदी देव व ब्रह्मवादि ऋषी सदैव पूजा करतात—तोच खरोखर विश्वेश, विश्वनाथ म्हणून दिसतो।

Verse 41

यस्याशेषजगद् बीजं विलयं याति मोहनम् / सकृत्प्रणाममात्रेण स रुद्रः खलु दृश्यते

ज्यामध्ये समस्त जगताचे बीज—ही मोहिनी शक्ती—लय पावते; तो रुद्र केवळ एकदाच केलेल्या प्रणामानेही निश्चय दर्शन देतो।

Verse 42

विद्यासहायो भगवान् यस्यासौ मण्डलान्तरम् / हिरण्यगर्भपुत्रो ऽसावीश्वरो दृश्यते किल

ज्याच्या सोबत विद्या सहचर आहे आणि जो सूर्य-मंडलाच्या अंतरात स्थित आहे—तेथेच हिरण्यगर्भपुत्र ईश्वर निश्चय दर्शन देतो।

Verse 43

यस्याशेषजगत्सूतिर्विज्ञानतनुरीश्वरी / न मुञ्चति सदा पार्श्वं शङ्करो ऽसावदृश्यत

ज्याच्या पार्श्वाला समस्त जगताची जननी, विज्ञानस्वरूपिणी ईश्वरी देवी क्षणभरही सोडत नाही—तो शंकर म्हणून दर्शनास आला।

Verse 44

पुष्पं वा यदि वा पत्रं यत्पादयुगले जलम् / दत्त्वा तरति संसारं रुद्रो ऽसौ दृश्यते किल

फूल असो वा पान—जो त्याच्या चरणयुगळी जल अर्पण करतो, तो संसारसागर तरतो; आणि शिवकृपेने तोच रुद्रस्वरूप होतो, असे खचित दिसते.

Verse 45

तत्सन्निधाने सकलं नियच्छति सनातनः / कालः किल स योगात्मा कालकालो हि दृश्यते

त्याच्या सन्निधानी सनातन काळ सर्व काही आवरतो व चालवितो. योगस्वरूप तोच काळ ‘काळाचाही काळ’—परम नियंता—असा दिसतो.

Verse 46

जीवनं सर्वलोकानां त्रिलोकस्यैव भूषणम् / सोमः स दृश्यते देवः सोमो यस्य विभूषणम्

तो सर्व लोकांचे जीवन आणि त्रिलोकीचे भूषण आहे. तोच देव सोमरूपाने दिसतो; आणि सोम त्याचाच विभूषण आहे—ज्याचे भूषण तो स्वतः आहे.

Verse 47

देव्या सह सदा साक्षाद् यस्य योगः स्वभावतः / गीयते परमा मुक्तिः स योगी दृश्यते किल

ज्याचा योग स्वभावतः देवीसह सदैव प्रत्यक्ष संयुक्त आहे—त्याच्याविषयी गातात की परम मुक्ती प्राप्त होते; तोच खरा योगी म्हणून ओळखला जातो.

Verse 48

योगिनो योगतत्त्वज्ञा वियोगाभिमुखानिशम् / योगं ध्यायन्ति देव्यासौ स योगी दृश्यते किल

हे देवी! योगतत्त्व जाणणारे योगी रात्रंदिवस वियोगापासून विमुख राहून निरंतर योगाचे ध्यान करतात; असाच पुरुष खरा योगी म्हणून दिसतो.

Verse 49

सो ऽनुवीक्ष्य महादेवं महादेव्या सनातनम् / वरासने समासीनमवाप परमां स्मृतिम्

महादेवीसह सनातन महादेवांना श्रेष्ठ आसनावर विराजमान पाहून त्याने परम स्मृती—उच्चतम आध्यात्मिक जागृती—प्राप्त केली।

Verse 50

लब्ध्वा माहेश्वरीं दिव्यां संस्मृतिं भगवानजः / तोषयामास वरदं सोमं सोमविभूषणम्

माहेश्वरी दिव्य स्मृती प्राप्त करून अज भगवानांनी चंद्रभूषण वरद सोमाला संतुष्ट केले।

Verse 51

ब्रह्मोवाच नमो देवाय महते महादेव्यै नमो नमः / नमः शिवाय शान्ताय शिवायै शान्तये नमः

ब्रह्मा म्हणाले—महान देवाला नमस्कार; महान देवीला पुनःपुन्हा नमस्कार। शांत शिवाला नमस्कार; शांतीस्वरूपा शिवेला नमस्कार।

Verse 52

ॐ नमो ब्रह्मणे तुभ्यं विद्यायै ते नमो नमः / नमो मूलप्रकृतये महेशाय नमो नमः

ॐ। तुम्हाला ब्रह्मरूपाने नमस्कार; तुमच्या विद्येला पुनःपुन्हा नमस्कार। मूलप्रकृतीला नमस्कार; महेशाला पुनःपुन्हा नमस्कार।

Verse 53

नमो विज्ञानदेहाय चिन्तायै ते नमो नमः / नमस्ते कालकालाय ईश्वरायै नमो नमः

विज्ञानदेहाला पुनःपुन्हा नमस्कार; हे चिन्ता-शक्ती, तुला पुनःपुन्हा नमस्कार। कालातीत कालकालाला नमस्कार; हे ईश्वरी, तुला पुनःपुन्हा नमस्कार।

Verse 54

नमो नमो ऽस्तु रुद्राय रुद्राण्यै ते नमो नमः / नमो नमस्ते कामाय मायायै च नमो नमः

रुद्राला पुनःपुन्हा नमस्कार; हे रुद्राणी, तुलाही पुनःपुन्हा प्रणाम। हे कामशक्ती, तुला नमो नमः; आणि हे मायाशक्ती, तुलाही वारंवार नमस्कार।

Verse 55

नियन्त्रे सर्वकार्याणां क्षोभिकायै नमो नमः / नमो ऽस्तु ते प्रकृतये नमो नारायणाय च

सर्व कार्यांचा नियंता, सृष्टीला क्षोभ देणारी शक्ती—तिला पुनःपुन्हा नमस्कार। हे प्रकृतिस्वरूपा, तुला प्रणाम; आणि हे नारायण, तुलाही नमस्कार।

Verse 56

योगादायै नमस्तुभ्यं योगिनां गुरवे नमः / नमः संसारनाशाय संसारोत्पत्तये नमः

हे योगाचा आदिदाता, तुला नमस्कार; हे योगीजनांचे गुरु, तुला प्रणाम। संसारबंधन नष्ट करणाऱ्यास नमः; आणि संसारोत्पत्तीचे कारण असणाऱ्यासही नमः।

Verse 57

नित्यानन्दाय विभवे नमो ऽस्त्वानन्दमूर्तये / नमः कार्यविहीनाय विश्वप्रकृतये नमः

नित्य आनंदस्वरूप सर्वसमर्थ प्रभूस नमस्कार—आनंदमूर्तीला प्रणाम। जो कार्य-कारणापलीकडे आहेत त्यांना नमः; आणि जे विश्वप्रकृती आहेत त्यांनाही नमः।

Verse 58

ओङ्कारमूर्तये तुभ्यं तदन्तः संस्थिताय च / नमस्ते व्योमसंस्थाय व्योमशक्त्यै नमो नमः

हे ओंकारमूर्ती, तुला नमस्कार; जो ओंकाराच्या अंतःस्थानी आहेत त्यांना प्रणाम। हे व्योमात प्रतिष्ठित, तुला नमः; आणि हे व्योमशक्ती, तुला पुनःपुन्हा नमस्कार।

Verse 59

इति सोमाष्टकेनेशं प्रणनाम पितामहः / पपात दण्डवद् भूमौ गृणन् वै शतरुद्रियम्

अशा रीतीने सोमाष्टकाने प्रभूची स्तुती करून पितामह ब्रह्मदेवांनी ईश्वराला प्रणाम केला। ते दंडवत् भूमीवर पडले आणि शतरुद्रीयाचा जप करीत स्तुती करू लागले।

Verse 60

अथ देवो महादेवः प्रणतार्तिहरो हरः / प्रोवाचोत्थाप्य हस्ताभ्यां प्रतो ऽस्मि तव सांप्रतम्

मग प्रणतांचे दुःख हरिणारे देव महादेव हर यांनी दोन्ही हातांनी त्यांना उठवून म्हटले—“आता मी तुझ्यावर प्रसन्न आहे।”

Verse 61

दत्त्वासौ परमं योगमैश्वर्यमतुलं महत् / प्रोवाचाग्रे स्थितं देवं नीललोहितमीश्वरम्

त्यांनी त्याला परम योग व अतुल, महान ऐश्वर्य प्रदान करून, समोर उभ्या असलेल्या देव नीललोहित परमेश्वराला संबोधून बोलले।

Verse 62

एष ब्रह्मास्य जगतः संपूज्यः प्रथमः सुतः / आत्मनो रक्षणीयस्ते गुरुर्ज्येष्ठः पिता तव

हा या जगताचा ब्रह्मा—प्रथमज पुत्र, पूर्ण पूज्य आहे। त्याचे रक्षण तू स्वतःसारखे कर; तो तुझा गुरु, ज्येष्ठ आणि पिता आहे।

Verse 63

अयं पुराणपुरुषो न हन्तव्यस्त्वयानघ / स्वयोगैश्वर्यमाहात्म्यान्मामेव शरणं गतः

हे अनघा, हा पुराणपुरुष तुझ्याकडून वध्य नाही। आपल्या योग-ऐश्वर्याच्या महात्म्यामुळे तो केवळ माझ्याच शरणी आला आहे।

Verse 64

अयं च यज्ञो भगवान् सगर्वो भवतानघ / शासितव्यो विरिञ्चस्य धारणीयं शिरस्त्वया

हे निष्पाप! हा यज्ञ स्वतः भगवान् आहे, पण गर्वाने उन्मत्त झाला आहे. म्हणून विरिञ्च (ब्रह्मा) यांच्या हितासाठी तू याला आवर घाल आणि हा भार आपल्या शिरावर धारण कर।

Verse 65

ब्रह्महत्यापनोदार्थं व्रतं लोकाय दर्शयन् / चरस्व सततं भिक्षां संस्थापय सुरद्विजान्

ब्रह्महत्येचे पाप दूर करण्यासाठी व्रत धारण कर आणि लोकशिक्षेसाठी ते दाखव. सदैव भिक्षेवर निर्वाह कर आणि देवतुल्य पूज्य द्विजांची प्रतिष्ठा कर।

Verse 66

इत्येतदुक्त्वा वचनं भगवान् परमेश्वरः / स्थानं स्वाभाविकं दिव्यं ययौ तत्परमं पदम्

असे वचन बोलून भगवान् परमेश्वर आपल्या स्वाभाविक दिव्य धामास गेले—त्या परम पदास प्राप्त झाले।

Verse 67

ततः स भगवानीशः कपर्दे नीललोहितः / ग्राहयामास वदनं ब्रह्मणः कालभैरवम्

त्यानंतर जटाधारी नील-लोहित स्वरूप असलेल्या भगवान् ईशांनी कालभैरवाकडून ब्रह्म्याचे मुख ग्रास करविले।

Verse 68

चर त्वं पापनाशार्थं व्रतं लोकहितावहम् / कपालहस्तो भगवान् भिक्षां गृह्णातु सर्वतः

पाप नाशासाठी लोकहितकारी हे व्रत आचर. कपालहस्त भगवान् सर्व दिशांतून भिक्षा स्वीकारो.

Verse 69

उक्त्वैवं प्राहिणोत् कन्यां ब्रह्महत्यामिति श्रुताम् / दंष्ट्राकरालवदनां ज्वालामालाविभूषणाम्

असे बोलून त्याने ‘ब्रह्महत्या’ या नावाने प्रसिद्ध त्या कन्येला पाठविले; तिचे मुख बाहेर आलेल्या दातांनी भयंकर होते आणि ती ज्वालांच्या माळेने विभूषित होती.

Verse 70

यावद् वाराणसीं दिव्यां पुरीमेष गमिष्यति / तावत् त्वं भीषणे कालमनुगच्छ त्रिलोचनम्

तो दिव्य वाराणसी नगरीत पोहोचेपर्यंत, त्या भयानक काळापर्यंत तू त्रिलोचन (शिव) याच्या मागोमाग चालत राहा.

Verse 71

एवमाभाष्य कालाग्निं प्राह देवो महेश्वरः / अटस्व निखिलं लोकं भिक्षार्थो मन्नियोगतः

अशा रीतीने कालाग्नीला संबोधून देव महेश्वर म्हणाले—“माझ्या आज्ञेने भिक्षार्थी होऊन सर्व लोकांत भ्रमण कर.”

Verse 72

यदा द्रक्ष्यसि देवेशं नारायणमनामयम् / तदासौ वक्ष्यति स्पष्टमुपायं पापशोधनम्

जेव्हा तू देवेश, निरामय नारायणाचे दर्शन घेशील, तेव्हा तोच तुला पापशोधनाचा उपाय स्पष्टपणे सांगेल.

Verse 73

स देवदेवतावाक्यमाकर्ण्य भगवान् हरः / कपालपाणिर्विश्वात्मा चचार भुवनत्रयम्

देवदेवतांचे वचन ऐकून भगवान् हर—हातात कपाल धारण करणारा, विश्वात्मा—तीनही लोकांत विचरू लागला.

Verse 74

आस्थाय विकृतं वेषं दीप्यमानं स्वतेजसा / श्रीमत् पवित्रमतुलं जटाजूटविराजितम्

तो विचित्र वेष धारण करून, स्वतेजाने दैदीप्यमान—श्रीमंत, परम पवित्र, अतुल आणि जटाजूटाने शोभित असा प्रकट झाला।

Verse 75

कोटिसूर्यप्रतीकाशैः प्रमथैश्चातिगर्वितैः / भाति कालाग्निनयनो महादेवः समावृतः

कोट्यवधी सूर्यांसारख्या प्रभेचे, अतिगर्वित प्रमथांनी वेढलेला—कालाग्निसम नेत्रांचा महादेव अपार तेजाने उजळून निघाला।

Verse 76

पीत्वा कदमृतं दिव्यमानन्दं परमेष्ठिनः / लीलाविलासूबहुलो लोकानागच्छतीश्वरः

परमेश्वराच्या त्या अमृततुल्य दिव्य आनंदाचे पान करून, लीलाविलासाने परिपूर्ण ईश्वर लोकांकडे येतो।

Verse 77

तं दृष्ट्वा कालवदनं शङ्करं कालभैरवम् / रूपलावण्यसंपन्नं नारीकुलमगादनु

काळासारख्या मुखाचा, काळभैरवरूप शंकर—रूपलावण्याने संपन्न—असा पाहून स्त्रियांचा समूह त्याच्या मागे निघाला।

Verse 78

गायन्ति विविधं गीतं नृत्यन्ति पुरतः प्रभोः / सस्मितं प्रेक्ष्य वदनं चक्रुर्भ्रूभङ्गमेव च

त्या प्रभूच्या समोर विविध गीते गाऊ लागल्या व नृत्य करू लागल्या; त्याचे स्मितयुक्त मुख पाहून भुवयांचे भावही करू लागल्या।

Verse 79

स देवदानवादीनां देशानभ्येत्य शूलधृक् / जगाम विष्णोर्भवनं यत्रास्ते मधुसूदनः

तो शूलधारी देव, दानव इत्यादींचे प्रदेश ओलांडून विष्णूच्या भवनास गेला, जिथे मधुसूदन विराजमान आहे।

Verse 80

निरीक्ष्य दिव्यभवनं शङ्करो लोकशङ्करः / सहैव भूतप्रवरैः प्रवेष्टुमुपचक्रमे

दिव्य भवन पाहून लोककल्याणकारी शंकराने आपल्या श्रेष्ठ भूतगणांसह त्वरित प्रवेश करण्यास आरंभ केला।

Verse 81

अविज्ञाय परं भावं दिव्यं तत्पारमेश्वरम् / न्यवारयत् त्रिशूलाङ्कं द्वारपालो महाबलः

परमेश्वराची ती परम दिव्य अवस्था न ओळखता त्रिशूलचिन्हधारी महाबली द्वारपालाने मार्ग अडविला।

Verse 82

शङ्खचक्रगदापाणिः पीतवासा महाभुजः / विष्वक्सेन इति ख्यातो विष्णोरंशसमुद्भवः

शंख-चक्र-गदा धारण करणारा, पीतवस्त्रधारी, महाबाहू—तो विष्वक्सेन म्हणून प्रसिद्ध, विष्णूच्या अंशातून उत्पन्न।

Verse 83

अथैनं शङ्करगणो युयुधे विष्णुसंभवम् / भीषणो भैरवादेशात् कालवेग इति श्रुतः

मग शंकराच्या एका गणाने विष्णुसंभव त्या वीराशी युद्ध केले; भैरवाच्या आज्ञेने भीषण असा तो ‘कालवेग’ या नावाने प्रसिद्ध होता।

Verse 84

विजित्य तं कालवेगं क्रोधसंरक्तलोचनः / रुद्रायाभिमुखं रौद्रं चिक्षेप च सुदर्शनम्

कालवेग नावाच्या त्याला जिंकून, क्रोधाने रक्तवर्ण नेत्र झालेला तो रुद्राकडे तोंड करून उग्र सुदर्शनचक्र फेकू लागला।

Verse 85

अथ देवो महादेवस्त्रिपुरारिस्त्रिशूलभृत् / तमापतन्तं सावज्ञमालोकयदमित्रजित्

मग त्रिपुरारि, त्रिशूलधारी देव महादेव—अमित्रजित्—धावून येणाऱ्या त्याच्याकडे तुच्छतादर्शक नजरेने पाहू लागला।

Verse 86

तदन्तरे महद्भूतं युगान्तदहनोपमम् / शूलेनोरसि निर्भिद्य पातयामास तं भुवि

तेवढ्यात, युगान्ताग्नीप्रमाणे जळणाऱ्या त्या महाभूताच्या उरात त्रिशूल भेदून त्याला भूमीवर पाडले।

Verse 87

स शूलाभिहतो ऽत्यर्थं त्यक्त्वा स्वं परमं बलम् / तत्याज जीवितं दृष्ट्वा मृत्युं व्याधिहता इव

त्रिशूलाने अत्यंत जखमी होऊन, आपले परम बळ सोडून, मृत्यू समोर दिसताच तो रोगाने ग्रस्त प्राण्यासारखा प्राणत्याग करू लागला।

Verse 88

निहत्य विष्णुपुरुषं सार्धं प्रमथपुङ्गवैः / विवेश चान्तरगृहं समादाय कलेवरम्

प्रमथांच्या श्रेष्ठ वीरांसह त्या विष्णुपुरुषाला ठार करून, देह उचलून तो अंतर्गृहात प्रवेशला।

Verse 89

निरीक्ष्य जगतो हेतुमीश्वरं भगवान् हरिः / शिरो ललाटात् संभिद्य रक्तधारामपातयत्

जगाचा कारणभूत ईश्वर भगवंतास पाहून भगवान् हरिने आपले ललाट फोडून रक्तधारा प्रवाहित केली।

Verse 90

गृहाण भगवन् भिक्षां मदीयाममितद्युते / न विद्यते ऽनाभ्युदिता तव त्रिपुरमर्दन

हे भगवन्, हे अमिततेजस्वी, माझी ही भिक्षा-भेट स्वीकारा। हे त्रिपुरमर्दन, तुमच्याविना अप्रकट असे काहीही नाही।

Verse 91

न संपूर्णं कपालं तद् ब्रह्मणः परमेष्ठिनः / दिव्यं वर्षसहस्रं तु सा च धारा प्रवाहिता

परमेष्ठी ब्रह्माचे ते कपालपात्र तरीही भरले नाही; सहस्र दिव्य वर्षे तीच धारा वाहत राहिली।

Verse 92

अथाब्रवीत् कालरुद्रं हरिर्नारायणः प्रभुः / संस्तूय वैदिकैर्मन्त्रैर्बहुमानपुरः सरम्

मग प्रभु नारायणस्वरूप भगवान् हरिने वैदिक मंत्रांनी स्तुती करून, मोठ्या मानाने कालरुद्रास संबोधिले।

Verse 93

किमर्थमेतद् वदनं ब्रह्मणो भवता धृतम् / प्रोवाच वृत्तमखिलं भगवान् परमेश्वरः

“तुम्ही ब्रह्माचे हे मुख (रूप) कशासाठी धारण केले आहे?” असे विचारल्यावर भगवान् परमेश्वरांनी सर्व वृत्तांत सांगितला।

Verse 94

समाहूय हृषीकेशो ब्रह्महत्यामथाच्युतः / प्रार्थयामास देवेशो विमुञ्चेति त्रिशूलिनम्

तेव्हा अच्युत हृषीकेश देवेशाने ब्रह्महत्येला बोलावून त्रिशूलधारी शूलिन शंकरास प्रार्थना केली—“मला या पापबंधनातून मुक्त करा।”

Verse 95

न तत्याजाथ सा पार्श्वं व्याहृतापि मुरारिणा / चिरं ध्यात्वा जगद्योनिः शङ्करं प्राह सर्ववित्

मुरारिने सांगितले तरी ती त्याचा पार्श्व सोडून गेली नाही. मग जगद्योनि सर्वज्ञाने दीर्घ ध्यान करून शंकरास सांगितले।

Verse 96

व्रजस्व भगवन् दिव्यां पुरीं वाराणसीं शुभाम् / यत्राखिलजगद्दोषं क्षिप्रं नाशयताश्वरः

हे भगवन्, तू दिव्य व शुभ वाराणसीपुरीस जा; तेथे ईश्वर सर्व जगताचे दोष-पाप शीघ्र नष्ट करतात।

Verse 97

ततः शर्वाणि गुह्यानि तीर्थान्यायतनानि च / जगाम लीलया देवो लोकानां हितकाम्यया

नंतर देवाने लोकांच्या हिताची इच्छा धरून, लीलया स्वेच्छेने सर्व गुप्त तीर्थे व पवित्र आयतने गाठली।

Verse 98

संस्तूयमानः प्रमथैर्महायोगैरितस्ततः / नृत्यमानो महायोगी हस्तन्यस्तकलेवरः

प्रमथगणातील महायोगी सर्व बाजूंनी स्तुती करीत असता, तो महायोगी इथे-तिथे नृत्य करू लागला—देह जणू हातात ठेवलेली, पूर्ण वशात।

Verse 99

तमभ्यधावद् भगवान् हरिर्नारायणः स्वयम् / अथास्थायापरं रूपं नृत्यदर्शनलालसः

भगवान हरि—स्वतः नारायण—त्याच्याकडे धावले. मग दुसरे रूप धारण करून नृत्य-दर्शनाची उत्कंठा बाळगली.

Verse 100

निरीक्षमाणो नोविन्दं वृषेन्द्राङ्कितशासनः / सस्मितो ऽनन्तयोगात्मा नृत्यति स्म पुनः पुनः

आजूबाजूला पाहूनही गोविंद दिसला नाही. तेव्हा वृषभचिन्हांकित आज्ञाधारी प्रभू मंदस्मित करून, अनंत योगस्वरूप होऊन, पुन्हा पुन्हा नृत्य करू लागले.

Verse 101

अथ सानुचरो रुद्रः सहरिर्धर्मवाहनः / भेजे महादेवपुरीं वाराणसीमिति श्रुताम्

मग अनुचरांसह रुद्र आणि हरि देखील—धर्माचे वाहक व धारक—परंपरेत वाराणसी म्हणून प्रसिद्ध महादेवपुरीकडे निघाले.

Verse 102

प्रविष्टमात्रे देवेशे ब्रह्महत्या कपर्दिनि / हा हेत्युक्त्वा सनादं सा पातालं प्राप दुः खिता

देवेश आत प्रवेश करताच, कपर्दिन शिवासमोर ब्रह्महत्या ‘हा! हा!’ असे मोठ्याने आक्रोश करून, दुःखी होऊन पाताळात उतरली.

Verse 103

प्रविश्य परमं स्थानं कपालं ब्रह्मणो हरः / गणानामग्रतो देवः स्थापयामास शङ्करः

त्या परम पवित्र स्थानी प्रवेश करून हर (शिव) यांनी ब्रह्मदेवाचे कपाल ठेवले; आणि गणांसमोर देव शंकरांनी ते विधिपूर्वक प्रतिष्ठित केले.

Verse 104

स्थापयित्वा महादेवो ददौ तच्च कलेवरम् / उक्त्वा सजीवमस्त्वीशो विष्णवे स घृणानिधिः

स्थापून महादेवांनी तेच कलेवर प्रदान केले. करुणासागर ईश्वर विष्णूस म्हणाले—“हे सजीव होवो”—आणि ते त्यांना अर्पण केले.

Verse 105

ये स्मरन्ति ममाजस्त्रं कापालं वेषमुत्तमम् / तेषां विनश्यति क्षिप्रमिहामुत्र च पातकम्

जे अखंड माझ्या परम कापालिक-वेषाचे स्मरण करतात, त्यांचे पाप शीघ्र नष्ट होते—इहलोकीही आणि परलोकीही.

Verse 106

आगम्य तीर्थप्रवरे स्नानं कृत्वा विधानतः / तर्पयित्वा पितॄन् देवान् मुच्यते ब्रह्महत्यया

श्रेष्ठ तीर्थस्थानी जाऊन विधिपूर्वक स्नान करून, पितरांचे व देवांचे तर्पण केल्यास, ब्रह्महत्येच्या पापातूनही मुक्ती मिळते.

Verse 107

अशाश्वतं जगज्ज्ञात्वा ये ऽस्मिन् स्थाने वसन्ति वै / देहान्ते तत् परं ज्ञानं ददामि परमं पदम्

हे जग अनित्य आहे असे जाणून जे खरोखर या पवित्र स्थानी वास करतात, देहान्ती मी त्यांना परम ज्ञान व परम पद देतो.

Verse 108

इतीदमुक्त्वा भगवान् समालिङ्ग्य जनार्दनम् / सहैव प्रमथेशानैः क्षणादन्तरधीयत

असे बोलून भगवानांनी जनार्दनाला आलिंगन दिले; आणि प्रमथांच्या अधिपतींसह ते क्षणात अंतर्धान पावले.

Verse 109

स लब्ध्वा भगवान् कृष्णो विष्वक्सेनं त्रिशूलिनः / स्वं देशमगत् तूर्णं गृहीत्वां परमं वपुः

त्रिशूलधारी प्रभू (शिव) यांच्याकडून विष्वक्सेन प्राप्त करून भगवान श्रीकृष्णांनी परम दिव्य वपु धारण केले आणि त्वरेने आपल्या धामास परत गेले।

Verse 110

एतद् वः कथितं पुण्यं महापातकनाशनम् / कपालमोचनं तीर्थं स्थाणोः प्रियकरं शुभम्

हे पुण्यवर्णन मी तुम्हांला सांगितले—कपालमोचन तीर्थ, जे शुभ आहे, स्थाणु (शिव) यांना प्रिय आहे आणि महापातकांचा नाश करणारे आहे।

Verse 111

य इमं पठते ऽध्यायं ब्राह्मणानां समीपतः / वाचिकैर्मानसैः पापैः कायिकैश्च विमुच्यते

जो ब्राह्मणांच्या सान्निध्यात हा अध्याय पठण करतो, तो वाणीने, मनाने व देहाने केलेल्या पापांपासून मुक्त होतो।