Adhyaya 30

Verse 1

इति श्रीकूर्मपुराणे षट्साहस्त्र्यां संहितायामुपरिविभागे एकोनत्रिंशो ऽध्यायः व्यास उवाच अतः परं प्रवलक्ष्यामि प्रायश्चित्तविधिं शुभम् / हिताय सर्वविप्राणां दोषाणामपनुत्तये

अशा प्रकारे श्रीकूर्मपुराणातील षट्साहस्त्री संहितेच्या उत्तर-विभागात एकोणतीसावा अध्याय (आरंभ होतो). व्यास म्हणाले—आता पुढे मी प्रायश्चित्ताची शुभ विधी स्पष्ट सांगतो, सर्व विप्रांच्या हितासाठी व दोषांच्या निवारणासाठी.

Verse 2

अकृत्वा विहितं कर्म कृत्वा निन्दितमेव च / दोषमाप्नोति पुरुषः प्रायश्चित्तं विशोधनम्

विहित कर्म न केल्याने आणि निंद्य कर्म केल्याने पुरुष दोषास पात्र होतो; त्या दोषाचे शुद्धीकरण करणारे उपाय म्हणजे प्रायश्चित्त.

Verse 3

प्रायश्चित्तमकृत्वा तु न तिष्ठेद् ब्राह्मणः क्वचित् / यद् ब्रूयुर्ब्राह्मणाः शान्ता विद्वांसस्तत्समाचरेत्

प्रायश्चित्त न करता ब्राह्मणाने कुठेही थांबू नये. शांत व विद्वान ब्राह्मण जे सांगतील, तेच त्याने आचरणात आणावे.

Verse 4

वेदार्थवित्तमः शान्तो धर्मकामो ऽग्निमान् द्विजः / स एव स्यात् परो धर्मो यमेको ऽपि व्यवस्यति

जो द्विज वेदाच्या अर्थाचा परम जाणकार, शांत, धर्माभिलाषी आणि अग्नि-पालक असेल—तोच परमोच्च धर्म आहे; तो जरी हा एकच निश्चय दृढ धरला तरी तोच सर्वोच्च धर्ममार्ग ठरतो.

Verse 5

अनाहिताग्नयो विप्रास्त्रयो वेदार्थपारगाः / यद् ब्रूयुर्धर्मकामास्ते तज्ज्ञेयं धर्मसाधनम्

जरी ते अनाहिताग्नी असले, तरी ते तीन ब्राह्मण ऋषी वेदार्थपारंगत आहेत. धर्माची इच्छा ठेवून ते जे सांगतील, तेच धर्मसाधन म्हणून जाणावे.

Verse 6

अनेकधर्मशास्त्रज्ञा ऊहापोहविशारदाः / वेदाध्ययनसंपन्नाः सप्तैते परिकीर्तिताः

अनेक धर्मशास्त्रांचे ज्ञाते, ऊहापोहात निपुण—युक्त ते स्वीकारणारे व अयुक्त ते त्यागणारे—आणि वेदाध्ययनाने संपन्न; असे हे सात सांगितले आहेत.

Verse 7

मीमांसाज्ञानतत्त्वज्ञा वेदान्तकुशला द्विजाः / एकविंशतिसंख्याताः प्रयाश्चित्तं वदन्ति वै

मीमांसेत निपुण, ज्ञानतत्त्वज्ञ आणि वेदान्तकुशल असे ते द्विज—एकवीस संख्येने—खरोखर प्रायश्चित्ताचे विधान सांगतात.

Verse 8

ब्रह्महा मद्यपः स्तेनो गुरुतल्पग एव च / महापातकिनस्त्वेते यश्चैतैः सह संवसेत्

ब्रह्महत्यारा, मद्यप, चोर आणि गुरुतल्पग—हे महापातकी आहेत; आणि जो यांच्यासह राहतो तोही तसाच मानला जातो.

Verse 9

संवत्सरं तु पतितैः संसर्गं कुरुते तु यः / यानशय्यासनैर्नित्यं जानन् वै पतितो भवेत्

जो जाणूनबुजून पतितांशी एक वर्ष संगत करतो आणि नित्य त्यांच्या सोबत यान, शय्या व आसन सामायिक करतो, तोही निश्चयच पतित होतो.

Verse 10

याजनं योनिसंबन्धं तथैवाध्यापनं द्विजः / कृत्वा सद्यः पतेज्ज्ञानात् सह भोजनमेव च

जो द्विज अयोग्य लोकांसाठी याजन करतो, अनुचित योनीसंबंध करतो किंवा शास्त्राचे अधर्माने अध्यापन करतो, तो तत्क्षणी सम्यक् ज्ञानापासून पतित होतो; आणि त्यांच्या संगतीत भोजन केल्यानेही पतन होते।

Verse 11

अविज्ञायाथ यो मोहात् कुर्यादध्यापनं द्विजः / संवत्सरेण पतति सहाध्ययनमेव च

जो द्विज विषय न समजता मोहाने शास्त्राचे अध्यापन करतो, तो एका वर्षात पतित होतो; आणि त्याच्यासोबत त्याचे स्वतःचे अध्ययनही नष्ट होते।

Verse 12

ब्रह्माहा द्वादशाब्दानि कुटिं कृत्वा वने वसेत् / भैक्षमात्मविशुद्ध्यर्थं कृत्वा शवशिरोध्वजम्

जो ब्राह्मणहत्येचा अपराधी आहे, त्याने कुटी बांधून बारा वर्षे वनात वास करावा; आत्मशुद्धीसाठी भिक्षावृत्ती करावी आणि शवशिर-चिन्हित ध्वज धारण करावा।

Verse 13

ब्राह्मणावसथान् सर्वान् देवागाराणि वर्जयेत् / विनिन्दन् स्वयमात्मानं ब्राह्मणं तं च संस्मरन्

त्याने सर्व ब्राह्मण-आवास आणि देवालयेही टाळावीत; स्वतःला धिक्कारत राहून आणि त्या ब्राह्मणाचे निरंतर स्मरण करीत राहावे।

Verse 14

असंकल्पितयोग्यानि सप्तागाराणि संविशेत् / विधूमे शनकैर्नित्यं व्यङ्गारे भुक्तवज्जने

तो सात गृहस्थानांत केवळ योग्य कारणासाठी, कल्पित हेतू न धरता, प्रवेश/उपयोग करावा. दररोज धूर नसलेल्या अग्नीच्या व शांत अंगारांच्या वेळी, आधी भोजन केलेल्या जनांत, हळूहळू भोजन करावे।

Verse 15

एककालं चरेद् भैक्षं दोषं विख्यापयन् नृणाम् / वन्यमूलफलैर्वापि वर्तयेद् धैर्यमाक्षितः

तो दररोज एकदाच भिक्षा मागावी आणि आपल्या परावलंबनाचा दोष लोकांसमोर उघड करावा; किंवा वनातील मूळ‑फळांवर जगावे—धैर्याने स्थिर, अढळ।

Verse 16

कपालपाणिः खट्वाङ्गी ब्रह्मचर्यपरायणः / पूर्णे तु द्वादशे वर्षे ब्रह्महत्यां व्यपोहति

हातात कपाल‑पात्र व खांद्यावर खट्वाङ्ग धारण करून, ब्रह्मचर्यात तत्पर राहून—बारा वर्षे पूर्ण झाल्यावर तो ब्रह्महत्येचे पाप दूर करतो।

Verse 17

अकामतः कृते पापे प्रायश्चित्तमिदं शुभम् / कामतो मरणाच्छुद्धिर्ज्ञेया नान्येन केनचित्

अजाणतेपणी केलेल्या पापासाठी हे शुभ प्रायश्चित्त सांगितले आहे; पण जाणूनबुजून केलेल्या पापाची शुद्धी केवळ मरणानेच—इतर कोणत्याही उपायाने नाही।

Verse 18

कुर्यादनशनं वाथ भृगोः पतनमेव वा / ज्वलन्तं वा विशेदग्निं जलं वा प्रविशेत् स्वयम्

तो अनशन (मरणापर्यंत उपवास) करावा; किंवा भृगुपतन म्हणजे कड्यावरून उडी घ्यावी; किंवा ज्वलंत अग्नीत प्रवेश करावा; किंवा स्वतः पाण्यात उतरावे।

Verse 19

ब्राह्मणार्थे गवार्थे वा सम्यक् प्राणान् परित्यजेत् / ब्रह्महत्यापनोदार्थमन्तरा वा मृतस्य तु

ब्राह्मणाच्या हितासाठी किंवा गायीच्या रक्षणासाठी, गरज पडल्यास विधिपूर्वक प्राणत्याग करावा; किंवा ब्रह्महत्येचा कलंक दूर करण्यासाठी मरणापर्यंत ठरलेले प्रायश्चित्त आचरावे।

Verse 20

दीर्घामयान्वितं विप्रं कृत्वानामयमेव तु / दत्त्वा चान्नं स दुर्भिक्षे ब्रह्महत्यां व्यपोहति

दुर्भिक्षकाळी जो दीर्घरोगाने पीडित ब्राह्मणास निरोग करतो आणि त्याला अन्नदान करतो, तो ब्रह्महत्येचे पाप दूर करतो।

Verse 21

अश्वमेधावभृथके स्नात्वा वा शुध्यते द्विजः / सर्वस्वं वा वेदविदे ब्राह्मणाय प्रदाय तु

द्विज अश्वमेधयज्ञाच्या अवभृथस्नानाने शुद्ध होतो; किंवा वेदज्ञ ब्राह्मणाला सर्वस्व दान केल्यानेही शुद्धी प्राप्त करतो।

Verse 22

सरस्वत्यास्त्वरुणया संगमे लोकविश्रुते / शुध्येत् त्रिषवणस्नानात् त्रिरात्रोपोषितो द्विजः

लोकप्रसिद्ध सरस्वती- अरुणा संगमावर तीन रात्री उपवास करून त्रिषवण स्नान केल्यास द्विज शुद्ध होतो।

Verse 23

गत्वा रामेश्वरं पुण्यं स्नात्वा चैव महोदधौ / ब्रह्मचर्यादिभिर्युक्तो दृष्ट्वा रुद्रं विमुच्यते

पुण्य रामेश्वरास जाऊन महोदधीत स्नान करून, ब्रह्मचर्यादि आचारांनी युक्त पुरुष रुद्रदर्शनाने बंधनातून मुक्त होतो।

Verse 24

कपालमोचनं नाम तीर्थं देवस्य शूलिनः / स्नात्वाभ्यर्च्य पितॄन् भक्त्या ब्रह्महत्यां व्यपोहति

शूलधारी देव (शिव) यांचे ‘कपालमोचन’ नावाचे तीर्थ आहे; तेथे स्नान करून आणि भक्तीने पितरांचे पूजन केल्यास ब्रह्महत्येचे पाप नष्ट होते।

Verse 25

यत्र देवादिदेवेन भरवेणामितौजसा / कपालं स्थापितं पूर्वं ब्रह्मणः परमेष्ठिनः

जिथे पूर्वी देवाधिदेव, अमिततेज भैरवाने परमेष्ठी ब्रह्म्याचे कपाल स्थापित केले होते।

Verse 26

समभ्यर्च्य महादेवं तत्र भैरवरूपिणम् / तर्पपित्वा पितॄन् स्नात्वा मुच्यते ब्रह्महत्यया

तेथे भैरवरूप महादेवाची विधिवत् पूजा करून, पितरांचे तर्पण करून स्नान केल्यास ब्रह्महत्येच्या पापातून मुक्ती मिळते।