Adhyaya 8

Verse 1

इति श्रीकूर्मपुराणे षट्साहस्त्र्यां संहितायां पूर्वविभागे सप्तमो ऽध्यायः श्रीकूर्म उवाच एवं भूतानि सृष्टानि स्थावराणि चराणि च / यदा चास्य प्रजाः सृष्टा न व्यवर्धन्त धीमतः

अशा रीतीने श्रीकूर्मपुराणातील षट्साहस्त्री संहितेच्या पूर्वविभागातील सातवा अध्याय समाप्त झाला। श्रीकूर्म म्हणाले—अशा प्रकारे स्थावर व चर अशी सर्व भुते सृष्टीत आली; पण त्याच्या प्रजा निर्माण झाल्यावरही, त्या धीमान असूनसुद्धा त्या वाढल्या नाहीत।

Verse 2

तमोमात्रावृतो ब्रह्मा तदाशोचत दुः खितः / ततः स विदधे बुद्धिमर्थनिश्चयगामिनीम्

तमोमात्राने आच्छादित ब्रह्मा तेव्हा दुःखी होऊन शोक करू लागले। मग त्यांनी अर्थ व प्रयोजनाचा निश्चय घडविणारी बुद्धी प्रकट केली।

Verse 3

अथात्मनि समद्राक्षीत् तमोमात्रां नियामिकाम् / रजः सत्त्वं च संवृत्य वर्तमानां स्वधर्मतः

मग त्यांनी आत्म्यात तमोमात्रेची नियामक शक्ती पाहिली, जी रज व सत्त्व यांना आच्छादूनही आपल्या स्वधर्मानुसार कार्यरत राहते।

Verse 4

तमस्तद् व्यनुदत् पश्चात् रजः सत्त्वेन संयुतः / तत् तमः प्रतिनुन्नं वै मिथुनं समजायत

नंतर सत्त्वयुक्त रजाने त्या तमाला दूर ढकलले। आणि ते तम प्रतिनुन्न झाल्यावर, खरोखरच एक मिथुन (युगल) उत्पन्न झाले।

Verse 5

अधर्माचरणो विप्रा हिंसा चाशुभलक्षणा / स्वां तनुं स ततो ब्रह्मा तामपोहत भास्वराम्

हे विप्रहो! जेव्हा अधर्माचरण आणि अशुभ लक्षणांनी युक्त हिंसा उत्पन्न झाली, तेव्हा ब्रह्म्याने आपल्या देहातील ती तमोमय मूर्ती दूर करून तेजस्वी दिव्य रूप धारण केले।

Verse 6

द्विधाकरोत् पुनर्देहमर्धेन पुरुषो ऽभवत् / अर्धेन नारी पुरुषो विराजमसृजत् प्रभुः

मग प्रभूने पुन्हा आपला देह दोन भागांत केला—अर्धाने तो पुरुष झाला आणि अर्धाने नारी; आणि त्या अधिपती पुरुषाने विराजाची सृष्टी केली।

Verse 7

नारीं च शतरूपाख्यां योगिनीं ससृजे शुभाम् / सा दिवं पृथिवीं चैव महम्ना व्याप्य संस्थिता

त्यांनी शतरूपा नावाची शुभ योगिनी नारीही निर्माण केली; ती आपल्या महिमेने स्वर्ग व पृथ्वी दोन्ही व्यापून सर्वत्र प्रतिष्ठित झाली।

Verse 8

योगैश्वर्यबलोपेता ज्ञानविज्ञानसंयुता / यो ऽभवत् पुरुषात् पुत्रो विराडव्यक्तजन्मनः

योगाचे ऐश्वर्य व महान बळ यांनी युक्त, तसेच ज्ञान-विज्ञानाने संपन्न—तो पुरुषापासून उत्पन्न पुत्र झाला: अव्यक्तजन्मा विराट।

Verse 9

स्वायंभुवो मनुर्देवः सो ऽभवत् पुरुषो मुनिः / सा देवी शतरूपाख्या तपः कृत्वा सुदुश्चरम्

स्वायंभुव मनु—देवस्वरूप—मनुष्यांमध्ये मुनि व आचरणाने खरा पुरुष झाला. आणि शतरूपा नावाच्या देवीने अत्यंत दुष्कर तप केले।

Verse 10

भर्तारं ब्रह्मणः पुत्रं मनुमेवानुपद्यत / तस्माच्च शतरूपा सा पुत्रद्वयमसूयत

शतरूपेने ब्रह्मपुत्र मनुला पती म्हणून स्वीकारले; आणि त्याच्यापासून शतरूपेने दोन पुत्रांना जन्म दिला।

Verse 11

प्रियव्रतोत्तानपादौ कन्याद्वयमनुत्तमम् / तयोः प्रसूतिं दक्षाय मनुः कन्यां ददौ पुनः

प्रियव्रत व उत्तानपाद यांना दोन अनुपम कन्या होत्या; त्यांपैकी मनूने आपली कन्या प्रसूती पुन्हा दक्षाला विवाहार्थ दिली।

Verse 12

प्रजापतिरथाकूतिं मानसो जगृहे रुचिः / आकूत्यां मिथुनं जज्ञे मानसस्य रुचेः शुभम् / यज्ञश्च दक्षिणा चैव याभ्यां संवर्धितं जगत्

त्यानंतर मानसपुत्र प्रजापती रुचीने आकूतीला पत्नी म्हणून स्वीकारले. आकूतीपासून मानस रुचीस शुभ युगल—यज्ञ व दक्षिणा—जन्मले; ज्यांच्यामुळे जगत् पोसले व वाढले।

Verse 13

यज्ञस्य दक्षिणायां तु पुत्रा द्वादश जज्ञिरे / यामा इति समाक्यता देवाः स्वायंभुवे ऽन्तरे

यज्ञाची पत्नी दक्षिणा हिच्यापासून बारा पुत्र जन्मले; स्वायंभुव मन्वंतरात ते ‘याम’ नावाचे देव म्हणून प्रसिद्ध झाले।

Verse 14

प्रसूत्यां च तथा दक्षश्चतस्त्रो विंशतिं तथा / ससर्ज कन्या नामानि तासां सम्यम् निबोधत

आणि प्रसूतीपासून दक्षाने चोवीस कन्यांना जन्म दिला. आता त्या कन्यांची नावे योग्य क्रमाने ऐका।

Verse 15

श्रद्धा लक्ष्मीर्धृतिस्तुष्टिः पुष्टिर्मेधा क्रिया तथा / बुद्धिर्लज्जावपुः शान्तिः सिद्धिः कीर्तिस्त्रयोदशी

श्रद्धा, लक्ष्मी, धृती, तुष्टी, पुष्टी, मेधा व सत्क्रिया; तसेच बुद्धी, लज्जा, सौंदर्य, शांती, सिद्धी व कीर्ती—हे तेराही शुभ गुण होत.

Verse 16

पत्न्यर्थं प्रतिजग्राह धर्मो दाक्षायणीः शुभाः / ताभ्यः शिष्टा यवीयस्य एकादश सुलोचनाः

पत्नीप्राप्तीसाठी धर्माने दक्षाच्या शुभ कन्यांचा (दाक्षायणींचा) स्वीकार केला; आणि त्यांच्यापासून कनिष्ठ परंपरेत अकरा शिष्ट, सुलोचना कन्या उत्पन्न झाल्या.

Verse 17

ख्यातिः सत्यथ संभूतिः स्मृतिः प्रीतिः क्षमा तथा / संततिश्चानसूया च ऊर्जा स्वाहा स्वधा तथा

ख्याती, तसेच सती; संभूती; स्मृती; प्रीती; आणि क्षमा; तसेच संतती व अनसूया; आणि ऊर्ज, स्वाहा व स्वधा.

Verse 18

भृगुर्भवो मरीचिश्च तथा चैवाङ्गिरा मुनिः / पुलस्त्यः पुलहश्चैव क्रतुः परमधर्मवित्

भृगु, भव, मरीचि, तसेच मुनी अंगिरा; पुलस्त्य व पुलह; आणि क्रतु—हे सर्व परम धर्मवेत्ते होते.

Verse 19

अत्रिर्वसिष्ठो वह्निश्च पितरश्च यथाक्रमम् / ख्यात्याद्या जगृहुः कन्या मुनयो मुनिसत्तमाः

अत्री, वसिष्ठ, वह्नी (अग्नी) आणि पितृगण—यथाक्रम—ख्यातीपासूनच्या कन्यांना स्वीकारून विवाह केला; ते मुनी, मुनिश्रेष्ठ होते.

Verse 20

श्रद्धाया आत्मजः कामो दर्पो लक्ष्मीसुतः स्मृतः / धृत्यास्तु नियमः पुत्रस्तुष्ट्याः संतोष उच्यते

श्रद्धेपासून काम जन्मतो; लक्ष्मीचा पुत्र म्हणून दर्प स्मरणात आहे। धृतीपासून नियम पुत्ररूपाने प्रकटतो, आणि तुष्टीपासून संतोष सांगितला आहे।

Verse 21

पुष्ट्या लाभः सुतश्चापि मेधापुत्रः श्रुतस्तथा / क्रियायाश्चाभवत् पुत्रो दण्डः समय एव च

पुष्टीपासून लाभ नावाचा पुत्र जन्मला; तसेच मेधापासून श्रुत (श्रवणजन्य ज्ञान) उत्पन्न झाला. आणि क्रियेतून दंड व समय हे दोन पुत्र झाले।

Verse 22

बुद्ध्या बोधः सुतस्तद्वदप्रमादो व्यजायत / लज्जाया विनयः पुत्रो वपुषो व्यवसायकः

बुद्धीपासून बोध नावाचा पुत्र जन्मला; तसेच अप्रमादही प्रकट झाला. लज्जेपासून विनय पुत्र झाला, आणि वपु (सुशरीरता) पासून व्यवसाय/दृढ प्रयत्न उत्पन्न झाला।

Verse 23

क्षेमः शान्तिसुतश्चापि सुखं सिद्धिरजायत / यशः कीर्तिसुतस्तद्वदित्येते धर्मसूनवः

शांतीपासून क्षेम पुत्र जन्मला; तसेच सुख व सिद्धीही उत्पन्न झाली. त्याप्रमाणे कीर्तीपासून यश पुत्र झाला—हे सर्व धर्माचे पुत्र म्हणतात।

Verse 24

कामस्य हर्षः पुत्रो ऽभूद् देवानन्दो व्यजायत / इत्येष वै सुखोदर्कः सर्गो धर्मस्य कीर्तितः

कामापासून हर्ष नावाचा पुत्र झाला, आणि त्याच्यापासून देवानंद उत्पन्न झाला। असा हा धर्माचा सर्ग कीर्तित आहे, जो सुखरूप फल देणारा आहे।

Verse 25

जज्ञे हिंसा त्वधर्माद् वै निकृतिं चानृतं सुतम् / निकृत्यनृतयोर्जज्ञे भयं नरक एव च

अधर्मापासूनच हिंसा उत्पन्न झाली; तिचे पुत्र निकृती व अनृत (असत्य) झाले. पुढे निकृती व अनृत यांपासून भय आणि नरक उत्पन्न झाले.

Verse 26

माया च वेदना चैव मिथुनं त्विदमेतयोः / भयाज्जज्ञे ऽथ वै माया मृत्युं भूतापहारिणम्

माया आणि वेदना हे दोघे युगुल झाले. नंतर भयापासून मायेनें भूतांचे अपहरण करणारा मृत्यु उत्पन्न केला.

Verse 27

वेदना च सुतं चापि दुः खं जज्ञे ऽथ रौरवात् / मृत्योर्व्याधिजराशोकतृष्णाक्रोधाश्च जज्ञिरे

रौरवापासून वेदना उत्पन्न झाली आणि तिचा पुत्र दुःखही जन्मला. मृत्यूपासून व्याधी, जरा, शोक, तृष्णा व क्रोध उत्पन्न झाले.

Verse 28

दुः खोत्तराः स्मृता ह्येते सर्वे चाधर्मलक्षणाः / नैषां भार्यास्ति पुत्रो वा सर्वे ते ह्यूर्ध्वरेतसः

हे सर्व दुःखपर्यवसान करणारे व अधर्मलक्षणयुक्त मानले गेले आहेत. यांना ना पत्नी आहे ना पुत्र; हे सर्व ऊर्ध्वरेतस आहेत.

Verse 29

इत्येष तामसः सर्गो जज्ञे धर्मनियामकः / संक्षेपेण मया प्रोक्ता विसृष्टिर्मुनिपुङ्गवा

अशा प्रकारे हा तामस सर्ग उत्पन्न झाला, जो धर्माचे नियमन करणारा आहे. हे मुनिश्रेष्ठा, मी संक्षेपाने ही विसृष्टि सांगितली.