Adhyaya 7
Nine Creations (Sarga), Guṇa-Streams of Beings, and Brahmā’s Progeny in Cyclic Time
मागील अध्यायातील सृष्टितत्त्वाच्या उंबरठ्यावरून पुढे जात श्रीकूर्म सांगतात की कल्पाच्या आरंभी तमसाच्या आवरणाखाली बीजवत् अव्यक्त अवस्था प्रथम प्रकट होते. नंतर ‘स्रोतस्’प्रमाणे जीवांचे वर्गीकरण—मुख्य-सर्ग स्थावरांचा, तिर्यक्-स्रोतस् पशुजगत, ऊर्ध्व-स्रोतस् देव, आणि अर्वाक्-स्रोतस् मनुष्य; तसेच प्राकृत क्रमातील महत्, तन्मात्रा व ऐंद्रिय/वैकारिक अवस्था. पुढे ब्रह्म्याचे मनोज ऋषी वैराग्याने सृष्टी थांबवितात; ब्रह्मा मायेमुळे मोहग्रस्त होतात आणि नारायण हस्तक्षेप करून मार्ग दाखवितात. ब्रह्म्याच्या शोक-क्रोधातून नीललोहित रुद्र प्रकट होतात; शंकर मर्त्यप्रजा निर्माण करण्यास नकार देतात. मग ब्रह्मा कालविभाग, अधिष्ठातृ शक्ती, प्रजापती आणि तमस्-सत्त्व-रजःप्रधान देहांतून देव, असुर, पितृ व मनुष्य—या चतुर्वर्गाची उत्पत्ती करतात. शेवटी धर्मतत्त्व मांडले जाते—प्रत्येक चक्रात जीव पूर्वसंस्कार पुनः करतात; धाता व महेश्वर वेदशब्दाधिष्ठित नाम, कर्म व विधींनी भिन्न कार्ये ठरवून पुढील अध्यायातील क्रमबद्ध सृष्टी व धर्मव्यवस्थेची पायाभरणी करतात।
Shlokas
Verse 1
इति श्रीकूर्मपुराणे षटसाहस्त्र्यां संहितायां पूर्वविभागे षष्ठो ऽध्यायः श्रीकूर्म उवाच सृष्टिं चिन्तयतस्तस्य कल्पादिषु यथा पुरा / अबुद्धिपूर्वकः सर्गः प्रादुर्भूतस्तमोमयः
अशा प्रकारे श्रीकूर्मपुराणातील षट्साहस्री संहितेच्या पूर्वविभागातील सहावा अध्याय समाप्त. श्रीकूर्म म्हणाले—जसा पूर्वी कल्पांच्या आरंभी, तसा सृष्टीचा विचार करताच प्रथम विवेकशून्य, तमोमय सर्ग प्रकट झाला.
Verse 2
तमो मोहो महामोहस्तामिस्त्रश्चान्धसंज्ञितः / अविद्या पञ्चपर्वैषा प्रादुर्भूता महात्मनः
तम, मोह, महामोह, तामिस्र (अंधकारमय भ्रम) आणि ‘अंधस’ अशी अवस्था—ही पाच पर्वांची अविद्या महात्मा जीवामध्ये प्रकट झाली.
Verse 3
पञ्चधावस्थितः सर्गो ध्यायतः सो ऽभिमानिनः / संवृतस्तमसा चैव बीजकम्भुवनावृतः
त्या अभिमानी तत्त्वाच्या ध्यानामुळे सर्ग पाच प्रकारे स्थित झाला; पण तो तमाने आच्छादित राहिला—बीजरूपाने संकुचित, आणि भुवने झाकलेली होती.
Verse 4
वर्हिरन्तश्चाप्रकाशः स्तब्धो निः संज्ञ एव च / मुक्या नगा इति प्रोक्ता मुख्यसर्गस्तु स स्मृतः
त्यांची वाढ जणू आतल्या बाजूस गवतासारखी, ते प्रकाशरहित, स्तब्ध आणि जणू संज्ञाशून्य होते. त्यांना ‘मुख्या नगा’ (प्राथमिक स्थावर) म्हणतात; हाच ‘मुख्यसर्ग’ म्हणून स्मृत आहे.
Verse 5
तं दृष्ट्वासाधकं सर्गममन्यदपरं प्रभुः / तस्याभिध्यायतः सर्गस्तिर्यक्स्त्रोतो ऽभ्यवर्तत
तो सर्ग असाधक (अनुपयुक्त) आहे असे पाहून प्रभूंनी दुसरा सर्ग मनात धरला. त्यांच्या अभिध्यानातून ‘तिर्यक्स्रोतस्’ नावाचा सर्ग प्रकट झाला—ज्यांचा जीवनप्रवाह आडवा/तिरपा असतो.
Verse 6
यस्मात् तिर्यक् प्रवृत्तः स तिर्यक्स्त्रोतस्ततः स्मृतः / पश्वादयस्ते विख्याता उत्पथग्राहिणो द्विजाः
ज्यांची गती तिरकी प्रवाहित होते, म्हणून ते ‘तिर्यक्-स्रोतस्’ म्हणून स्मरणात आहेत. हे द्विजांनो, पशु इत्यादी तेच प्रसिद्ध जीव, जे उत्पथाचा स्वीकार करतात.
Verse 7
तमप्यसाधकं ज्ञात्वा सर्गमन्यं ससर्ज ह / ऊर्ध्वस्त्रोत इति प्रोक्तो देवसर्गस्तु सात्त्विकः
तो सर्गही असाधक आहे असे जाणून त्याने दुसरा सर्ग निर्माण केला. तो ‘ऊर्ध्व-स्रोत’ म्हणून कथित; तोच देवसर्ग, सात्त्विकप्रधान आहे.
Verse 8
ते सुखप्रतिबहुला बहिरन्तश्च नावृताः / प्रकाशा बहिरन्तश्च स्वभावाद् देवसंज्ञिताः
ते सुखाने परिपूर्ण; बाहेर-आतून अवरुद्ध नाहीत. स्वभावतः अंतर्बाह्य प्रकाशमान असल्याने ते ‘देव’ म्हणून ओळखले जातात.
Verse 9
ततो ऽबिधायायतस्तस्य सत्याभिध्यायिनस्तदा / प्रादुरासीत् तदाव्यक्तादर्वाक्स्त्रोतस्तु साधकः
नंतर तो सत्याचे ध्यान करीत पुढे गेला; तेव्हा अव्यक्तातून ‘अर्वाक्-स्रोतस्’ नावाचा साधक प्रकट झाला.
Verse 10
ते च प्रकाशबहुलास्तमोद्रिक्ता रजोधिकाः / दुः खोत्कटाः सत्त्वयुता मनुष्याः परिकीर्तिता
ते प्रकाशाने परिपूर्ण, तरी तमाचा स्पर्श आहे; रज अधिक असल्याने दुःख तीव्र—तथापि काही सत्त्वयुक्त म्हणून ते ‘मनुष्य’ म्हणून कीर्तित आहेत.
Verse 11
तं दृष्ट्वा चापरं सर्गममन्यद् भगवानजः / तस्याभिध्यायतः सर्गं सर्गो भूतादिको ऽभवत्
तो पूर्वसर्ग पाहून अजन्मा भगवानांनी पुन्हा एक वेगळा सर्ग मनात धारण केला. त्या सर्गाचे चिंतन करताच ‘भूतादि’ सर्ग—आदि तत्त्वांची उत्पत्ती—प्रकट झाली.
Verse 12
ते ऽपरिग्राहिणः सर्वे संविभागरताः पुनः / खादनाश्चाप्यशीलाश्च भूताद्याः परिकीर्तिताः / इत्येते पञ्च कथिताः सर्गा वै द्विजपुङ्गवाः
ते सर्वे अपरिग्राही होते आणि पुन्हा परस्पर वाटणीमध्ये रत असत; तरीही ते भक्षणशील व शिस्तहीन—असे ‘भूतादि’ म्हणून वर्णिले गेले. हे द्विजश्रेष्ठा, असे हे पाच सर्ग कथन झाले आहेत.
Verse 13
प्रथमो महतः सर्गो विज्ञेयो ब्रह्मणस्तु सः / तन्मात्राणां द्वितीयस्तु भूतसर्गो हि स स्मृतः
पहिला सर्ग ‘महत्’चा—जो ब्रह्मतत्त्वाशी संबंधित मानला जातो. दुसरा सर्ग तन्मात्रांचा; तोच परंपरेने ‘भूतसर्ग’ म्हणून स्मरणात आहे.
Verse 14
वैकारिकस्तृतीयस्तु सर्ग ऐन्द्रियकः स्मृतः / इत्येष प्राकृतः सर्गः संभूतो ऽबुद्धिपूर्वकः
तिसरा सर्ग ‘वैकारिक’ म्हणून ओळखला जातो; तोच ‘ऐन्द्रियक’—इंद्रियांची उत्पत्ती—असा स्मृत आहे. हा प्राकृत सर्ग असून तो विचारपूर्वक बुद्धीने नव्हे, प्रकृतीतून स्वयंस्फूर्त उत्पन्न झाला.
Verse 15
मुख्यसर्गश्चतुर्थस्तु मुख्या वै स्थावराः स्मृताः / तिर्यक्स्त्रोतस्तु यः प्रोक्तस्तिर्यग्योन्यः स पञ्चमः
चौथा सर्ग ‘मुख्यसर्ग’ म्हणून ओळखला जातो; त्यात मुख्यतः स्थावर—वनस्पती इत्यादी अचल जीव—स्मृत आहेत. जो ‘तिर्यक्स्रोतस्’ म्हणून सांगितला, तोच पाचवा सर्ग—तिर्यग्योनि, म्हणजे पशुयोनीची उत्पत्ती.
Verse 16
तथोर्ध्वस्त्रोतसां षष्ठो देवसर्गस्तु स स्मृतः / ततोर्ऽवाक्स्त्रोतसां सर्गः सप्तमः स तु मानुषः
अशा रीतीने ऊर्ध्वस्रोतस असणाऱ्यांमध्ये सहावा सर्ग देवसर्ग म्हणून स्मरणात आहे. त्यानंतर अधःस्रोतसांमध्ये सातवा सर्ग मानवी आहे.
Verse 17
अष्टमो भौतिकः सर्गो भूतादीनां प्रकीर्तितः / नवमश्चैव कौमारः प्राकृता वैकृतास्त्विमे
आठवा ‘भौतिक’ सर्ग—स्थूल भूतांपासून आरंभ होणाऱ्या प्राण्यांचा प्रादुर्भाव—असा कीर्तित आहे. नववा ‘कौमार’ सर्ग आहे. हे सर्ग प्राकृत व वैकृत असे दोन्ही प्रकारचे सांगितले आहेत.
Verse 18
प्राकृतास्तु त्रयः पूर्वे सर्गास्ते ऽबुद्धिपूर्वकाः / बुद्धिपूर्वं प्रवर्तन्ते मुख्याद्या मुनिपुङ्गवाः
हे मुनिश्रेष्ठा! पूर्वीचे तीन सर्ग प्राकृत असून ते बुद्धीच्या पूर्वगमनाविना प्रवृत्त होतात; परंतु ‘मुख्य’ इत्यादीपासून सुरू होणारे सर्ग बुद्धीला अग्रदूत करून प्रवर्ततात.
Verse 19
अग्रे ससर्ज वै ब्रह्मा मानसानात्मनः समान् / सनकं सनातनं चैव तथैव च सनन्दनम् / ऋभुं सनात्कुमारं च पूर्वमेव प्रजापतिः
आदिकाळी प्रजापती ब्रह्म्याने प्रथम आपल्या मनातून, आपल्या समान, मानसपुत्र ऋषींना उत्पन्न केले—सनक, सनातन, सनंदन, ऋभु आणि सनत्कुमार।
Verse 20
पञ्चैते योगिनो विप्राः परं वैराग्यमास्थिताः / ईश्वरासक्तमनसो न सृष्टौ दधिरे मतिम्
हे पाच ब्राह्मण योगी परम वैराग्यात स्थित होते; ईश्वरासक्त मनाने त्यांनी सृष्टीच्या प्रवृत्तीत आपली बुद्धी लावली नाही.
Verse 21
तेष्वेवं निरपेक्षेषु लोकसृष्टौ प्रजापतिः / मुमोह मायया सद्यो मायिनः परमेष्ठिनः
अशा रीतीने ते लोक स्वयंसिद्ध व निरपेक्षपणे सृजित होत असता, प्रजापती तत्क्षणी परमेष्ठी त्या महान् मायावी परमेश्वराच्या मायेमुळे मोहग्रस्त झाला।
Verse 22
तं बोधयामास सुतं जगन्मायो महामुनिः / नारायणो महायोगी योगिचित्तानुरञ्जनः
तेव्हा जगन्मायेचा अधिष्ठाता महामुनी नारायण—महायोगी, योगीजनांच्या चित्ताला रंजविणारा—याने आपल्या पुत्राला जागृत करून उपदेश केला।
Verse 23
बोधितस्तेन विश्वात्मा तताप परमं तपः / स तप्यमानो भगवान् न किञ्चित् प्रतिपद्यत
त्याने बोध केल्यावर विश्वात्म्याने परम तप केले; पण तप करत असतानाही त्या भगवंताला काहीही प्राप्त झाले नाही—कोणतेही प्रत्यक्ष फल प्रकट झाले नाही।
Verse 24
ततो दीर्घेण कालेन दुखात् क्रोधो व्यजायत / क्रोधाविष्टस्य नेत्राभ्यां प्रापतन्नश्रु बिन्दवः
मग दीर्घ काळानंतर दुःखातून क्रोध उत्पन्न झाला; आणि क्रोधाने आविष्ट झालेल्या त्याच्या डोळ्यांतून अश्रूंचे थेंब पडू लागले।
Verse 25
भ्रुकुटीकुटिलात् तस्य ललाटात् परमेश्वरः / समुत्पन्नो महादेवः शरण्यो नीललोहितः
त्याच्या भ्रुकुटीने वाकलेल्या ललाटातून परमेश्वर प्रकट झाले—महादेव, शरण देणारे, नीललोहित (नील-लोहितवर्ण रुद्र)।
Verse 26
स एव भगवानीशस्तेजोराशिः सनातनः / यं प्रपश्यन्ति विद्वांसः स्वात्मस्थं परमेश्वरम्
तोच एक भगवन् ईश्वर, सनातन दिव्य तेजाचा पुंज आहे; ज्याला विद्वान आपल्या आत्म्यात स्थित परमेश्वर म्हणून प्रत्यक्ष पाहतात।
Verse 27
ओङ्कारं समनुस्मृत्य प्रणम्य च कृताञ्जलिः / ताम भगवान् ब्रह्मा सृजेमा विविधाः प्रजाः
पवित्र ओंकाराचे स्मरण करून, हात जोडून प्रणाम करून, मग भगवान ब्रह्म्याने नानाविध प्रजांची सृष्टी आरंभिली।
Verse 28
निशम्य भगवान् वाक्यं शङ्करो धर्मवाहनः / स्वात्मना सद्शान् रुद्रान् ससर्ज मनसा शिवः / कपर्दिनो निरातङ्कांस्त्रिनेत्रान् नीललोहितान्
ते वचन ऐकून धर्मवाहन भगवान शंकर—शिवाने स्वात्मशक्तीने मनानेच आपल्या सदृश रुद्रांची निर्मिती केली: जटाधारी, निर्भय, त्रिनेत्री आणि नील-लोहित वर्णाचे।
Verse 29
तं प्राह भगवान् ब्रह्मा जन्ममृत्युयुताः प्रजाः / सृजेति सो ऽब्रवीदीशो नाहं मृत्युजरान्विताः / प्रजाः स्त्रक्ष्ये जगन्नाथ सृज त्वमशुभाः प्रजाः
मग भगवान ब्रह्मा त्याला म्हणाले—“जन्म-मृत्यूयुक्त प्रजा सृज.” तेव्हा ईश्वर म्हणाला—“हे जगन्नाथ, मी मृत्यू व जरा यांनी ग्रस्त प्रजा निर्माण करणार नाही; तूच अशुभ (मर्त्य) प्रजा सृज.”
Verse 30
निवार्य च तदा रुद्रं ससर्ज कमलोद्भवः / स्थानाभिमानिनः सर्वान् गदतस्तान् निबोधत
तेव्हा रुद्राला आवरून कमलयोनी (ब्रह्मा) यांनी आपल्या-आपल्या स्थानाचा अभिमान धारण करणाऱ्या सर्व अधिष्ठातृ शक्तींची निर्मिती केली; तो जे सांगतो ते ऐका।
Verse 31
अपो ऽग्निरन्तरिक्षं च द्यौर्वायुः पृथिवी तथा / नद्यः समुद्राः शैलाश्च वृक्षा वीरुध एव च
जल, अग्नी, अंतरिक्ष, द्यौ, वायू व पृथ्वी; नद्या, समुद्र, पर्वत, वृक्ष तसेच वेलीं व औषधी—हे सर्व प्रकट सृष्टीक्रमात अंतर्भूत आहे।
Verse 32
लवाः काष्ठाः कलाश्चैव मुहूर्ता दिवसाः क्षपाः / अर्धमासाश्च मासाश्च अयनाब्दयुगादयः
लव, काष्ठ, कला व मुहूर्त; दिवस व रात्रि; अर्धमास व मास; तसेच अयन, वर्ष, युग इत्यादी—हे काळाचे क्रमिक विभाग आहेत।
Verse 33
स्थानाबिमानिनः सृष्ट्वा साधकानसृजत् पुनः / मरीचिभृग्वङ्गिरसं पुलस्त्यं पुलहं क्रतुम् / दक्षमत्रिं वसिष्ठं च धर्मं संकल्पमेव च
आपापल्या स्थानाचा अभिमान धारण करणारे अधिष्ठाते निर्माण करून, त्याने पुन्हा सिद्ध प्रजापती उत्पन्न केले—मरीचि, भृगु, अङ्गिरस, पुलस्त्य, पुलह, क्रतु, दक्ष, अत्रि, वसिष्ठ तसेच धर्म व संकल्प।
Verse 34
प्राणाद् ब्रह्मासृजद् दक्षं चक्षुषश्च मरीचिनम् / शिरसो ऽङ्गिरसं देवो हृदयाद् भृगुमेव च
प्राणातून ब्रह्माने दक्षाला, नेत्रातून मरीचिला; देवाने शिरातून अङ्गिरसाला आणि हृदयातून भृगुलाही उत्पन्न केले।
Verse 35
श्रोत्राभ्यामत्रिनामानं धर्मं च व्यवसायतः / संकल्पं चैव संकल्पात् सर्वलोकपितामहः
सर्वलोक-पितामहाने दोन्ही कानांतून अत्रि नामक ऋषीला, दृढ निश्चयातून धर्माला, आणि संकल्पातून संकल्पालाच प्रकट केले।
Verse 36
पुलस्त्यं च तथोदानाद् व्यनाच्च पुलहं मुनिम् / अपानात् क्रतुमव्यग्रं समानाच्च वसिष्ठकम्
उदानापासून पुलस्त्य उत्पन्न झाला, व्यानापासून मुनि पुलह। अपानापासून अव्यग्र क्रतु आणि समानापासून वसिष्ठ प्रकट झाला।
Verse 37
इत्येते ब्रह्मणा सृष्टाः साधका गृहमेधिनः / आस्थाय मानवं रूपं धर्मस्तैः संप्रवर्तितः
अशा रीतीने ब्रह्म्याने हे साधक गृहमेधी निर्माण केले। धर्माने मानवरूप धारण करून त्यांच्या द्वारे प्रवृत्त होऊन कार्य केले।
Verse 38
ततो देवासुरपितृन् मनुष्यांश्च चतुष्टयम् / सिसृक्षुरम्भांस्येतानि स्वमात्मानमयूयुजत्
नंतर देव, असुर, पितर आणि मनुष्य—या चतुष्टयाची सृष्टी करावयाची इच्छा करून, सृष्टीच्या कारणार्थ आद्य जलात स्वतःच्या आत्म्याचा योग केला।
Verse 39
युक्तात्मनस्तमोमात्रा उद्रिक्ताभूत् प्रजापतेः / ततो ऽस्य जघनात् पूर्वमसुरा जज्ञिरे सुताः
प्रजापतीचे मन युक्त असले तरी त्याच्यात तमोगुण अधिक झाला. तेव्हा त्याच्या जघनाच्या अग्रभागातून असुर पुत्र जन्मले।
Verse 40
उत्ससर्जासुरान् सृष्ट्वा तां तनुं पुरुषोत्तमः / सा चोत्सृष्टा तनुस्तेन सद्यो रात्रिरजायत / सा तमोबहुला यस्मात् प्रजास्तस्यांस्वपन्त्यतः
असुरांची सृष्टी करून पुरुषोत्तमाने ती देह-रचना टाकून दिली. ती देह त्यागताच तत्क्षणी रात्रि उत्पन्न झाली; तमोबहुल असल्यामुळे प्रजा त्यात झोपते।
Verse 41
सत्त्वमात्रत्मिकां देवस्तनुमन्यामगृह्णत / ततो ऽस्य मुखतो देवा दीव्यतः संप्रजज्ञिरे
तेव्हा भगवंतांनी सत्त्वमात्राने बनलेली आणखी एक दिव्य तनू धारण केली. त्यांच्या मुखातून दिव्य तेजाने दीप्त होत देवगण प्रकट झाले.
Verse 42
त्यक्ता सापि तनुस्तेन सत्त्वप्रायमभूद् दिनम् / तस्मादहो धर्मयुक्ता देवताः समुपासते
त्याने ती तनूही त्यागली; त्यामुळे ‘दिवस’ सत्त्वप्रधान व उज्ज्वल झाला. म्हणून धर्मयुक्त देवता त्या (दिवस/अवस्था)ची भक्तिभावाने उपासना करतात.
Verse 43
सत्त्वमात्रात्मिकामेव ततो ऽन्यां जगृहे तनुम् / पितृवन्मन्यमानस्य पितरः संप्रजज्ञिरे
मग त्याने सत्त्वमात्राने बनलेली आणखी एक तनू धारण केली. आणि जेव्हा त्याने स्वतःला पित्याप्रमाणे मानले, तेव्हा पितर (पितृगण) प्रकट झाले.
Verse 44
उत्ससर्ज पितृन् सृष्ट्वा ततस्तामपि विश्वसृक् / सापविद्धा तनुस्तेन सद्यः सन्ध्या व्यजायत
पितरांची सृष्टी करून विश्वस्रष्ट्याने ती तनूही उत्सर्जिली. त्या त्यक्त रूपातून तत्क्षणी पवित्र ‘संध्या’ प्रकट झाली.
Verse 45
तस्मादहर्देवतानां रात्रिः स्याद् देवविद्विषाम् / तयोर्मध्ये पितॄणां तु मूर्तिः सन्ध्या गरीयसी
म्हणून देवतांसाठी जो ‘दिवस’ तो देवद्वेष्ट्यांसाठी ‘रात्रि’ ठरतो. आणि त्या दोहोंच्या मध्ये पितरांची अत्यंत पूज्य मूर्ती म्हणजे ‘संध्या’ होय.
Verse 46
तस्माद् देवासुराः सर्वे मनवो मानवास्तथा / उपासते तदा युक्ता रात्र्यह्नोर्मध्यमां तनुम्
म्हणून देव-दानव सर्व, मनू आणि मनुष्यही—संयमयुक्त होऊन—त्या वेळी रात्रि व दिवस यांच्या मधोमध असलेल्या ‘मध्यम तनू’ची उपासना करतात।
Verse 47
रजोमात्रात्मिकां ब्रह्मा तनुमन्यामगृह्णत / ततो ऽस्य जज्ञिरे पुत्रा मनुष्या रजसावृताः
मग ब्रह्म्याने रजोगुणमात्राने बनलेली दुसरी तनू धारण केली। त्या रूपापासून रजसाने आच्छादित व प्रेरित मनुष्य—त्याचे पुत्र—उत्पन्न झाले।
Verse 48
तामप्याशु स तत्याज तनुं सद्यः प्रजापतिः / ज्योत्स्त्रा सा चाभवद्विप्राः प्राक्सन्ध्या याबिधीयते
नंतर प्रजापतीने ती तनूही तत्क्षणी टाकून दिली; आणि ती ज्योत्स्ना (दीप्ती) झाली. हे विप्रहो, हिलाच ‘प्राक्-संध्या’ म्हणजे प्रातःसंध्या म्हणतात।
Verse 49
ततः स भगवान् ब्रह्मा संप्राप्य द्विजपुङ्गवाः / मूर्ति तमोरजः प्रायां पुनरेवाभ्ययूयुजत्
त्यानंतर तो भगवान् ब्रह्मा, हे द्विजश्रेष्ठहो, तुमच्याजवळ येऊन, सृष्टीकार्य चालावे म्हणून, तमो-रजोप्रधान अशा मूर्तीशी पुन्हा युक्त झाला।
Verse 50
अन्धकारे क्षुधाविष्टा राक्षसास्तस्य जज्ञिरे / पुत्रास्तमोरजः प्राया बलिनस्ते निशाचराः
अंधारात, क्षुधेने व्याकुळ झालेले राक्षस त्याच्यापासून उत्पन्न झाले. ते निशाचर, तमोगुणप्रधान, बलवान पुत्र ठरले।
Verse 51
सर्पा यक्षास्तथा बूता गन्धर्वाः संप्रजज्ञिरे / रजस्तमोभ्यामाविष्टांस्ततो ऽन्यानसृजत् प्रभुः
तेव्हा सर्प, यक्ष, भूत आणि गंधर्व उत्पन्न झाले. त्यानंतर प्रभूंनी रज-तमाने आविष्ट इतर प्राण्यांनाही प्रेरित करून निर्माण केले.
Verse 52
वयांसि वयसः सृष्ट्वा अवयो वक्षसो ऽसृजत् / मुखतो ऽजान् ससर्जान्यान् उदराद्गाश्चनिर्ममे
काळप्रवाहातून पक्षी निर्माण करून त्याने वक्षस्थळातून मेंढ्या उत्पन्न केल्या. मुखातून बकऱ्या व इतर प्राणी सर्जिले, आणि उदरातून गायीही घडवल्या.
Verse 53
पद्भ्याञ्चाश्वान् समातङ्गान् रासभान् गवयान् मृगान् / उष्ट्रानश्वतरांश्चैव न्यङ्कूनन्यांश्व जातयः / औपध्यः फलमूलिन्यो रोमभ्यस्तस्य जज्ञिरे
त्याच्या पायांपासून घोडे, हत्ती, गाढवे, गवय व मृग उत्पन्न झाले; उंट, खच्चर आणि न्यङ्कु नावाचा हरिण तसेच इतर जातीही. आणि त्याच्या रोमांपासून फल-मूळ देणाऱ्या औषधी वनस्पती जन्मल्या.
Verse 54
गायत्रं च ऋचं चैव त्रिवृत्साम रथन्तरम् / अग्निष्टोमं च यज्ञानां निर्ममे प्रथमान्मुखात्
प्रथम मुखातून त्याने गायत्री छंद, ऋचा, त्रिवृत् साम, रथंतर स्तोत्र आणि यज्ञांतील श्रेष्ठ अग्निष्टोम निर्माण केला.
Verse 55
यजूंषि त्रैष्टुभं छन्दः स्तोमं पञ्चदशं तथा / बृहत्साम तथोक्थं च दक्षिणादसृजन्मुखात्
दक्षिण मुखातून त्याने यजुः मंत्र, त्रैष्टुभ छंद, पंधराप्रकारचा स्तोम, बृहत्साम आणि उक्थपाठ प्रकट केला.
Verse 56
सामानि जागतं छन्दस्तोमं सप्तदशं तथा / वैरूपमतिरात्रं च पश्चिमादसृजन्मुखात्
परमेश्वराच्या पश्चिम मुखातून साम-स्तोत्रे, जगती छंद, सतरास्तोत्रयुक्त छंदस्तोम कर्म, तसेच वैरूप व अतिरात्र हे सोमयाग प्रकट झाले।
Verse 57
एकविशमथर्वाणमाप्तोर्यामाणमेव च / अनुष्टुभं सवैराजमुत्तरादसृजन्मुखात्
परमेश्वराच्या उत्तर मुखातून एकविसावा अथर्ववेद, त्यासह आप्तोर्याम कर्म, तसेच अनुष्टुभ छंद आणि वैराजही प्रकट झाले।
Verse 58
उच्चावचानि भूतानि गात्रेभ्यस्तस्य जज्ञिरे / ब्रह्मणो हि प्रजासर्गं सृजतस्तु प्रजापतेः
प्रजासृष्टीस प्रवृत्त झालेल्या प्रजापती ब्रह्माच्या अंगांपासून उच्च व नीच—अशा नानाविध भूतांची उत्पत्ती झाली।
Verse 59
सृष्ट्वा चतुष्टयं सर्गं देवर्षिपितृमानुषम् / ततो ऽसृजच्च भूतानि स्थावराणि चराणि च
देव, ऋषी, पितर आणि मनुष्य—अशी चतुर्विध सृष्टी निर्माण करून, नंतर त्याने स्थावर व जंगम अशी सर्व भूतसृष्टीही उत्पन्न केली।
Verse 60
यक्षान् पिशाचान् गन्धर्वांस्तथैवाप्सरसः शुभाः / नरकिन्नररक्षांसि वयः पुशुमृगोरगान् / अव्ययं च व्ययं चैव द्वयं स्थावरजङ्गमम्
त्याने यक्ष, पिशाच, गंधर्व व शुभ अप्सरा; नर, किन्नर व राक्षस; पक्षी, पशु, मृग व सर्प निर्माण केले. अशा रीतीने जगत् अव्यय-व्यय आणि स्थावर-जंगम असे द्विविध प्रकट झाले।
Verse 61
तेषां ये यानि कर्माणि प्राक्सृष्टौ प्रतिपेदिरे / तान्येव ते प्रपद्यन्ते सृज्यमानाः पुनः पुनः
पूर्वसृष्टीत ज्या ज्या कर्मांना त्या जीवांनी स्वीकारले होते, पुन्हा पुन्हा निर्माण होताना ते वारंवार तीच कर्मे पुन्हा अंगीकारतात।
Verse 62
हिंस्त्राहिंस्त्रे मृदुक्रूरे धर्माधर्मावृतानृते / तद्भाविताः प्रपद्यन्ते तस्मात् तत् तस्य रोचते
हिंसा वा अहिंसा, मृदुता वा क्रूरता, धर्म वा अधर्म, सत्य वा असत्य—ज्या भावनेने अंतःकरण संस्कारित होते, जीव त्याच्याकडेच प्रवृत्त होतात; म्हणून तेच त्यांना रुचते।
Verse 63
महाभूतेषु नानात्वमिन्द्रियार्थेषु मूर्तिषु / विनियोगं च भूतानां धातैव विदधात् स्वयम्
महाभूतांतील, इंद्रियविषयांतील व देहधारी रूपांतील विविधता, तसेच प्राण्यांच्या कार्यविभागाचा विनियोग—हे सर्व धाता (विधाता) स्वतःच ठरवितो।
Verse 64
नामरूपं च भूतानां कृत्यानां च प्रपञ्चनम् / वेदशब्देभ्य एवादौ निर्ममे स महेश्वरः
आदि काळी महेश्वराने वेदशब्दांपासूनच भूतांचे नाम-रूप आणि कर्म-विधींचा हा प्रपंच—समस्त विस्तार—निर्मिला।
Verse 65
आर्षाणि चैव नामानि याश्च वेदेषु दृष्टयः / शर्वर्यन्ते प्रसूतानां तान्येवैभ्यो ददात्यजः
ऋषिप्रमाणित आणि वेदांत दृष्ट अशी जी नावे आहेत, संतती जन्मल्यानंतर योग्य काळी अज (अजन्मा) प्रभू तीच नावे त्यांना प्रदान करतो।
Verse 66
यथर्तावृतुलिङ्गानि नानारूपाणि पर्यये / दृश्यन्ते तानि तान्येव तथा भावा युगादिषु
जसे ऋतूंची लक्षणे काळचक्राच्या फेरात अनेक रूपांनी दिसतात, तरी तीच ती ऋतुलक्षणे असतात; तसेच युगादि कालविभागांत भावस्थिती पुनःपुन्हा प्रकट होतात।
Frequently Asked Questions
It enumerates prākṛta stages (mahat; tanmātras/bhūta-sarga; aindriya/vaikārika senses) and subsequent intelligent/ordered creations: mukhya (immobile), tiryak-srotas (animals), ūrdhva-strotas (devas), arvāk-srotas (humans), bhūtādi/elemental manifestations, and the Kaumāra creation of mind-born sages—together described as prākṛta and vaikṛta in a graded cosmology.
Humans are portrayed as rajas-predominant yet mixed with sattva and touched by tamas, making them capable of clarity but prone to intense suffering; the chapter ties this to karmic recurrence—beings re-assume former dispositions—so guṇic composition and prior saṃskāras shape experience and ethical orientation.
It states that Maheśvara fashioned the manifest expanse—nāma-rūpa and the differentiated field of actions/rites—from the sounds of the Veda, and that Veda-sanctioned names are bestowed at proper times, grounding cosmic order and social-ritual dharma in śruti-derived language.