Adhyaya 6

Verse 1

इति श्रीकूर्मपुराणे षट्साहस्त्र्यां संहितायां पूर्वविभागे पञ्चमो ऽध्यायः श्रीकूर्म उवाच आसीदेकार्णवं घोरमविभागं तमोमयम् / शान्तवातादिकं सर्वं न प्रज्ञायत किञ्चन

इति श्रीकूर्मपुराणातील षट्साहस्त्री संहितेच्या पूर्वविभागातील पाचवा अध्याय। श्रीकूर्म म्हणाले—एकच भयंकर एकार्णव होता, अविभक्त व तमोमय; वारा इत्यादी सर्व शांत, काहीच कळत नव्हते।

Verse 2

एकार्णवे तदा तस्मिन् नष्टे स्थावरजङ्गमे / तदा समभवद् ब्रह्मा सहस्त्राक्षः सहस्त्रपात्

त्या एकार्णवात स्थावर-जंगम सर्व नष्ट झाले आणि तोच उरला, तेव्हा सहस्र नेत्र व सहस्र चरण असलेले ब्रह्मा प्रकट झाले।

Verse 3

सहस्त्रशीर्षा पुरुषो रुक्मवर्णस्त्वतीन्द्रियः / ब्रह्मा नारायणाख्यस्तु सुष्वाप सलिले तदा

तो सहस्रशीर्ष पुरुष, सुवर्णवर्ण व इंद्रियातीत—तोच नारायण नामाने प्रसिद्ध ब्रह्मा—तेव्हा सलिलात योगनिद्रेत शयन करीत होता।

Verse 4

इमं चोदाहरन्त्यत्र श्लोकं नारायणं प्रति / ब्रह्मस्वरूपिणं देवं जगतः प्रभवाप्ययम्

येथे नारायणाच्या प्रति हा श्लोकही उद्धृत करतात—“जो देव ब्रह्मस्वरूप आहे, तोच जगताचा उद्भव आणि लय आहे।”

Verse 5

आपो नारा इति प्रोक्ता नाम्ना पूर्वमिति श्रुतिः / अयनं तस्य ता यस्मात् तेन नारायणः स्मृतः

श्रुतीनुसार जल (आपः) पूर्वी ‘नारा’ या नावाने प्रसिद्ध होते; तीच त्याची अयन—आश्रय व निवास—असल्यामुळे तो ‘नारायण’ म्हणून स्मरला जातो।

Verse 6

तुल्यं युगसहस्त्रस्य नैशं कालमुपास्य सः / शर्वर्यन्ते प्रकुरुते ब्रह्मत्वं सर्गकारणात्

सहस्र युगांइतका रात्रिकाळ व्यतीत करून, त्या महा-रात्रीच्या शेवटी तो सर्गकारण होऊन पुन्हा ब्रह्मत्व धारण करतो।

Verse 7

ततस्तु सलिले तस्मिन् विज्ञायान्तर्गतां महीम् / अनुमानात् तदुद्धारं कर्तुकामः प्रजापतिः

मग त्या जलात पृथ्वी अंतर्लीन झाली आहे हे जाणून, प्रजापतीने विचारयुक्त अनुमानाने तिचा उद्धार करण्याचा संकल्प केला।

Verse 8

जलक्रीडासु रुचिरं वाराहं रुपमास्थितः / अधृष्यं मनसाप्यन्यैर्वाङ्मयं ब्रह्मसंज्ञितम्

जलक्रीडेत त्याने रम्य वाराह-रूप धारण केले; तरीही तो इतरांच्या मनालाही अजेय—वाङ्मय ब्रह्म, ‘ब्रह्म’ म्हणून प्रसिद्ध।

Verse 9

पृथिव्युद्धरणार्थाय प्रविश्य च रसातलम् / दंष्ट्रयाभ्युज्जहारैनामात्माधारो धराधरः

पृथ्वीच्या उद्धारासाठी तो रसातलात प्रविष्ट झाला; आणि दंष्ट्रेने तिला वर उचलून आणले—तो आत्माधार, जगाचा धारक व उद्धारक।

Verse 10

दृष्ट्वा दंष्ट्राग्रविन्यस्तां पृथिवीं प्रथितपौरुषम् / अस्तुवञ्जनलोकस्थाः सिद्धा ब्रह्मर्षयो हरिम्

दंष्ट्रेच्या अग्रावर ठेवलेली पृथ्वी पाहून—ज्याचे पराक्रम प्रसिद्ध—जनलोकातील सिद्ध व ब्रह्मर्षींनी हरिची स्तुती केली।

Verse 11

ऋषय ऊचुः नमस्ते देवदेवाय ब्रह्मणे परमेष्ठिने / पुरुषाय पुराणाय शाश्वताय जयाय च

ऋषी म्हणाले— देवदेव, ब्रह्म, परमेष्ठी तुम्हां नमस्कार; आदिपुरुष, पुरातन, शाश्वत आणि जयस्वरूप तुम्हां प्रणाम।

Verse 12

नमः स्वयंभुवे तुभ्यं स्त्रष्ट्रे सर्वार्थवेदिने / नमो हिरण्यगर्भाय वेधसे परमात्मने

स्वयंभू, स्रष्टा व सर्वार्थवेत्ता तुम्हां नमः; हिरण्यगर्भ, वेधस् आणि परमात्मा तुम्हां नमस्कार।

Verse 13

नमस्ते वासुदेवाय विष्णवे विश्वयोनये / नारायणाय देवाय देवानां हितकारिणे

वासुदेव, विष्णु—विश्वयोनि—तुम्हां नमस्कार; नारायण देव, देवांचे हितकारी, तुम्हां प्रणाम।

Verse 14

नमो ऽस्तु ते चतुर्वक्त्रे शार्ङ्गचक्रासिधारिणे / सर्वभूतात्मभूताय कूटस्थाय नमो नमः

चतुर्मुख, शार्ङ्गधनुष्य, चक्र व खड्ग धारण करणाऱ्या तुम्हां नमः; सर्वभूतांच्या अंतरात्मा, कूटस्थ अविकार्य तुम्हां पुनःपुन्हा प्रणाम।

Verse 15

नमो वेदरहस्याय नमस्ते वेदयोनये / नमो बुद्धाय शुद्धाय नमस्ते ज्ञानरूपिणे

वेदरहस्यस्वरूप तुम्हां नमः, वेदयोनि तुम्हां नमस्कार; बुद्ध (प्रबुद्ध) व शुद्ध तुम्हां नमः, ज्ञानस्वरूप तुम्हां प्रणाम।

Verse 16

नमो ऽस्त्वानन्दरूपाय साक्षिणे जगतां नमः / अनन्तायाप्रमेयाय कार्याय करणाय च

आनंदरूपा, तुला नमस्कार; सर्व जगतांचा साक्षी, तुला नमः। अनंत, अप्रमेय—कार्य आणि कारण—तुलाही नमः।

Verse 17

नमस्ते पञ्चबूताय पञ्चभूतात्मने नमः / नमो मूलप्रकृतये मायारूपाय ते नमः

पंचमहाभूतस्वरूप तुला नमः; पंचभूतांच्या अंतरात्म्यास नमः। मूलप्रकृतीला नमस्कार; मायारूप तुला नमः।

Verse 18

नमो ऽस्तु ते वराहाय नमस्ते मत्स्यरूपिणे / नमो योगाधिगम्याय नमः सकर्षणाय ते

वराहस्वरूप तुला नमः; मत्स्यरूपिण्यास नमस्कार। योगाने प्राप्त होणाऱ्या तुला नमः; हे संकर्षण, तुला नमः।

Verse 19

नमस्त्रिमूर्तये तुभ्यं त्रिधाम्ने दिव्यतेजसे / नमः सिद्धाय पूज्याय गुणत्रयविभाविने

त्रिमूर्तिस्वरूप तुला नमः; त्रिधामचा स्वामी, दिव्य तेजस्वी तुला नमस्कार। सिद्ध, पूज्य, त्रिगुण-विभावक तुला नमः।

Verse 20

तमो ऽस्त्वादित्यवर्णाय नमस्ते पद्मयोनये / नमो ऽमूर्ताय मूर्ताय माधवाय नमो नमः

आदित्यवर्ण तुझ्यापुढे तम नष्ट होवो; पद्मयोनीस्वरूप तुला नमस्कार। अमूर्त आणि मूर्त—दोन्ही रूपांच्या माधवाला पुनःपुन्हा नमः।

Verse 21

त्वयैव सृष्टमखिलं त्वय्येव लयमेष्यति / पालयैतज्जगत् सर्वं त्राता त्वं शरणं गति

हे प्रभो! हे अखिल जगत् केवळ तुझ्याच द्वारा निर्माण झाले असून शेवटी तुझ्यातच विलीन होईल. या विश्वाचे पालन कर; तूच त्राता, शरण आणि परम गती आहेस.

Verse 22

इत्थं स भगवान् विष्णुः सनकाद्यैरभिष्टुतः / प्रसादमकरोत् तेषां वराहवपुरीश्वरः

अशा प्रकारे सनकादी ऋषींनी स्तुत केलेले भगवान् विष्णु—वराहवपुरीचे ईश्वर—त्यांच्यावर प्रसन्न होऊन कृपा केली.

Verse 23

ततः संस्थानमानीय पृथिवीं पृथिवीपतिः / मुमोच रूपं मनसा धारयित्वा प्रिजापतिः

त्यानंतर पृथ्वीपति प्रजापतीने पृथ्वीला योग्य संस्थानात आणून, तिचे रूप मनात धारण करून, तिला स्थिर अवस्थेत स्थापित केले.

Verse 24

तस्योपरि जलौघस्य महती नौरिव स्थिता / विततत्वाच्च देहस्य न मही याति संप्लवम्

त्या प्रचंड जलप्रवाहाच्या वर महान पृथ्वी विशाल नौकेप्रमाणे स्थिर राहिली; आणि त्याच्या देहाचा विस्तार आधार झाल्यामुळे पृथ्वी प्रलयजलात बुडाली नाही.

Verse 25

पृथिवीं तु समीकृत्य पृथिव्यां सो ऽचिनोद् गिरीन् / प्राक्सर्गदग्धानखिलांस्ततः सर्गे ऽदधन्मनः

पृथ्वी समतल व सुव्यवस्थित करून त्याने पृथ्वीवर पर्वतांची रचना केली. नंतर पूर्वसर्गाच्या दाहाने जळून गेलेले सर्व पाहून, नवसृष्टीसाठी त्याने मन एकाग्र केले.