Adhyaya 5

Verse 1

इति श्रीकूर्मपुराणे षट्साहस्त्र्यां संहितायां पूर्वंविभागे चतुर्थो ऽध्यायः श्रीकूर्म उवाच स्वयंभुवो विवृत्तस्य कालसंख्या द्विजोत्तमाः / न शक्यते समाख्यातुं बहुवर्षैरपि स्वयम्

अशा प्रकारे श्रीकूर्मपुराणातील षट्साहस्त्री संहितेच्या पूर्वविभागातील चौथा अध्याय. श्रीकूर्म म्हणाले—हे द्विजोत्तमांनो, स्वयंभुव (मनु) चक्राच्या विस्ताराची कालसंख्या अनेक वर्षे सांगितले तरी, माझ्याहीकडून पूर्णपणे सांगणे शक्य नाही।

Verse 2

कालसंख्या समासेन परार्धद्वयकल्पिता / स एव स्यात् परः कालः तदन्ते प्रतिसृज्यते

संक्षेपाने कालसंख्या दोन परार्धांनी कल्पिलेली आहे. तोच परम काळ म्हणतात; आणि त्याच्या शेवटी पुन्हा सृष्टीची निर्मिती होते।

Verse 3

निजेन तस्य मानेन आयुर्वर्षशतं स्मृतम् / तत् पराख्यं तदर्धं च परार्धमभिदीयते

त्याच्या स्वतःच्या मापाने त्याचे आयुष्य शंभर वर्षे मानले आहे. त्याला ‘पर’ म्हणतात; त्याचे अर्ध ‘तदर्ध’ आणि त्याचेही अर्ध ‘परार्ध’ असे म्हणतात।

Verse 4

काष्ठा पञ्चदश ख्याता निमेषा द्विजसत्तमाः / काष्ठास्त्रिंशत् कला त्रिंशत् कला मौहूर्तिकी गतिः

हे द्विजश्रेष्ठ! पंधरा निमेषांची एक काष्ठा अशी ख्याती आहे. तीस काष्ठा म्हणजे एक कला; आणि तीस कला मिळून मुहूर्त नावाचा कालमान (गती) ठरतो.

Verse 5

तावत्संख्यैरहोरात्रं मुहूर्तैर्मानुषं स्मृतम् / अहोरात्राणि तावन्ति मासः पक्षद्वयात्मकः

त्या संख्येच्या मुहूर्तांनी मानवी अहोरात्र (दिवस-रात्र) मानले जाते. आणि तितक्याच अहोरात्रांनी दोन पक्षांचा मास (महिना) बनतो.

Verse 6

तैः षड्भिरयनं वर्षं द्वे ऽयने दक्षिणोत्तरे / अयनं दक्षिणं रात्रिर्देवानामुत्तरं दिनम्

त्या सहा ऋतूंनी अयन होऊन वर्ष बनते; आणि दोन अयने—दक्षिण व उत्तर—अशी आहेत. दक्षिणायन देवांची रात्रि, तर उत्तरायण त्यांचा दिवस आहे.

Verse 7

दिव्यैर्वर्षसहस्त्रैस्तु कृतत्रेतादिसंज्ञितम् / चतुर्युगं द्वादशभिः तद्विभागं निबोधत

दिव्य वर्षांच्या सहस्रांनी मोजलेले कृत, त्रेता इत्यादी संज्ञेचे युगचक्र ‘चतुर्युग’ म्हणतात. त्याचा विभाग बारा भागांचा आहे—हे जाणून घ्या.

Verse 8

चत्वार्याहुः सहस्त्राणि वर्षाणां तत्कृतं युगम् / तस्य तावच्छती सन्ध्या सन्ध्यांशश्च कृतस्य तु

कृत (सत्य) युग चार हजार वर्षांचे आहे असे ते सांगतात. त्याच्या आरंभीची संध्या तितक्याच शतकांची, आणि कृत युगाचा अंत्य संध्यांशही तितक्याच शतकांचा मानला आहे.

Verse 9

त्रिशती द्विशती सन्ध्या तथा चैकशती क्रमात् / अंशकं षट्शतं तस्मात् कृसन्ध्यांशकं विना

क्रमाने संध्या-उपासना तीनशे, दोनशे आणि मग एकशे जपांनी सांगितली आहे. म्हणून कृ-संध्येचा अंश वगळता एकूण सहाशे अंश होतात.

Verse 10

त्रिद्व्येकसाहस्त्रमतो विना सन्ध्यांशकेन तु / त्रेताद्वापरतिष्याणां कालज्ञाने प्रकीर्तितम्

संध्या व संध्यांश वगळून कालगणनेत असे सांगितले आहे की त्रेता, द्वापर आणि तिष्य (कली) युगांचे मान क्रमाने तीन, दोन व एक हजार (वर्ष) आहेत.

Verse 11

एतद् द्वादशसाहस्त्रं साधिकं परिकल्पितम् / तदेकसप्ततिगुणं मनोरन्तरमुच्यते

हा (चक्र) साधिक बारा हजार (वर्ष) असा निश्चित केला आहे; आणि त्याचा एकाहत्तर पट ‘मन्वंतर’ म्हणून सांगितला जातो.

Verse 12

ब्रह्मणो दिवसे विप्रा मनवः स्युश्चतुर्दश / स्वायंभुवादयः सर्वे ततः सावर्णिकादयः

हे विप्रांनो! ब्रह्माच्या एका दिवसात चौदा मनु असतात. ते सर्व स्वायंभुवापासून आरंभ होऊन, पुढे सावर्णी आदी क्रमाने मोजले जातात.

Verse 13

तैरियं पृथिवी सर्वा सप्तद्वीपा सपर्वता / पूर्णं युगसहस्त्रं वै परिपाल्या नरेश्वरैः

त्या नर-नरेश्वरांनी ही संपूर्ण पृथ्वी—सप्तद्वीप व पर्वतांसह—पूर्ण एक हजार युगांपर्यंत पालावी व रक्षण करावी.

Verse 14

मन्वन्तरेण चैकेन सर्वाण्येवान्तराणि वै / व्याख्यातानि न संदेहः कल्पं कल्पेन चैव हि

एकाच मन्वंतराचे निरूपण केले असता मधले सर्व अंतरकालही स्पष्ट होतात—यात संशय नाही. तसेच एका कल्पाचे वर्णन केले की इतर कल्पांचाही अर्थ उलगडतो।

Verse 15

ब्राह्ममेकमहः कल्पस्तावती रात्रिरिष्यते / चतुर्युगसहस्त्रं तु कल्पमाहुर्मनीषिणः

ब्रह्माचा एक दिवस ‘कल्प’ म्हणून ओळखला जातो आणि तितकाच काळ त्याची रात्र मानली जाते. मनीषी सांगतात की एका कल्पात चतुर्युगांचे हजार आवर्तन असतात।

Verse 16

त्रीणि कल्पशतानि स्युः तथा षष्टिर्द्विजोत्तमाः / ब्रह्मणः कथितं वर्षं पराख्यं तच्छतं विदुः

हे द्विजोत्तमांनो! तीनशे कल्प आणि आणखी साठ कल्प—यांना ब्रह्माचे ‘पराख्य’ नावाचे एक वर्ष म्हटले आहे; आणि ते ‘शत’ या गणनेचे प्रमाण मानले जाते।

Verse 17

तस्यान्ते सर्वतत्त्वानां स्वहेतौ प्रकृतौ लयः / तेनायं प्रोच्यते सद्भिः प्राकृतः प्रतिसंचरः

त्या चक्राच्या शेवटी सर्व तत्त्वे आपल्या कारणरूप प्रकृतीत लीन होतात. म्हणून सत्पुरुष या प्रक्रियेला ‘प्राकृत प्रतिसंचर’—म्हणजे आद्य प्रकृतीकडे परत जाणे—असे म्हणतात।

Verse 18

ब्रह्मनारायणेशानां त्रयाणां प्रकृतौ लयः / प्रोच्यते कालयोगेन पुनरेव च संभवः

ब्रह्मा, नारायण आणि ईशान (शिव)—या तिघांचाही प्रकृतीत लय कालयोगाने सांगितला आहे; आणि काळाच्या संयोगाने ते पुन्हा प्रकट होतात।

Verse 19

एवं ब्रह्मा च भूतानि वासुदेवो ऽपि शङ्करः / कालेनैव तु सृज्यन्ते स एव ग्रसते पुनः

अशा रीतीने ब्रह्मा, सर्व भूतें, वासुदेव आणि शंकरही केवळ काळानेच उत्पन्न होतात; आणि तोच काळ पुन्हा त्यांना ग्रासतो.

Verse 20

अनादिरेष भगवान् कालो ऽनन्तो ऽजरो ऽमरः / सर्वगत्वात् स्वतन्त्रत्वात् सर्वात्मासौ महेश्वरः

हा भगवान् काळ अनादी, अनंत, अजर व अमर आहे. सर्वत्र व्याप्त व पूर्ण स्वतंत्र असल्याने तोच महेश्वर सर्वांचा अंतरात्मा आहे.

Verse 21

ब्रह्माणो बहवो रुद्रा ह्यन्ये नारायणादयः / एको हि भगवानीशः कालः कविरिति श्रुति

अनेक ब्रह्मा आहेत, अनेक रुद्रही आहेत, तसेच नारायणादि अन्य अधिपतीही आहेत; पण भगवान् ईश एकच—तोच काळ, सर्वज्ञ द्रष्टा—असे श्रुती सांगते.

Verse 22

एकमत्र व्यतीतं तु परार्धं ब्रह्मणो द्विजाः / सांप्रतं वर्तते तद्वत् तस्य कल्पो ऽयमष्टमः

हे द्विजांनो, ब्रह्माच्या आयुष्याचा एक परार्ध व्यतीत झाला आहे; तसेच उरलेला परार्ध आता चालू आहे—त्या क्रमातील हा आठवा कल्प आहे.

Verse 23

यो ऽतीतः सप्तमः कल्पः पाद्म इत्युच्यते बुधैः / वाराहो वर्तते कल्पः तस्य वक्ष्यामि विस्तरम्

जो सातवा कल्प व्यतीत झाला, तो विद्वान ‘पाद्म’ म्हणतात. आता ‘वाराह’ कल्प चालू आहे; त्याचा विस्तार मी सांगीन.