Adhyaya 51

Verse 1

इति श्रीकूर्मपुराणे षट्साहस्त्र्यां संहितायां पूर्वविभागे पञ्चाशो ऽध्यायः सूत उवाच वेदव्यासावताराणि द्वापरे कथितानि तु / महादेवावताराणि कलौ शृणुत सुव्रताः

अशा प्रकारे श्रीकूर्मपुराणातील षट्साहस्त्री संहितेच्या पूर्वविभागातील पन्नासावा अध्याय समाप्त झाला। सूत म्हणाले—द्वापरयुगातील वेदव्यासांचे अवतार सांगितले; आता, हे सुव्रतांनो, कलियुगातील महादेवांचे अवतार ऐका।

Verse 2

आद्ये कलियुगे श्वेतो देवदेवो महाद्युतिः / नाम्ना हिताय विप्राणामभूद् वैवस्वते ऽन्तरे

कलियुगाच्या आरंभी देवदेव, परम तेजस्वी प्रभू ‘श्वेत’ या नावाने वैवस्वत मन्वंतरात विप्रांच्या हितासाठी प्रकट झाले।

Verse 3

हिमवच्छिखरे रम्ये छगले पर्वतोत्तमे / तस्य शिष्याः शिखायुक्ता वभूवुरमितप्रभाः

हिमालयाच्या रम्य शिखरावर—छगल नावाच्या श्रेष्ठ पर्वतावर—त्यांचे शिष्य शिखा धारण करून अमाप तेजाने दीप्तिमान झाले।

Verse 4

श्वेतः श्वेतशिखश्चैव श्वेतास्यः श्वेतलोहितः / चत्वारस्ते महात्मानो ब्राह्मणा वेदपारगाः

श्वेत, श्वेतशिख, श्वेतास्य आणि श्वेतलोहित—हे चारही महात्मे ब्राह्मण वेदांचे पारंगत होते।

Verse 5

सुभानो दमनश्चाथ सुहोत्रः कङ्कणस्तथा / लोकाक्षिरथ योगीन्द्रो जैगीषव्यस्तु सप्तमे

सातव्या क्रमात सुभान, दमन, सुहोत्र व कंकण; लोकाक्षिरथ, योगींद्र आणि जैगीषव्य—हे सर्व गणले जातात.

Verse 6

अष्टमे दधिवाहः स्यान्नवमे वृषभः प्रभुः / भृगुस्तु दशमे प्रोक्तस्तस्मादुग्रः परः स्मृतः

आठव्या मध्ये दधिवाह, नवव्या मध्ये प्रभु वृषभ; दहाव्या मध्ये भृगु सांगितला, म्हणून त्या चक्रात उग्र परम स्मरला जातो.

Verse 7

द्वादशे ऽत्रिः समाख्यातो बली चाथ त्रयोदशे / चतुर्दशे गौतमस्तु वेदशीर्षा ततः परम्

बाराव्या मध्ये अत्रि सांगितला, तेराव्या मध्ये बली; चौदाव्या मध्ये गौतम प्रोक्त, आणि त्यानंतर वेदशीर्षा येतो.

Verse 8

गोकर्णश्चाभवत् तस्माद् गुहावासः शिखण्ड्यथ / जटामाल्यट्टहासश्च दारुको लाङ्गली क्रमात्

त्या कारणाने ते स्थान ‘गोकर्ण’ म्हणून ओळखले गेले; पुढे ‘गुहावास’ व ‘शिखंडी’ अशी नावे झाली. क्रमाने ‘जटामाल्य’, ‘अट्टहास’, ‘दारुक’ आणि ‘लांगली’ हीही नावे प्रसिद्ध झाली.

Verse 9

श्वेतस्तथा परः शूली डिण्डी मुण्डी च वै क्रमात् / सहिष्णुः सोमशर्मा च नकुलीशो ऽन्तिमे प्रभुः

पुढे क्रमाने श्वेत, पर, शूली, डिंडी व मुंडी; तसेच सहिष्णु आणि सोमशर्मा—आणि शेवटी प्रभु नकुलीश सांगितला आहे.

Verse 10

वैवस्वते ऽन्तरे शंभोरवतारास्त्रिशूलिनः / अष्टाविंशतिराख्याता ह्यन्ते कलियुगे प्रभोः / तीर्थे कायावतारे स्याद् देवेशो नकुलीश्वरः

वैवस्वत मन्वंतरात त्रिशूलधारी शंभू प्रभूचे अठ्ठावीस अवतार सांगितले आहेत. कलियुगाच्या शेवटी एका पवित्र तीर्थस्थानी देवेश्वर देहावतार घेऊन नकुलीश्वर म्हणून प्रकट होतील.

Verse 11

तत्र देवादिदेवस्य चत्वारः सुतपोधनाः / शिष्या बभूवुश्चान्येषां प्रत्येकं मुनिपुङ्गवाः

तेथे देवाधिदेवाचे चार महान तपस्वी शिष्य झाले. आणि इतर प्रत्येकासाठीही स्वतंत्रपणे, ऋषींमध्ये श्रेष्ठ असे मुनिवर शिष्य म्हणून होते.

Verse 12

प्रसन्नमनसो दान्ता ऐश्वरीं भक्तिमाश्रिताः / क्रमेण तान् प्रवक्ष्यामि योगिनो योगवित्तमान्

ज्यांचे मन प्रसन्न, इंद्रिये दमन केलेली, आणि ज्यांनी ईश्वरी भक्तीचा आश्रय घेतला आहे—अशा योगाचे परम जाणकार योगींचे मी आता क्रमाने वर्णन करीन.

Verse 13

श्वेतः श्वेतशिखश्चैव श्वेतास्यः श्वेतलोहितः / दुन्दुभिः शतरूपश्च ऋचीकः केतुमांस्तथा / विकेशश्च विशोकश्च विशापश्शापनाशनः

‘श्वेत, श्वेतशिख, श्वेतास्य, श्वेतलोहित, दुन्दुभि, शतरूप, ऋचीक, केतुमान, विकेश, विशोक, विशाप आणि शापनाशन’—ही त्यांची नावे आहेत.

Verse 14

सुमुखो दुर्मुखश्चैव दुर्दमो दुरतिक्रमः / सनः सनातनश्चैव मुकारश्च सनन्दनः

तो सुमुखही आहे आणि दुर्मुखही; दुर्दम आणि दुरतिक्रमही आहे. तो सन आहे आणि सनातनही; तो पवित्र ‘मु’ अक्षर आहे आणि सनन्दनही आहे.

Verse 15

दालभ्यश्च महायोगी धर्मात्मनो महौजसः / सुधामा विरजाश्चैव शङ्खपात्रज एव च

दालभ्य हा महायोगी, धर्मात्मा व महातेजस्वी; तसेच सुधामा, विरज आणि शंखपात्रजही (तेथे होते)।

Verse 16

सारस्वतस्तथा मेघो घनवाहः सुवाहनः / कपिलश्चासुरिश्चैव वोढुः पञ्चशिखो मुनिः

तसेच सारस्वत, मेघ, घनवाह, सुवाहन; आणि कपिल व आसुरी; तसेच वोढु व मुनि पंचशिखही (होते)।

Verse 17

पराशरश्च गर्गश्च भार्गवश्चाङ्गिरास्तथा / बलबन्धुर्निरामित्रः केतुशृङ्गस्तपोधनः

पराशर, गर्ग, भार्गव आणि आंगिरसही; तसेच बलबन्धु, निरामित्र आणि केतुशृंग—हे तपोधन ऋषी (होते)।

Verse 18

लम्बोदरश्च लम्बश्च लाम्बाक्षो लम्बकेशकः / सर्वज्ञः समबुद्धिश्च साध्यः सत्यस्तथैव च

तो लम्बोदर, लम्ब, लाम्बाक्ष व लम्बकेश आहे; तो सर्वज्ञ, समबुद्धी, साध्य (प्राप्य ध्येय) आणि सत्यस्वरूपच आहे।

Verse 19

शुधामा काश्यपश्चैव वसिष्ठो विरजास्तथा / अत्रिरुग्रस्तथा चैव श्रवणो ऽथ श्रविष्ठकः

शुधामा, काश्यप, वसिष्ठ आणि विरजा; तसेच अत्रि व उग्र; आणि श्रवण व श्रविष्ठक—हे या गणनेत सांगितलेले ऋषी आहेत।

Verse 20

कुणिश्च कुणिबाहुश्च कुशरीरः कुनेत्रकः / कश्यपोह्युशना चैव च्यवनो ऽथ बृहस्पतिः

तसेच कुणि, कुणिबाहु, कुशरीर व कुनेत्रक; तसेच कश्यप, उशना (शुक्र), च्यवन आणि मग बृहस्पती—हेही (ऋषिगण) होते.

Verse 21

उतथ्यो वामदेवश्च महाकायो महानिलः / वाचश्रवाः सुपीकश्च श्यावाश्वः सपथीश्वरः

उतथ्य व वामदेव; महाकाय व महानिल; वाचश्रवा व सुपीक; श्यावाश्व व सपथीश्वर—हे पूज्य महर्षीही गणले जातात.

Verse 22

हरिण्यनाभः कौशल्यो लोकाक्षिः कुथुमिस्तथा / सुमन्तुर्वर्चरी विद्वान् कबन्धः कुशिकन्धरः

हरिण्यनाभ, कौशल्य, लोकाक्षि व कुथुमि; सुमन्तु, विद्वान् वर्चरी, कबन्ध व कुशिकन्धर—हे येथे गणले आहेत.

Verse 23

प्लक्षो दार्भायणिश्चैव केतुमान् गौतमस्तथा / भल्लापी मधुपिङ्गश्च श्वेतकेतुस्तपोनिधिः

प्लक्ष व दार्भायणि; केतुमान व गौतम; भल्लापी, मधुपिङ्ग आणि श्वेतकेतु—जो तपशक्तीचा निधी होता.

Verse 24

उशिजो बृहदुक्थश्च देवलः कपिरेव च / शालिहोत्रो ऽग्निवेश्यश्च युवनाश्वः शरद्वसुः

उशिज, बृहदुक्थ, देवल व कपि; तसेच शालिहोत्र व अग्निवेश्य; आणि युवनाश्व व शरद्वसु—हेही या वंशगणनेत सांगितले आहेत.

Verse 25

छगलः कुण्डकर्णश्च कुम्भश्चैव प्रवाहकः / उलूको विद्युतश्चैव शाद्वलो ह्याश्वलायनः

छगल, कुण्डकर्ण, कुम्भ व प्रवाहक; तसेच उलूक व विद्युत; आणि शाद्वल व आश्वलायन—ही येथे सांगितलेली नावे आहेत.

Verse 26

अक्षपादः कुमारश्च उलूको वत्स एव च / कुशिकश्चैव गर्गश्च मित्रको ऋष्य एव च

अक्षपाद, कुमार, उलूक व वत्स; तसेच कुशिक व गर्ग; आणि मित्रक व ऋष्य—हेही ऋषी येथे सांगितले आहेत.

Verse 27

शिष्या एते महात्मानः सर्वोवर्तेषु योगिनाम् / विमला ब्रह्मभूयिष्ठा ज्ञानयोगपरायणाः

हे महात्मा शिष्य योगिनांच्या सर्व आचारांत श्रेष्ठ आहेत—आचरणाने निर्मळ, ब्रह्मभावात दृढ, आणि ज्ञानयोगास पूर्ण परायण.

Verse 28

कुर्वन्ति चावताराणि ब्राह्मणानां हिताय हि / योगेश्वराणामादेशाद् वेदसंस्थापनाय वै

ते ब्राह्मणांच्या हितासाठी अवतार धारण करतात; आणि योगेश्वरांच्या आज्ञेने वेदांची पुनःस्थापना करण्यासाठी प्रकट होतात.

Verse 29

ये ब्राह्मणाः संस्मरन्ति नमस्यन्ति च सर्वदा / तर्पयन्त्यर्चयन्त्येतान् ब्रह्मविद्यामवाप्नुयुः

जे ब्राह्मण सदैव त्यांचे स्मरण करतात, त्यांना नमस्कार करतात, आणि तर्पण-अर्चनाने त्यांची पूजा करतात—ते ब्रह्मविद्या प्राप्त करतात.

Verse 30

इदं वैवस्वतं प्रोक्तमन्तरं विस्तरेण तु / भविष्यति च सावर्णो दक्षसावर्ण एव च

हे वैवस्वत मन्वंतर विस्ताराने सांगितले आहे. पुढे सावर्ण मनु होईल आणि तसेच दक्ष-सावर्णही प्रकट होईल.

Verse 31

दशमो ब्रह्मसावर्णो धर्मसावर्ण एव च / द्वादशो रुद्रसावर्णो रोचमानस्त्रयोदशः / भौत्यश्चतुर्दशः प्रोक्तो भविष्या मनवः क्रमात्

दहावा मनु ब्रह्म-सावर्ण, अकरावा धर्म-सावर्ण. बारावा रुद्र-सावर्ण, तेरावा रोचमान, आणि चौदावा भौत्य—असे क्रमाने भावी मनू सांगितले आहेत.

Verse 32

अयं वः कथितो ह्यंशः पूर्वो नारायणेरितः / भूतभव्यैर्वर्तमानैराख्यानैरुपबृंहितः

हा अंश तुम्हाला सांगितला आहे—जो प्राचीन उपदेश नारायणांनी उच्चारला; आणि जो भूत, भविष्य व वर्तमान कथांनी समृद्ध आहे.

Verse 33

यः पठेच्छृणुयाद् वापि श्रावयेद् वा द्विजोत्तमान् / स सर्वपापनिर्मुक्तो ब्रह्मणा सह मोदते

जो हे पठील, किंवा ऐकेल, अथवा श्रेष्ठ द्विजांना ऐकवील—तो सर्व पापांपासून मुक्त होऊन ब्रह्म्यासह आनंद मानतो.

Verse 34

पठेद् देवालये स्नात्वा नदीतीरेषु चैव हि / नारायणं नमस्कृत्य भावेन पुरुषोत्तमम्

स्नान करून देवालयात, तसेच नदीकाठीही, याचे पठण करावे; आणि भावाने नारायण—पुरुषोत्तम—यांना नमस्कार करावा.

Verse 35

नमो देवादिदेवाय देवानां परमात्मने / पुरुषाय पुराणाय विष्णवे कूर्मरूपिणे

देवांचा आदिदेव, देवांचा परमात्मा—आदिपुरुष, पुरातन—कूर्मरूप धारण करणाऱ्या विष्णूस नमस्कार।