Adhyaya 4
Prākṛta Sṛṣṭi and Pralaya: From Pradhāna to Brahmāṇḍa; Trimūrti Samanvaya
चार आश्रमांचे उपदेश पूर्ण झाल्यावर ऋषी सृष्टीची उत्पत्ती, प्रलय आणि परम अधिपती यांचे वर्णन मागतात. श्रीकूर्मरूप नारायण परमेश्वर/महेश्वराला अव्यक्त, नित्य, सर्वांतर्यामी म्हणतो आणि ब्रह्माच्या ‘रात्री’ गुणसम्य अवस्थेलाच प्राकृत प्रलय सांगतो. पुढे योगशक्तीने प्रभू प्रकृती-पुरुषाला प्रवृत्त करतो; त्यातून महत्, त्रिविध अहंकार, मन, तन्मात्रा आणि पंचमहाभूतांची क्रमोत्पत्ती व परस्परांत प्रवेश होतो. तत्त्वे स्वतंत्र सृष्टी करू शकत नाहीत म्हणून एकत्र येऊन ब्रह्मांड (अंड) निर्माण करतात; त्यात हिरण्यगर्भ/ब्रह्मा प्रकट होतो व सात आवरणांसह विश्वरचना वर्णिली जाते. शेवटी एकच निर्गुण परतत्त्व रजोगुणाने ब्रह्मा, सत्त्वाने विष्णू आणि तमोगुणाने रुद्र होऊन सृष्टी-स्थिती-प्रलय करतो—त्रिमूर्ती समन्वय; पुढे ब्राह्मी सृष्टीचा विषय येतो।
Shlokas
Verse 1
इति श्रीकूर्मपुराणे षट्साहस्त्र्यां संहितायां पूर्वविभागे तृतीयो ऽध्यायः सूत उवाच श्रुत्वाऽश्रमविधिं कृत्सनमृषयो हृष्टमानसाः / नमस्कृत्य हृषीकेशं पुनर्वचनमब्रुवन्
अशा प्रकारे श्रीकूर्मपुराणातील षट्साहस्री संहितेच्या पूर्वविभागातील तृतीय अध्याय समाप्त झाला। सूत म्हणाले—आश्रमविधी संपूर्ण ऐकून ऋषी आनंदित झाले; हृषीकेशाला नमस्कार करून त्यांनी पुन्हा निवेदन केले।
Verse 2
मुनय ऊचुः भाषितं भवता सर्वं चातुराश्रम्यमुत्तमम् / इदानीं श्रोतुमिच्छामो यथा संभवते जगत्
मुनी म्हणाले—आपण चातुराश्रम्याचे श्रेष्ठ विधान पूर्णपणे सांगितले. आता हे जगत कसे उत्पन्न होते ते आम्हाला ऐकायचे आहे।
Verse 3
कुतः सर्वमिदं जातं कस्मिंश्च लयमेष्यति / नियन्ता कश्च सर्वेषां वदस्व पुरुषोत्तम
हे सर्व कुठून उत्पन्न झाले आणि शेवटी कुठे लीन होईल? तसेच सर्वांचा नियंता कोण आहे? हे पुरुषोत्तम, सांगा।
Verse 4
श्रुत्वा नारायणो वाक्यमृषीणां कूर्मरूपधृक् / प्राह गम्भीरया वाचा भूतानां प्रभवाप्ययौ
ऋषींचे वचन ऐकून कूर्मरूपधारी नारायणाने गभीर वाणीने सर्व भूतांची उत्पत्ती व प्रलय सांगितला।
Verse 5
श्रीकूर्म उवाच महेश्वरः परो ऽव्यक्तश्चतुर्व्यूहः सनातनः / अनन्तश्चाप्रमेयश्च नियन्ता विश्वतोमुखः
श्रीकूर्म म्हणाले— महेश्वर परम आहेत; अव्यक्त, सनातन आणि चतुर्व्यूहस्वरूप. ते अनंत, अप्रमेय, अंतर्यामी नियंता, सर्वदिशामुख आहेत।
Verse 6
अव्यक्तं कारणं यत्तन्नित्यं सदसदात्मकम् / प्रधानं प्रकृतिश्चेति यदाहुस्तत्त्वचिन्तकाः
जे अव्यक्त कारणतत्त्व नित्य असून सत्-असत् उभयस्वरूप आहे, त्यास तत्त्वचिंतक ‘प्रधान’ किंवा ‘प्रकृती’ असे म्हणतात।
Verse 7
गन्धवर्णरसैर्हेनं शब्दस्पर्शविवर्जितम् / अजरं ध्रुवमक्षय्यं नित्यं स्वात्मन्यवस्थितम्
तो गंध, वर्ण व रसाने ग्राह्य आहे; पण शब्द व स्पर्शरहित आहे. तो अज, अजर, ध्रुव, अक्षय—नित्य स्वात्मस्वरूपात स्थित आहे।
Verse 8
जगद्योनिर्महाभूतं परं ब्रह्म सनातनम् / विग्रहः सर्वभूतानामात्मनाधिष्ठितं महत्
सनातन परब्रह्मच जगताची योनी व महाभूत आहे; तेच सर्व भूतांचे आधारभूत विग्रह—आत्म्याने अधिष्ठित ते महान तत्त्व आहे।
Verse 9
अनाद्यन्तमजं सूक्ष्मं त्रिगुणं प्रभवाप्ययम् / असांप्रतमविज्ञेयं ब्रह्माग्रे समवर्तत
ते ब्रह्म अनादि-अंतहीन, अज, सूक्ष्म, त्रिगुणमय, जगताचे उत्पत्ती-लयकारण आहे. सध्या इंद्रियांपलीकडे व अविज्ञेय; ब्रह्म्याच्या पूर्वी आद्यकाळी तेच होते।
Verse 10
गुणसाम्ये तदा तस्मिन् पुरुषे चात्मनि स्थिते / प्राकृतः प्रलयो ज्ञेयो यावद् विश्वसमुद्भवः
जेव्हा गुण सम्यावस्थेत येतात आणि पुरुष—आत्मा—स्वतःमध्ये स्थिर राहतो, तेव्हा तो प्राकृत प्रलय जाणावा; विश्व पुन्हा उत्पन्न होईपर्यंत तो टिकतो।
Verse 11
ब्राह्मी रात्रिरियं प्रोक्ता अहः सृष्टिरुदाहृता / अहर्न विद्यते तस्य न रात्रिर्ह्युपचारतः
ही ब्रह्म्याची ‘रात्रि’ म्हणतात आणि सृष्टीचा काळ त्याचा ‘दिवस’ म्हणतात. पण त्या परम तत्त्वाला खरेतर ना दिवस ना रात्र—हे केवळ व्यवहारातील नाम आहेत.
Verse 12
निशान्ते प्रतिबुद्धो ऽसौ जगदादिरनादिमान् / सर्वभूतमयो ऽव्यक्तो ह्यन्तर्यामीश्वरः परः
रात्रीच्या शेवटी तो जागृत होतो—जगाचा आदिकारण, अनादि. तो सर्वभूतमय, अव्यक्त, आणि अंतःकरणात वसणारा परमेश्वर—अंतर्यामी—आहे.
Verse 13
प्रकृतिं पुरुषं चैव प्रविश्याशु महेश्वरः / क्षोभयामास योगेन परेण परमेश्वरः
महेश्वर—परमेश्वर—यांनी शीघ्रच प्रकृती व पुरुष या दोघांत प्रवेश करून, आपल्या परात्पर योगाने त्यांना क्षोभित करून क्रियाशील केले.
Verse 14
यथा मदो नरस्त्रीणां यथा वा माधवो ऽनिलः / अनुप्रविष्टः क्षोभाय तथासौ योगमूर्तिमान्
जसा मद पुरुष-स्त्रियांचे चित्त क्षोभित करतो, आणि जसा माधवाचा वसंतवारा आत शिरून सर्वांना हलवितो, तसाच योगमूर्ती तो परम तत्त्व अंतःप्रविष्ट होऊन देहधाऱ्यांच्या अंतःकरणात क्षोभ उत्पन्न करतो।
Verse 15
स एव क्षोभको विप्राः क्षोभ्यश्च परमेश्वरः / स संकोचविकासाभ्यां प्रधानत्वे ऽपि च स्थितः
हे विप्रहो, तोच परमेश्वर क्षोभ करणारा ही आहे आणि क्षोभ्यही आहे; आणि संकोच व विकास यांच्या द्वारे तो प्रधान (प्रकृती) रूपातही स्थित व प्रतिष्ठित राहतो।
Verse 16
प्रधानात् क्षोभ्यमाणाच्च तथा पुंसः पुरातनात् / प्रादुरासीन्महद् बीजं प्रधानपुरुषात्मकम्
क्षोभित झालेल्या प्रधान (प्रकृती) पासून आणि त्या पुरातन पुरुष (चैतन्य) पासून, प्रधान-पुरुष उभयस्वरूप असलेले महान् बीज ‘महत्’ प्रकट झाले।
Verse 17
महानात्मा मतिर्ब्रह्मा प्रबुद्धिः ख्यातिरीश्वरः / प्रज्ञाधृतिः स्मृतिः संविदेतस्मादिति तत् स्मृतम्
तो ‘महानात्मा’ म्हणून ओळखला जातो; तोच मती, ब्रह्मा, प्रबुद्धी, ख्याती आणि ईश्वर आहे। तोच प्रज्ञा, धृती, स्मृती आणि संवित्—म्हणून या नामांनी त्याचे स्मरण होते।
Verse 18
वैकारिकस्तैजसश्च भूतादिश्चैव तामसः / त्रिविधो ऽयमहङ्कारो महतः संबभूव ह
महत् पासून हा त्रिविध अहंकार उत्पन्न झाला—सत्त्वप्रधान ‘वैकारिक’, रजःप्रधान ‘तैजस’, आणि तमःप्रधान ‘भूतादि’।
Verse 19
अहङ्कारो ऽबिमानश्च कर्ता मन्ता च स स्मृतः / आत्मा च पुद्गलो जीवो यतः सर्वाः प्रवृत्तयः
अहंकार व अभिमान हेच ते तत्त्व मानले जाते, जे स्वतःला कर्ता व मन्ता समजते. त्यालाच आत्मा, पुद्गल व जीव म्हणतात; ज्यापासून सर्व प्रवृत्ती उद्भवतात.
Verse 20
पञ्चभूतान्यहङ्कारात् तन्मात्राणि च जज्ञिरे / इन्द्रियाणि तथा देवाः सर्वं तस्यात्मजं जगत्
अहंकारापासून पंच महाभूतें व तन्मात्रा उत्पन्न झाल्या; तसेच इंद्रिये व देवही प्रकट झाले. हे सर्व जगत् त्याचेच आत्मज, म्हणजे संततीरूप आहे.
Verse 21
मनस्त्वव्यक्तजं प्रोक्तं विकारः प्रथमः स्मृतः / येनासौ जायते कर्ता भूतादींश्चानुपश्यति
मन हे अव्यक्तापासून उत्पन्न झाले असे सांगितले असून ते प्रथम विकार मानले जाते. त्याच्यामुळे जीव स्वतःला कर्ता समजतो आणि भूतादी तत्त्वांचे अवलोकन करतो.
Verse 22
वैकारिकादहङ्कारात् सर्गो वैकारिको ऽभवत् / तैजसानीन्द्रियाणि स्युर्देवा वैकारिका दश
वैकारिक (सात्त्विक) अहंकारापासून वैकारिक सृष्टी झाली. तैजस (राजस) भागापासून इंद्रिये उत्पन्न होतात; आणि त्या इंद्रियांचे अधिष्ठाता दहा देव वैकारिक म्हणतात.
Verse 23
एकादशं मनस्तत्र स्वगुणेनोभयात्मकम् / भूततन्मात्रसर्गो ऽयं भूतादेरभवन् प्रजाः
तेथे अकराव्या तत्त्व म्हणून मन उत्पन्न झाले; ते आपल्या गुणाने द्विविध स्वरूपाचे आहे. हा भूत व तन्मात्रांचा सर्ग आहे; आणि भूतादी मूलापासून प्रजा उत्पन्न झाल्या.
Verse 24
भूतादिस्तु विकुर्वाणः शब्दमात्रं ससर्ज ह / आकाशं शुषिरं तस्मादुत्पन्नं शब्दलक्षणम्
भूतादि (तामस अहंकार) विकार पावून केवळ शब्द-तन्मात्रेची निर्मिती करतो. त्यातून शब्द-लक्षण असलेले, शुषिर व सर्वव्यापी आकाश उत्पन्न होते.
Verse 25
आकाशस्तु विकुर्वाणः स्पर्शमात्रं ससर्ज ह / वायुरुत्पद्यते तस्मात् तस्य स्पर्शो गुणो मतः
आकाश विकार पावून केवळ स्पर्श-तन्मात्रेची निर्मिती करतो. त्यातून वायु उत्पन्न होतो; म्हणून स्पर्श हा त्याचा गुण मानला जातो.
Verse 26
वायुश्चापि विकुर्वाणो रूपमात्रं ससर्ज ह / ज्योतिरुत्पद्यते वायोस्तद्रूपगुणमुच्यते
वायुही विकार पावून केवळ रूप-तन्मात्रेची निर्मिती करतो. वायूपासून ज्योती (अग्नी/तेज) उत्पन्न होते; रूप हा तिचा गुण म्हटला आहे.
Verse 27
ज्योतिश्चापि विकुर्वाणं रसमात्रं ससर्ज ह / संभवन्ति ततो ऽम्भांसि रसाधाराणि तानि तु
ज्योती (तेज)ही विकार पावून केवळ रस-तन्मात्रेची निर्मिती करते. त्यातून जल उत्पन्न होते—ते रसाधार असलेले जल होय.
Verse 28
आपश्चापि विकुर्वन्त्यो गन्धमात्रं ससर्जिरे / संघातो जायते तस्मात् तस्य गन्धो गुणो मतः
जलही विकार पावून केवळ गंध-तन्मात्रेची निर्मिती करतात. त्यातून संघात (घनत्व/ठोसपणा) उत्पन्न होतो; म्हणून गंध हा त्याचा गुण मानला जातो.
Verse 29
आकाशं शब्दमात्रं यत् स्पर्शमात्रं समावृणोत् / द्विगुणस्तु ततो वायुः शब्दस्पर्शात्मको ऽभवत्
आकाशाचा एकमेव गुण शब्द; तो स्पर्शगुणाने आच्छादित झाला. त्यातून शब्द व स्पर्श—दोन गुणांचा वायू उत्पन्न झाला.
Verse 30
रूपं तथैवाविशतः शब्दस्पर्शौ गुणावुभौ / त्रिगुणः स्यात् ततो वह्निः स शब्दस्पर्शरूपवान्
तसेच रूपही प्रविष्ट झाले; शब्द व स्पर्श या दोन्ही गुणांसह. त्यातून त्रिगुणी वह्नी (अग्नी) उत्पन्न झाला—शब्द, स्पर्श व रूपयुक्त.
Verse 31
शब्द स्पर्शश्च रूपं च रसमात्रं समाविशन् / तस्माच्चतुर्गुणा आपो विज्ञेयास्तु रसात्मिकाः
शब्द, स्पर्श, रूप आणि रस-तन्मात्रा यांचा प्रवेश झाल्यावर जल उत्पन्न झाले; ते चतुर्गुणी असून रसस्वरूप आहे असे जाणावे.
Verse 32
शब्दः स्पर्शश्च रूपं च रसो गन्धं समाविशन् / तसमात् पञ्चगुणा भूमिः स्थूला भूतेषु शब्द्यते
शब्द, स्पर्श, रूप, रस आणि गंध हे सर्व प्रवेशल्यावर पंचगुणी पृथ्वी उत्पन्न होते; भूतांमध्ये तीच सर्वात स्थूल म्हणतात.
Verse 33
शान्ता घोराश्च मूढाश्च विशेषास्तेन ते स्मृताः / परस्परानुप्रवेशाद् धारयन्ति परस्परम्
म्हणून ते विशेष शांत, घोर आणि मूढ असे स्मरणात आहेत; परस्परांत प्रवेश असल्याने ते एकमेकांना धारण करतात.
Verse 34
एते सप्त महात्मानो ह्यन्योन्यस्य समाश्रयात् / नाशक्नुवन् प्रजाः स्त्रष्टुमसमागम्य कृत्स्नशः
हे सात महात्मे परस्परांच्या आधारानेच स्थित होते; पूर्णपणे एकत्र न येईपर्यंत ते प्रजांची सृष्टी करू शकले नाहीत.
Verse 35
पुरुषाधिष्ठितात्वाच्च अव्यक्तानुग्रहेण च / महादादयो विशेषान्ता ह्मण्डमुत्पादयन्ति ते
पुरुषाच्या अधिष्ठानामुळे आणि अव्यक्त (प्रकृती)च्या अनुग्रहाने, महत् पासून विशेष-तत्त्वांपर्यंत सर्व तत्त्वे एकत्र येऊन ब्रह्माण्डरूपी अंड उत्पन्न करतात.
Verse 36
एककालसमुत्पन्नं जलबुद्बुदवच्च तत् / विशेषेभ्यो ऽण्डमभवद् बृहत् तदुदकेशयम्
ते अंड एकाच वेळी जलातील बुडबुड्यासारखे उत्पन्न झाले; विशेष-तत्त्वांपासून ते विशाल ब्रह्माण्ड-अंड झाले आणि ते महान अंड जलावर विसावले.
Verse 37
तस्मिन् कार्यस्य करणं संसिद्धिः परमेष्ठिनः / प्राकृते ऽण्डे विवृत्तः स क्षेत्रज्ञो ब्रह्मसंज्ञितः
त्या अंडात सृष्टीकार्याची साधने आणि परमेश्वराच्या संकल्पाची पूर्ण सिद्धी प्रकट झाली. प्राकृत अंडात क्षेत्रज्ञ प्रकट झाला; तो ‘ब्रह्मा’ या नावाने प्रसिद्ध आहे.
Verse 38
स वै शरीरी प्रथमः स वै पुरुष उच्यते / आदिकर्ता स भूतानां ब्रह्माग्रे समवर्तत
तोच प्रथम शरीरी होता; तोच ‘पुरुष’ म्हणून ओळखला जातो. भूतांचा आदिकर्ता होऊन तो ब्रह्म्यापूर्वी प्रकट झाला.
Verse 39
यमाहुः पुरुषं हंसं प्रधानात् परतः स्थितम् / हिरण्यगर्भं कपिलं छन्दोमूर्ति सनातनम्
त्याला परम पुरुष—हंस—असे म्हणतात, जो प्रधान (प्रकृती) याच्या पलीकडे स्थित आहे; तोच हिरण्यगर्भ, कपिल, आणि छंदोमूर्ती सनातन प्रभू आहे।
Verse 40
मेरुरुल्बमभूत् तस्य जरायुश्चापि पर्वताः / गर्भोदकं समुद्राश्च तस्यासन् परमात्मनः
त्या परमात्म्यासाठी मेरू गर्भकोष (उल्ब) झाला, पर्वत जरायु—आवरणझिल्ली—झाले, आणि समुद्र त्याचे गर्भोदक—गर्भजल—झाले।
Verse 41
तस्मिन्नण्डे ऽभवद् विश्वं सदेवासुरमानुषम् / चन्द्रादित्यौ सनक्षत्रौ सग्रहौ सह वायुना
त्या अंडाच्या आत देव-दैत्य-मानवांसह संपूर्ण विश्व प्रकट झाले; चंद्र-सूर्य, नक्षत्रे, ग्रह आणि वायूही त्यातच उत्पन्न झाले।
Verse 42
अद्भिर्दशगुणाभिश्च बाह्यतो ऽण्डं समावृतम् / आपो दशगुणेनैव तेजसा बाह्यतो वृताः
ब्रह्मांड बाहेरून दहा पटीने वाढलेल्या जलाने आवृत आहे; आणि ते जलही दहा पटीने वाढून बाहेरून तेज (अग्नी) ने वेढलेले आहे।
Verse 43
तेजो दशगुणेनैव बाह्यतो वायुनावृतम् / आकाशेनावृतो वायुः खं तु भूतादिनावृतम्
तेजही दहा पटीने वाढून बाहेरून वायूने आवृत आहे; वायू आकाशाने वेढलेला आहे; आणि आकाश भूतादि—तत्त्वांच्या आदिकारणाने—आवृत आहे।
Verse 44
भूतादिर्महता तद्वदव्यक्तेनावृतो महान् / एते लोका महात्मनः सर्वतत्त्वाभिमानिनः
हे महात्मन्! भूतादि तत्त्वसमूह महत्ने आच्छादित आहे; आणि महत्ही तद्वत अव्यक्ताने वेढलेले आहे. हे उदारहृदया! हे लोक सर्व तत्त्वांच्या अभिमानाने व्यापलेले आहेत.
Verse 45
वसन्ति तत्र पुरुषास्तदात्मानो व्यवस्थिताः / ईश्वरा योगधर्माणो ये चान्ये तत्त्वचिन्तकाः
तेथे पुरुष—त्याच आत्मस्वरूपात स्थित—स्थिरपणे वसतात. तेथे योगधर्मांनी युक्त ईश्वरस्वरूप महात्मे आणि अन्य तत्त्वचिंतक मुनीही निवास करतात.
Verse 46
सर्वज्ञाः शान्तरजसो नित्यं मुदितमानसाः / एतैरावरणैरण्डं सप्तभिः प्राकृतैर्वृतम्
ते सर्वज्ञ आहेत; रजोगुणाची चंचलता शांत झालेली आहे; आणि मन सदैव प्रसन्न व शांत आहे. मुनी सांगतात की हे अंड (ब्रह्मांड) या सात प्राकृत आवरणांनी वेढलेले आहे.
Verse 47
एतावच्छक्यते वक्तुं मायैषा गहना द्विजाः / एतत् प्राधानिकं कार्यं यन्मया बीजमीरितम् / प्रजापतेः परा मूर्तिरितीयं वैदिकी श्रुतिः
हे द्विजांनो! एवढेच सांगता येते—ही माया अत्यंत गहन आहे. हे प्रधान (प्रकृती) याचे कार्य आहे; तोच बीज मी सांगितला आहे. आणि वैदिक श्रुती म्हणते—हीच प्रजापतीची परा मूर्ती आहे.
Verse 48
ब्रह्माण्डमेतत् सकलं सप्तलोकतलान्वितम् / द्वितीयं तस्य देवस्य शरीरं परमेष्ठिनः
हे संपूर्ण ब्रह्मांड—सप्त लोक व तललोकांसह—त्या दिव्य परमेश्वर (परमेष्ठिन्) याचे दुसरे शरीर म्हटले जाते.
Verse 49
हिरण्यगर्भो भगवान् ब्रह्मा वै कनकाण्डजः / तृतीयं भगवद्रूपं प्राहुर्वेदार्थवेदिनः
हिरण्यगर्भ—स्वयं भगवान् ब्रह्मा, कनक-अंडातून उत्पन्न—असे वेदार्थ जाणणारे भगवंताचे तृतीय रूप म्हणतात।
Verse 50
रजोगुणमयं चान्यद् रूपं तस्यैव धीमतः / चतुर्मुखः स भगवान् जगत्सृष्टौ प्रवर्तते
त्या परम धीमान् प्रभूचे आणखी एक रूप रजोगुणमय आहे; तोच चतुर्मुख भगवान् ब्रह्मा होऊन जगत्सृष्टीस प्रवृत्त होतो।
Verse 51
सृष्टं च पाति सकलं विश्वात्मा विश्वतोमुखः / सत्त्वं गुणमुपाश्रित्य विष्णुर्विश्वेश्वरः स्वयम्
स्वयं विष्णु—विश्वेश्वर, विश्वात्मा व विश्वतोमुख—सत्त्वगुणाचा आश्रय घेऊन सर्व सृष्ट जगताचे पालन करतो।
Verse 52
अन्तकाले स्वयं देवः सर्वात्मा परमेश्वरः / तमोगुणं समाश्रित्य रुद्रः संहरते जगत्
प्रलयकाळी तोच देव—परमेश्वर, सर्वात्मा—तमोगुणाचा आश्रय घेऊन रुद्र होऊन जगताचा संहार करतो।
Verse 53
एको ऽपि सन्महादेवस्त्रिधासौ समवस्थितः / सर्गरक्षालयगुणैर्निर्गुणो ऽपि निरञ्जनः / एकधा स द्विधा चैव त्रिधा च बहुधा पुनः
तो शुभ महादेव खरेतर एकच असूनही येथे त्रिधा प्रकारे स्थित आहे. सर्ग, रक्षण व लय या कार्यांमुळे तो जणू गुणयुक्त भासतो; तरी तो निर्गुण व निरंजन आहे. तो एक आहे; आणि पुन्हा द्विधा, त्रिधा व बहुधा होतो.
Verse 54
योगेश्वरः शरीराणि करोति विकरोति च / नानाकृतिक्रियारूपनामवन्ति स्वलीलया
योगेश्वर आपल्या दिव्य लीलेंने देहांची निर्मिती करतो व त्यांचे रूपांतरही करतो; तो त्यांना नाना रूपे, क्रिया, लक्षणे व नावे देतो।
Verse 55
हिताय चैव भक्तानां स एव ग्रसते पुनः / त्रिधा विभज्य चात्मानं त्रैकाल्ये संप्रवर्तते / सृजते ग्रसते चैव वीक्षते च विशेषतः
भक्तांच्या हितासाठी तोच प्रभू पुन्हा जगताला आपल्या ठायी लीन करतो. स्वतःला त्रिधा विभागून तो त्रिकाळात कार्यरत होतो—सृष्टी करतो, संहार करतो आणि विशेषतः साक्षीभावाने निरीक्षण करतो।
Verse 56
यस्मात् सृष्ट्वानुगृह्णाति ग्रसते च पुनः प्रजाः / गुणात्मकत्वात् त्रैकाल्ये तस्मादेकः स उच्यते
तो जगताची सृष्टी करून नंतर अनुग्रहाने त्याचे पालन करतो आणि पुन्हा प्रजांचा लय करतो; तसेच गुणांच्या सारस्वरूपाने त्रिकाळात कार्य करतो—म्हणून तो एकच म्हणतात।
Verse 57
अग्रे हिरण्यगर्भः स प्रादुर्भूतः सनातनः / आदित्वादादिदेवो ऽसौ अजातत्वादजः स्मृतः
आदीकाळी तो सनातन हिरण्यगर्भ प्रकट झाला. प्रथमत्वामुळे तो आदिदेव म्हणवतो, आणि अजन्मा असल्यामुळे ‘अज’ म्हणून स्मरणात आहे।
Verse 58
पातियस्मात् प्रजाः सर्वाः प्रजापतिरिति स्मृतः / देवेषु च महादेवो माहदेव इति स्मृतः
तो सर्व प्रजांचे पालन-रक्षण करतो म्हणून ‘प्रजापती’ म्हणून स्मृत आहे; आणि देवांमध्ये तोच महादेव असल्याने ‘माहादेव’ म्हणूनही स्मरणात आहे।
Verse 59
बृहत्त्वाच्च स्मृतो ब्रह्मा परत्वात् परमेश्वरः / वशित्वादप्यवश्यत्वादीश्वरः परिभाषितः
त्याच्या बृहत्त्वामुळे तो ‘ब्रह्मा’ म्हणून स्मरला जातो; परत्वामुळे ‘परमेश्वर’ म्हणतात. आणि स्वाधीन अधिपत्य व कोणाच्याही वश न होण्यामुळे तो ‘ईश्वर’ म्हणून परिभाषित आहे.
Verse 60
ऋषिः सर्वत्रगत्वेन हरिः सर्वहरो यतः / अनुत्पादाच्च पूर्वत्वात् स्वयंभूरिति स स्मृतः
सर्वत्र संचारामुळे तो ‘ऋषि’ म्हणतात; सर्व काही हरून नेतो म्हणून ‘हरि’ स्मरला जातो. आणि अजन्मा व सर्वांपूर्वी असल्यामुळे तो ‘स्वयंभू’—स्वयंजात—असा कीर्तिला जातो.
Verse 61
नराणामयनो यस्मात् तेन नारायणः स्मृतः / हरः संसारहरणाद् विभुत्वाद् विष्णुरुच्यते
ज्याच्यामुळे सर्व नरांचा आश्रय व परम गती (अयन) आहे, म्हणून तो ‘नारायण’ स्मरला जातो. संसाराचे हरण करतो म्हणून ‘हर’ म्हणतात; आणि सर्वव्यापी विभुत्वामुळे ‘विष्णु’ असे उच्यते.
Verse 62
भगवान् सर्वविज्ञानादवनादोमिति स्मृतः / सर्वज्ञः सर्वविज्ञानात् सर्वः सर्वमयो यतः
सर्व ज्ञानाचे ऐश्वर्य आणि सर्वांचे रक्षण करतो म्हणून तो ‘भगवान्’ स्मरला जातो; तो ‘ॐ’ही आहे. सर्वविज्ञानामुळे तो ‘सर्वज्ञ’; आणि तो सर्वमय असल्याने ‘सर्व’ असे म्हणतात.
Verse 63
शिवः स निर्मलो यस्माद् विभुः सर्वगतो यतः / तारणात् सर्वदुः खानां तारकः परिगीयते
निर्मळ व निष्कलंक असल्यामुळे तो ‘शिव’ म्हणतात; सर्वत्र व्याप्त असल्यामुळे ‘विभु’ स्मरला जातो. आणि सर्व दुःखांतून पार नेतो म्हणून तो ‘तारक’—उद्धारक—असा परिगीत आहे.
Verse 64
बहुनात्र किमुक्तेन सर्वं ब्रह्ममयं जगत् / अनेकभेदभिन्नस्तु क्रीडते परमेश्वरः
येथे अधिक बोलून काय उपयोग? हे सर्व जग ब्रह्ममय आहे; तरीही परमेश्वर अनेक भेदांनी विभक्त झाल्यासारखा होऊन आपली दिव्य क्रीडा करतो।
Verse 65
इत्येष प्राकृतः सर्गः संक्षेपात् कथितो मया / अबुद्धिपूर्वको विप्रा ब्राह्मीं सृष्टिं निबोधत
अशा रीतीने हा प्राकृत सर्ग मी संक्षेपाने सांगितला. आता, हे विप्रहो, अबुद्धिपूर्वक प्रवृत्त होणारी ब्राह्मी सृष्टी जाणून घ्या।
Frequently Asked Questions
It is the dissolution into Prakṛti when the guṇas return to equilibrium and Puruṣa abides in itself; it corresponds to Brahmā’s ‘night’ and lasts until manifestation begins again.
Ahaṅkāra is described as the principle of doership and identification (jīva/pudgala language), yet the Supreme Brahman remains the Antaryāmin who pervades and governs all tattvas; functional individuality arises within Prakṛti’s evolutes under the Lord’s impetus.
It presents a samanvaya: one Supreme Lord is named with both Śaiva and Vaiṣṇava epithets and manifests functionally as Brahmā (rajas), Viṣṇu (sattva), and Rudra (tamas), while remaining nirguṇa and one.