Adhyaya 40

Verse 1

इति श्रीकूर्मपुराणे षट्साहस्त्र्यां संहितार्या पूर्वविभागे एकोनचत्वारिंशो ऽध्यायः सूत उवाच स रथो ऽधिष्ठितो देवैरादित्यैर्वसुभिस्तथा / गन्धर्वैरप्सरोभिश्च ग्रामणीसर्पराक्षसैः

अशा प्रकारे श्रीकूर्मपुराणातील षट्साहस्त्री संहितेच्या पूर्वविभागात एकोनचत्वारिंश अध्याय. सूत म्हणाले—तो रथ देवांनी, आदित्य व वसूंसह, तसेच गंधर्व, अप्सरा, गणनायक, नाग आणि राक्षस यांनीही अधिष्ठित केला होता.

Verse 2

धातार्ऽयमाथ मित्रश्च वरुणः शक्र एव च / विवस्वानथ पूषा च पर्जन्यश्चांशुरेव च

धाता, अर्यमा, मित्र, वरुण आणि शक्र; तसेच विवस्वान, पूषा, पर्जन्य आणि अंशु—हे देव येथे घोषित केले आहेत.

Verse 3

भगस्त्वष्टा च विष्णुश्च द्वादशैते दिवाकराः / आप्यायन्ति वै भानुं वसन्तादिषु वै क्रमात्

भग, त्वष्टा आणि विष्णु—हे बारा दिवाकर (आदित्य) आहेत. वसंत इत्यादी ऋतूंमध्ये ते क्रमाने सूर्याला पुष्ट व तेजस्वी करतात.

Verse 4

पुलस्त्यः पुलहश्चात्रिर्वसिष्ठश्चाङ्गिरा भृगुः / भरद्वाजो गौतमश्च कश्यपः क्रतुरेव च

पुलस्त्य, पुलह, अत्रि, वसिष्ठ, अंगिरा, भृगु, भरद्वाज, गौतम, कश्यप आणि क्रतु—हे महर्षी येथे क्रमाने गणले आहेत।

Verse 5

जमदग्निः कौशिकश्च मुनयो ब्रह्मवादिनः / स्तुवन्ति देवं विविधैश्छन्दोभिस्ते यथाक्रमम्

जमदग्नी आणि कौशिक—ब्रह्मवादी मुनी—विविध वैदिक छंदांनी, यथाक्रम, देवाची स्तुती करतात।

Verse 6

रथकृच्च रथौज्श्च रथचित्रः सुबाहुकः / रथस्वनो ऽथ वरुणः सुषेणः सेनजित् तथा

आणि रथकृत व रथौजा, रथचित्र व सुबाहुक; पुढे रथस्वन; तसेच वरुण; सुषेण आणि सेनजितही होते।

Verse 7

तार्क्ष्यश्चारिष्टनेमिश्च रथजित् सत्यजित् तथा / ग्रामण्यो देवदेवस्य कुर्वते ऽभीशुसंग्रहम्

तार्क्ष्य, अरिष्टनेमि, रथजित, सत्यजित आणि ग्रामण्य—देवाधिदेवाचे हे सेवक प्रभूच्या रथाच्या लगाम व साज-सामानाची जमवाजमव करून नीट मांडणी करतात।

Verse 8

अथ हेतिः प्रहेतिश्च पौरुषेयो वधस्तथा / सर्पो व्याघ्रस्तथापश्च वातो विद्युद् दिवाकरः

पुढे अस्त्र व प्रतिअस्त्र, तसेच मनुष्यकृत वध; तसेच सर्प, व्याघ्र व पशु; आणि वायू, विद्युत व दिवाकर सूर्यही (आहेत)।

Verse 9

ब्रह्मोपेतश्च विप्रेन्द्रा यज्ञोपेतस्तथैव च / राक्षसप्रवरा ह्येते प्रयान्ति पुरतः क्रमात्

हे विप्रश्रेष्ठा! ब्रह्मव्रत (वैदिक शिस्त) धारण केलेले आणि यज्ञव्रतात प्रतिष्ठित असे हे श्रेष्ठ राक्षस क्रमाने एकामागोमाग पुढे पुढे जातात।

Verse 10

वासुकिः कङ्कनीरश्च तक्षकः सर्पपुङ्गवः / एलापत्रः शङ्खपालस्तथैरावतसंज्ञितः

वासुकी, कंकनीर, सर्पश्रेष्ठ तक्षक; तसेच एलापत्र, शंखपाल आणि ‘ऐरावत’ नावाचा—हे (नाग) सांगितले आहेत।

Verse 11

धनञ्जयो महापद्मस्तथा कर्कोटको द्विजाः / कम्बलाश्वतरश्चैव वहन्त्येनं यथाक्रमम्

हे द्विजांनो! धनंजय, महापद्म, कर्कोटक; तसेच कंबल आणि अश्वतर—हे महान नाग यथाक्रम याला वहातात।

Verse 12

तुम्बुरुर्नारदो हाहा हूहूर्विश्वावसुस्तथा / उग्रसेनो वसुरुचिरर्वावसुरथापरः

तुम्बुरु आणि नारदही होते; तसेच हाहा, हूहू आणि विश्वावसु. उग्रसेन, वसुरुचि आणि वावसुरथही उपस्थित होते।

Verse 13

चित्रसेनस्तथोर्णायुर्धृतराष्ट्रो द्विजोत्तमाः / सूर्यवर्चा द्वादशैते गन्धर्वा गायतां वराः / गायन्ति विविधैर्गानैर्भानुं षड्जादिभिः क्रमात्

हे द्विजोत्तमा! चित्रसेन, उर्णायु, धृतराष्ट्र आणि सूर्यवर्चा—हे बारा गंधर्व, गायकांतील श्रेष्ठ, षड्जादी स्वरांच्या क्रमाने विविध गानांनी भानू (सूर्य)ची स्तुती गातात।

Verse 14

क्रतुस्थलाप्सरोवर्या तथान्या पुञ्जिकस्थला / मेनका सहजन्या च प्रम्लोचा च द्विजोत्तमाः

हे द्विजोत्तमा! क्रतुस्थला ही श्रेष्ठ अप्सरा आणि दुसरी पुंजिकस्थला; तसेच मेनका, सहजन्या व प्रम्लोचा यांचाही उल्लेख आहे।

Verse 15

अनुम्लोचा घृतीची च विश्वाची चोर्वशी तथा / अन्या च पूर्वचित्तिः स्यादन्या चैव तिलोत्तमा

अनुम्लोचा, घृताची, विश्वाची आणि उर्वशी; तसेच दुसरी पूर्वचित्ती व आणखी एक तिलोत्तमा आहेत।

Verse 16

ताण्डवैर्विविधैरेनं वसन्तादिषु वै क्रमात् / तोषयन्ति महादेवं भानुमात्मानमव्ययम्

वसंतादी ऋतूंमध्ये क्रमाने विविध तांडव नृत्य करून त्या महादेवांना संतुष्ट करतात—जो स्वतः भानु, अव्यय आत्मा आहेत।

Verse 17

एवं देवा वसन्त्यर्के द्वौ द्वौ मासौ क्रमेण तु / सूर्यमाप्याययन्त्येते तेजसा तेजसां निधिम्

अशा रीतीने देवगण क्रमाने दोन-दोन महिने अर्कात (सूर्यात) वास करतात; आणि आपल्या तेजाने तेजांचा निधी सूर्य पुष्ट करतात।

Verse 18

ग्रथितैः स्वैर्वचोभिस्तु स्तुवन्ति मुनयो रविम् / गन्धर्वाप्सरसश्चैनं नृत्यगेयैरुपासते

मुनी आपल्या सुबद्ध वचनांनी रविची स्तुती करतात; आणि गंधर्व व अप्सरा नृत्य-गीतांनी त्याची उपासना करतात।

Verse 19

ग्रामणीयक्षभूतानि कुर्वते ऽभीषुसंग्रहम् / सर्पा वहन्ति देवेशं यातुधानाः प्रयान्ति च

ग्रामणींसह यक्ष‑भूतांचे गण जणू किरणे गोळा करावीत तसे तेज एकवटितात। सर्प देवेश्वरास वहन करतात आणि यातुधानही त्या मिरवणुकीत पुढे जातात॥

Verse 20

बालखिल्या नयन्त्यस्तं परिवार्योदयाद् रविम् / एते तपन्ति वर्षन्ति भान्ति वान्ति सृजन्ति च / भूतानामशुभं कर्म व्यपोहन्तीह कीर्तिताः

बालखिल्य मुनी उदयकाळी सूर्याला वेढून त्याला अस्तापर्यंत नेतात। ते ताप देतात, पाऊस पाडतात, प्रकाशतात, वाऱ्यासारखे वाहतात आणि सृष्टीही घडवितात; प्राण्यांचे अशुभ कर्म दूर करणारे म्हणून येथे कीर्तित आहेत॥

Verse 21

एते सहैव सूर्येण भ्रमन्ति दिवि सानुगाः / विमाने च स्थितो नित्यं कामगे वातरंहसि

हे अनुचर सूर्याबरोबर दिव्यात नित्य भ्रमण करतात. आणि सूर्यही आपल्या विमानात सदैव स्थित, इच्छेनुसार गमन करणारा व वाऱ्यासारखा वेगवान होऊन आकाशात संचारतो॥

Verse 22

वर्षन्तश्च तपन्तश्च ह्लादयन्तश्च वै प्रजाः / गोपयन्तीह भूतानि सर्वाणीहायुगक्षयात्

ते वर्षा करीत, ताप देत आणि प्रजांना हर्षित करीत, या लोकी युगक्षयापर्यंत सर्व भूतांचे रक्षण करतात॥

Verse 23

एतेषामेव देवानां यथावीर्यं यथातपः / यथायोगं यथासत्त्वं स एष तपति प्रभुः

या देवतांच्या वीर्य व तपानुसार, त्यांच्या योग व स्वभावसामर्थ्यानुसार—हा प्रभू आपल्या तेजस्वी तपाने त्यांना यथोचित विभागून धारण करतो॥

Verse 24

अहोरात्रव्यवस्थानकारणं स प्रजापतिः / पितृदेवमनुष्यादीन् स सदाप्यायेद् रविः

तोच प्रजापती आहे, जो अहोरात्राची व्यवस्था घडवितो; तोच रवि पितर, देव, मनुष्य इत्यादी सर्वांना सदैव पोसतो।

Verse 25

तत्र देवो महादेवो भास्वान् साक्षान्महेश्वरः / भासते वेदविदुषां नीलग्रीवः सनातनः

तेथे साक्षात् महेश्वर, तेजस्वी देव महादेव प्रकट होतो; वेद जाणणाऱ्यांसाठी सनातन नीलग्रीव (नीलकंठ) प्रभू प्रकाशतो।

Verse 26

स एष देवो भगवान् परमेष्ठी प्रजापतिः / स्थानं तद् विदुरादित्यं वेदज्ञा वेदविग्रहम्

तोच देव भगवान् परमेष्ठी प्रजापती आहे; वेदज्ञ लोक त्या स्थानाला आदित्य (सूर्य) म्हणून ओळखतात—जो वेद जाणतो आणि ज्याचा देहच वेदस्वरूप आहे।