Adhyaya 16
Mahālakṣmī’s Forms, Brahmā’s Fourfold Origin, Vāyu’s Names and Soteriology, and Bhāratī’s Manifestations
कृष्ण हरिपासून अविभाज्य अशी महालक्ष्मी प्रथम सांगून सृष्टी व अवतार-क्रमात तिची कार्यरूपे मांडतो—श्री/माया/प्रकृती म्हणून ती श्री, दुर्गा/कन्या, भूदेवी, अन्नपूर्णा, दक्षिणा, सीता, रुक्मिणी, सत्यभामा इत्यादी देवी व पत्नीरूपाने प्रकट होते. पुढे व्यूहतत्त्व (वासुदेव, संकर्षण, प्रद्युम्न, अनिरुद्ध) यांच्या आधाराने ब्रह्म्याची अनेक पातळ्यांवरील उत्पत्ती—विरिञ्च/विरिञ्चि/विधि/चतुर्मुख—आणि ब्रह्मांड व नाभिकमळाची प्रतिमा वर्णिली आहे. नंतर वायूची अनेक नावे अंतःशक्ती म्हणून दिली आहेत—प्रधान, सूत्र, धृति, स्मृति, मुक्ति/मुक्त, चित्त, बल, सुख—आणि वायू हृदयस्थ स्मरण, स्थैर्य व मुक्तीचा हेतु आहे असे प्रतिपादन होते. वक्र योग व कामनाप्रेरित उपासना यांची टीका करून सांगितले आहे की काम्य भक्तीने लौकिक फळ मिळते, पण मोक्षात अडथळा येतो; गुरुजागृती व वैराग्यानेच प्रज्ञा-विज्ञान प्रकटते. शेवटी भारती/वाणी/सरस्वती हिला त्रिविध वाणी व वायूची सहधर्मिणी म्हणून, हनुमान-भीम कथासंबंध व द्रौपदी-संयोगासह, मांडून पुढील विभागांची भूमिका तयार केली आहे.
Shlokas
Verse 1
नाम पञ्चदशो ऽध्यायः श्रीकृष्ण उवाच / महालक्ष्म्याः स्वरूपं च अवतारान्खगेश्वर / शृणु सम्यङ् महाभाग तज्ज्ञानस्य विनिर्णयम्
श्रीकृष्ण म्हणाले— हे खगेश्वर गरुड, हे महाभाग, सावधपणे ऐक; मी महालक्ष्मीचे स्वरूप, तिचे अवतार आणि त्या ज्ञानाचा निश्चित निर्णय सांगतो।
Verse 2
ईशादन्यस्य जगतो ह्यात्मो लोचन एव तु / विषयीकुरुते तत्स्याज्ज्ञानं लक्ष्म्याः प्रकीर्तितम्
ईश्वरापेक्षा भिन्न असलेल्या जगताबाबत आत्मा केवळ साक्षी—नेत्रासारखा; जेव्हा तो विषयांना आपले मानून त्यांत गुंततो, तेच ‘लक्ष्मीचे ज्ञान’ म्हणून सांगितले आहे।
Verse 3
नित्यावियोगिनी देवी हरिपादैकसंश्रया / नित्यमुक्ता नित्यबुद्धा महालक्ष्मीः प्रकीर्तिता
जी देवी नित्य अवियोगिनी असून केवळ हरिचरणी आश्रित आहे, तीच महालक्ष्मी म्हणून प्रकीर्तित—नित्य मुक्त व नित्य प्रबुद्ध।
Verse 4
मूलस्य च हरेर्भार्या लक्ष्मीः संप्रकीर्तिता / पुंसो हिभार्या प्रकृतिः प्रकृतेश्चा भिमानिनी
मूल कारण असलेल्या हरिची भार्या लक्ष्मी म्हणून संप्रकीर्तित आहे. पुरुषाची ‘पत्नी’ प्रकृती म्हणतात, आणि तीच प्रकृतीची अभिमानिनी (अधिष्ठात्री) आहे।
Verse 5
सृष्टिं कर्तुं गुणान्वीन्द्र पुरुषेण सह प्रभो / तमः पानं तथा कर्तुं प्रकृत्याख्या तदाभवत्
हे प्रभो, सृष्टी करण्यासाठी गुणयुक्त अशी प्रकृती पुरुषासह प्रकट झाली; तसेच तमाचा ‘पान’ म्हणजे आत्मसात करण्यासाठीही तीच प्रकृती तेव्हा झाली।
Verse 6
वासुदेवस्य भार्या तु माया नाम्नी प्रकीर्तिता / संकर्षणस्य भार्या तु जयेति परिकीर्तिता
वासुदेवाची भार्या ‘माया’ या नावाने प्रख्यात आहे; तसेच संकर्षणाची भार्या ‘जया’ म्हणून कीर्तिलेली आहे।
Verse 7
अनिरुद्धस्य भार्या तु शान्ता नाम्नीति कीर्तिता / कृतिः प्रद्युम्नभार्यापिं सृष्टिं कर्तुं बभूवह
अनिरुद्धाची भार्या ‘शान्ता’ म्हणून कीर्तिलेली आहे; आणि प्रद्युम्नाची भार्या ‘कृति’ही सृष्टी-कार्याकरिता प्रकट झाली।
Verse 8
विष्णुपत्नी कीर्तिता च श्रीदेवी सत्त्वमानिनी / तमोभिमानिनी दुर्गा कन्यकेति प्रकीर्तिता
ती विष्णुपत्नी ‘श्रीदेवी’ म्हणून कीर्तिलेली आहे, जी सत्त्वगुणाची मानिनी आहे; आणि तमोगुणाभिमानिनी ‘दुर्गा’ ‘कन्या’ म्हणूनही प्रख्यात आहे।
Verse 9
कृष्णावतारे कन्येव नन्दपुत्रानुजा हि सा / रजोभिमानिभूदेवी भार्या सा सूकरस्य च
कृष्णावतारात ती कन्येप्रमाणे—नंदपुत्राची अनुजा होऊन—प्रकट झाली; तीच रजोगुणाभिमानिनी भूदेवी सूकर (वराह) याचीही भार्या झाली।
Verse 10
वेदाभिमानिनी वीन्द्र अन्नपूर्णा प्रकीर्तिता / नारायणस्य भार्या तु लक्ष्मीरूपा त्वजा स्मृता
हे इंद्रा! ती वेदांची अभिमानिनी ‘अन्नपूर्णा’ म्हणून प्रकीर्तित आहे; आणि नारायणाची भार्या लक्ष्मीरूपा अशी तू स्मरतोस।
Verse 11
यज्ञाख्यस्य हरेर्भार्या दक्षिणा संप्रकीर्तिता
यज्ञस्वरूप हरिची पत्नी म्हणून दक्षिणा (यज्ञदान) संप्रकीर्तित आहे।
Verse 12
जयन्ती वृषभस्यैव पत्नी संपरिकीर्तिता / विदेहपुत्री सीता तु रामभार्या प्रकीर्तिता
जयन्ती ही वृषभाची पत्नी म्हणून प्रसिद्ध आहे; आणि विदेहकन्या सीता रामाची पत्नी म्हणून कीर्तित आहे।
Verse 13
रुक्मिणीसत्यभामा च भार्ये कृष्णस्य कीर्तिते / इत्यादिका ह्यनन्ताश्चाप्यावताराः पृथग्विधाः
रुक्मिणी व सत्यभामा या कृष्णाच्या भार्या म्हणून कीर्तित आहेत; अशा रीतीने भिन्न-भिन्न रूपांचे अनंत अवतारही आहेत।
Verse 14
रमायाः संति विप्रेन्द्र भेदहीनाः परस्परम् / अनन्तानन्तगुणकाद्विष्णोर्न्यूनाः प्रकीर्तिताः
हे विप्रश्रेष्ठ! रमाचे (श्रीचे) जे अंश आहेत ते परस्पर भेदहीन आहेत; तरी अनंत-अनंत गुणसम्पन्न विष्णूपेक्षा ते न्यून असे कीर्तित आहेत।
Verse 15
वक्ष्ये च ब्रह्मणो रूपं शृणु पक्षीन्द्रसत्तम
आता मी ब्रह्म्याचे स्वरूप सांगतो; हे पक्षिराजश्रेष्ठा, ऐक.
Verse 16
वासुदेवात्समुत्पन्नो मायायां च खगेश्वर / स एव पुरुषोनाम विरिञ्च इति कीर्तितः
हे खगेश्वरा! मायेमध्ये वासुदेवापासून उत्पन्न झालेला तोच परम पुरुष ‘विरिञ्च’ या नावाने कीर्तित आहे; तोच ब्रह्मा होय.
Verse 17
अनिरुद्धात्तु शान्तायां महत्तत्त्वतनुस्त्वभूत् / तदा महान्विरिञ्चेति संज्ञामाप खगेश्वर
हे खगेश्वरा! अनिरुद्धापासून शांत (आद्य) अवस्थेत महत्तत्त्वमय देह उत्पन्न झाला; तेव्हा तो महान ‘विरिञ्च’ या संज्ञेला प्राप्त झाला.
Verse 18
रजसात्र समुत्पन्नो मायायां वासुदेवतः / विधिसंज्ञो विरिञ्चः स ज्ञातव्यः पक्षिसत्तम
हे पक्षिसत्तमा! मायेमध्ये वासुदेवापासून रजोगुणाने जो उत्पन्न होतो, तोच ‘विरिञ्च’ असून ‘विधि’ या नावानेही ज्ञात आहे.
Verse 19
ब्रह्माण्डान्तः पद्मनाभो यो जातः कमलासनः / स चर्तुमुखसंज्ञां चाप्यवाप खगसत्तम
हे खगसत्तमा! ब्रह्मांडाच्या आत पद्मनाभापासून जो कमलासन उत्पन्न झाला, त्याने ‘चतुर्मुख’ हे नावही प्राप्त केले.
Verse 20
एवं चत्वारिरूपाणि ब्रह्मणः कीर्तितानि च / वायोर्नामानि वक्ष्येहं शृणु पक्षीन्द्रसत्तम
अशा रीतीने ब्रह्माचे चार रूपे कीर्तिली. आता मी वायूची नावे सांगतो—हे पक्षीन्द्रसत्तमा, ऐक.
Verse 21
संकर्षणाच्च गरुड जयायां यो वभूव ह / स वायुः प्रथमो ज्ञेयो प्रधान इति कीर्तितः
हे गरुड! संकर्षणापासून जयकाळी जो प्रकट झाला, तोच प्रथम वायू म्हणून जाणावा; तो ‘प्रधान’ म्हणूनही कीर्तित आहे।
Verse 22
लोकचेष्टाप्रदत्वात्स सूत्रनाम्नापि कीर्तितः / बदरीस्थस्य विष्णोश्च धैर्येण स्तवनाय सः
लोकांना योग्य चेष्टा देतो म्हणून तो ‘सूत्र’ या नावानेही कीर्तित आहे; आणि बदरीत स्थित विष्णूची धैर्याने स्तुती करण्यासाठी तो नियोजित आहे।
Verse 23
धृतिरूपं ययौ वायुस्तस्माद्धृतिरिति स्मृतः / योग्यानां हरिभक्तानां धृतिरूपेण संस्थितः
वायूने धृतीचे रूप धारण केले, म्हणून तो ‘धृती’ म्हणून स्मरणात आहे; तोच धृतीरूप होऊन योग्य योगी व हरिभक्तांत स्थित असतो।
Verse 24
यतो हृदि स्थितो वायुस्ततो वै धृतिसंज्ञकः / सर्वेषां च दृदि स्थित्वा स्मरते सर्वदा हरिम्
वायू हृदयात स्थित असल्यामुळे तो ‘धृती’ या संज्ञेने ओळखला जातो; सर्वांच्या हृदयात राहून तो सदैव हरिचे स्मरण करतो।
Verse 25
अतो वायुःस्थितिर्नाम बभूव खगसत्तम / अथवा वायुरेवैकः श्वेतद्वीपगतं हरिम्
म्हणून, हे खगश्रेष्ठा! ‘वायू-स्थिती’ नावाची अवस्था प्रसिद्ध झाली; किंवा वायूच एकटा श्वेतद्वीपात स्थित हरिपर्यंत पोहोचला।
Verse 26
सदा स्मरति वै वीन्द्र अतोसौ स्मृतिसंज्ञकः / सर्वेषां च हृदिस्थित्वा ज्ञातो विष्णोरुदीरणात्
हे पक्षिराज गरुड! तो सदैव स्मरण करीतो, म्हणून तो ‘स्मृती’ म्हणून ओळखला जातो. सर्वांच्या हृदयात वास करून तो श्रीविष्णुनामोच्चाराने ज्ञात होतो.
Verse 27
अतो मे मुक्तिनामाभूद्वायुरेव न संशयः / ज्ञानद्वारेण भक्तानां मुक्तिदो मदनुज्ञया
म्हणून माझे नाव ‘मुक्ति’ झाले; निःसंशय तोच वायू आहे. ज्ञानाच्या द्वाराने, माझ्या अनुमतीने, तो भक्तांना मोक्ष देतो.
Verse 28
यतो सौ वायुरेवैको मुक्तिनामा भूवह / विष्णौ भक्तिं वर्ध्यति भक्तानां हृदि संस्थितः
म्हणून तो एकमेव वायू ‘मुक्ति’ या नावाने स्थित आहे. भक्तांच्या हृदयात वास करून तो श्रीविष्णूवरील भक्ती वाढवितो.
Verse 29
अतोसौ विष्णुभक्तश्च कीर्तितो नात्र संशयः / एषोसौ सर्वजीवानां चित्तसंज्ञानमेव च
म्हणून तो विष्णुभक्त म्हणून कीर्तित आहे—यात संशय नाही. तोच सर्व जीवांचे चैतन्य व अंतःसंज्ञान (चित्त-बुद्धी) आहे.
Verse 30
चित्तरूपो यतो वायुरतश्चित्तमिति स्मृतः / प्रभुः प्रभूणां गरुड सोदराणां च सर्वशः
वायू (प्राण) चित्तरूप धारण करतो म्हणून तो ‘चित्त’ म्हणून स्मरला जातो. हे गरुड! तो प्रभूंचाही प्रभू असून, आपल्या सहकारी ‘सहोदर’ तत्त्वांवर सर्वथा अधिपती आहे.
Verse 31
अतस्तु वायुरेवैको महाप्रभुरिति स्मृतः / सर्वेषां च हृहि स्थित्वा बलं पश्यति सत्तम
म्हणून वायूच एकमेव महाप्रभू असे स्मरणात आहे. तो सर्वांच्या हृदयात वास करून, हे सत्तम, त्यांचे प्राणबल पाहतो.
Verse 32
अतो बलमिति ह्याख्यामवाप विनतासुत / सर्वेषां च हृदि स्थित्वा पुत्रपौत्रादिकैर्जनैः
म्हणूनच, हे विनतासुता गरुड, तो ‘बल’ या नावाने प्रसिद्ध झाला. तो सर्वांच्या हृदयात स्थित राहून, पुत्र-पौत्रादी जनांद्वारे पोसला व वाढविला जातो.
Verse 33
याजनं कुरुते नित्यमतोसौ यष्टृसंज्ञकः / अनन्तकल्पमारभ्य वायुपर्यन्तमेव च
म्हणून जो सदैव यज्ञ करवितो, तो ‘यष्टृ’ (यज्ञ-प्रवर्तक) म्हणून ओळखला जातो. अनंत कल्पांच्या आरंभापासून वायुलोकापर्यंतही ही संज्ञा चालू राहते.
Verse 34
वक्रत्वं नास्ति योगस्य ऋजुर्योग्य इति स्मृतः / योगस्य वक्रता नाम काम्यता हरिपूजने / ईशरुद्रादिकानां च काम्येन हरिपूजनम्
योगात वक्रता नाही; योगास योग्य तो ‘ऋजु’ (सरळ) असा स्मृत आहे. योगाची ‘वक्रता’ म्हणजे हरिपूजेत कामना—ईश, रुद्र इत्यादी देवतांच्या हेतूने, फल-इच्छेने हरिपूजन करणे.
Verse 35
कस्यचित्त्वथ पक्षीन्द्र ह्यतस्त्वनृजवः स्मृताः
परंतु काहींच्या बाबतीत, हे पक्षींद्र, याच कारणामुळे ते ‘अनृजु’ (असरळ) असे स्मृत आहेत—आचरणात कुटिल व कपटी.
Verse 36
ऋष्यादीनां च मध्येपि काम्येन हरिपूजनम् / अतो न ऋजवो ज्ञेया मनुष्याणां च का कथा
ऋषी आदींच्या मध्येही कधी कधी काम्यभावाने हरिपूजन होते. म्हणून तेही सर्वथा सरळ मानू नयेत; मग सामान्य मनुष्यांची काय कथा!
Verse 37
यावत्काम्यसपर्यां वै न जहाति नरोत्तमः / तथा ऋष्यादयश्चैव मोक्षस्य परिपन्थिनीम्
हे नरश्रेष्ठा! जोपर्यंत मनुष्य काम्य सपर्या—सेवा-पूजा—सोडत नाही, तोपर्यंत ऋषी आदीही मोक्षाला अडथळा आणणाऱ्या त्या मार्गावरच राहतात.
Verse 38
अनादिकालमारभ्य कर्मजन्या च वासना / मोक्षाधिकारिणः सर्वे कुर्वते कस्य पूजनम्
अनादिकाळापासून कर्मजन्य वासना टिकून राहते. म्हणून मोक्षाचे अधिकारी सर्वजण—ते कोणाचे पूजन करतात?
Verse 39
नष्टप्रायं च तत्सर्वं गुरोः संज्ञानबोधकात् / प्राप्ययोगं समाचर्य अन्ते मोक्षमवाप्नुयात्
गुरूंच्या संज्ञान-बोधक उपदेशाने ते सर्व प्रायः नष्ट होते. योग प्राप्त करून तो यथाविधी आचरल्यास शेवटी मोक्ष मिळतो.
Verse 40
काम्येन पूजनं विष्णोरैश्वर्यं प्रददाति च / ज्ञानं च विपरीतं स्यात्तेन यात्यधरं तमः
काम्यभावाने केलेले विष्णुपूजन ऐश्वर्य देते खरे; पण त्याने ज्ञान विपरीत होते आणि त्यामुळे मनुष्य अधःपतनाच्या तमात जातो.
Verse 41
तदेव विपरीतं चेज्ज्ञानाय परिकीर्तितम् / शिलायां विष्णुबुद्धिस्तु विष्णुबुद्धिर्द्विजे तथा
जर अगदी उलट गोष्ट ‘ज्ञान’ म्हणून सांगितली गेली, तर तो बुद्धीचा विपर्यास होय. शिळेत विष्णुबुद्धी ठेवणे एक गोष्ट; तसेच द्विज-ब्राह्मणातही विष्णुबुद्धी ठेवणे सांगितले आहे.
Verse 42
सलिले तीर्थबुद्धिस्तु रोणुकायां तथैव च / शिवे सूर्ये पण्मुखे च विष्णुबुद्धिः खगेश्वर
हे खगेश्वर (गरुड)! पाण्यात तीर्थबुद्धी ठेवावी, तसेच रोणुका (गाय) मध्येही. आणि शिव, सूर्य व षण्मुख (कार्त्तिकेय) यांच्यातही विष्णुबुद्धी ठेवावी.
Verse 43
इत्याद्यमखिलं ज्ञानं विपरीतमिति स्मृतम् / शिलाद्येषु च सर्वेषु ऐक्येनव विचिन्तनम्
अशा प्रकारचे, यापासून आरंभ होणारे सर्व ‘ज्ञान’ विपरीत मानले गेले आहे. तसेच शिळा इत्यादी सर्वांत केवळ एकत्वच चिंतन करणेही (त्यातच) धरले आहे.
Verse 44
विष्णुबुद्धिरिति प्रोक्तं न तु तत्रस्थवेदनम् / अनाद्यनन्तकालेपि काम्येन हरिपूजनम्
याला ‘विष्णुबुद्धी’ असे म्हटले आहे; केवळ त्या ठिकाणी उपस्थित असल्याची जाणीव नव्हे. अनादी-अनंत काळ जरी असला तरी फळेच्छेने केलेले हरिपूजन हे काम्यपूजनच ठरते.
Verse 45
यतो नास्ति ततो वायुरृजुर्योग्यः प्रकीर्तितः / अन्येषां सर्वदा नास्ति अतो न ऋजवः स्मृताः
जिथे अडथळा नाही, तिथे वायू सरळ व योग्य असा सांगितला आहे. पण इतरांच्या बाबतीत अडथळा नेहमीच असतो; म्हणून ते सरळ मानले जात नाहीत.
Verse 46
हरिं दर्शयते वापि अपरोक्षेण सर्वदा / मोक्षाधिकारिणां काले अतः प्रज्ञेति कथ्यते
हे (ज्ञान) सदैव अपरोक्ष रीतीने, प्रत्यक्षच हरिचे दर्शन घडविते. म्हणून मोक्षाधिकार प्राप्त झालेल्या काळी त्यास ‘प्रज्ञा’ असे म्हणतात.
Verse 47
परोक्षेणापि सर्वेषां हरिं दर्शयते सदा / अतो वायुः सदा वीन्द्र ज्ञानमित्येव कीर्तितः
परोक्ष रीतीनेही तो सर्वांना तो सदैव हरिचे दर्शन घडवितो. म्हणून, हे पक्षिराज (गरुड), वायूला सदा ‘ज्ञान’ असेच कीर्तिले जाते.
Verse 48
हिताहितोपदेष्टृत्वाद्भक्तानां हृदये स्थितः / ततश्च गुरुसंज्ञां चाप्यवाप स च मारुतः
भक्तांना हित-अहिताचा उपदेश देत असल्यामुळे तो त्यांच्या हृदयात वास करतो; म्हणून त्या मारुताने (वायूने) ‘गुरु’ ही संज्ञा प्राप्त केली.
Verse 49
योगिनां हृदये स्थित्वा सध्यायति हरिं परम् / पार्थक्येनापि तं ध्यायन्महाध्यातेति स स्मृतः
योग्यांच्या हृदयात स्थित राहून तो परम हरिचे निरंतर ध्यान करतो. भेदभाव ठेवूनही जो त्याचे ध्यान करतो, तो ‘महाध्याता’ म्हणून स्मरणात आहे.
Verse 50
यद्योग्यतानुसारेण विजानाति परं हरिम् / रुद्रादौ विद्यमानांश्च गुणाञ्जानाति सर्वदा
ज्याच्या जशी योग्यता, त्यानुसार तो परम हरिला जाणतो; तसेच रुद्र इत्यादी देवांत विद्यमान गुणही तो सदैव ओळखतो.
Verse 51
अतो वै विज्ञनामासौ प्रोक्तो हि खगसत्तम / काम्यानां कर्मणां त्यागाद्विराग इति स स्मृतः
म्हणून, हे खगश्रेष्ठ गरुड! हेच निश्चयाने ‘विज्ञान’ (साक्षात् ज्ञान) असे सांगितले आहे. आणि काम्य कर्मांचा त्याग केल्याने जी विरक्ती उत्पन्न होते, तीच ‘विराग’ (वैराग्य) म्हणून स्मरणात आहे.
Verse 52
वैराग्यं संजनयति विराग इति स स्मृतः
जे वैराग्य निर्माण करते, तेच ‘विराग’ (वैराग्य-जनक) म्हणून स्मरणात आहे.
Verse 53
देवानां पुण्यपापाभ्यां सुखमेवोत्तरोत्तरम् / तत्सुखं तूत्तरेषां च वायुपर्यन्तमेव च
देवांमध्ये पुण्य-पापाच्या भेदामुळे सुख उत्तरोत्तर क्रमाने वाढत जाते. तेच सुख पुढील-पुढील उच्च देवतांमध्ये वाढत वाढत वायुपर्यंत पोहोचते.
Verse 54
देवानां च ऋषीणां च उत्तमानां नृणां तथा / सुखांशं जनयेद्वायुर्यतोतः सुखसंज्ञकः
देव, ऋषी आणि श्रेष्ठ मनुष्यांमध्ये वायू सुखाचा एक अंश निर्माण करतो; म्हणून तो ‘सुख’ (सुखदाता) म्हणून ओळखला जातो.
Verse 55
भुनक्ति सर्वदा वीद्रं तत्र मुख्यस्तु मारुतः / दुः खशोकादिकं किञ्चिद्देवानां भवति प्रभो
तेथे ‘वीद्र’ सदैव भोगले जाते; त्या घटकांमध्ये मारुत (वायू) मुख्य आहे. त्याच्यापासून, हे प्रभो, देवांनाही थोडे दुःख, शोक इत्यादी उत्पन्न होतात.
Verse 56
तच्चासुरावेशवशादित्यवेहि न संशयः / तज्जीवस्य भवेत्किञ्चिद्दैत्यानां क्रमशो भवेत्
हे निःसंशय जाणावे—हे सर्व आसुरी आवेशाच्या बळानेच घडते. त्या देहधारी जीवामध्ये दैत्यांचा स्वभाव क्रमशः थोडाथोडा प्रकट होऊ लागतो.
Verse 57
यतः कलिश्चाधिकः स्यादतो दुः खीति स स्मृतः / दैत्यानां पुण्यपापाभ्यां दुः ख मेवोत्तरोत्तरम्
कारण कलियुग अधिक प्रबळ होतो, म्हणून तो दुःखयुग म्हणून स्मरणात आहे. दैत्यांना पुण्य-पापांच्या संयोगाने दुःखच उत्तरोत्तर वाढत जाते.
Verse 58
तद्दुः खमुत्तरेषां च कलिपर्यन्तमेव च / भुनक्ति सर्वदा वीन्द्र ततः कलिरिति स्मृतः
हे पक्षिराज, तेच दुःख पुढील जन सदैव भोगतात आणि कलियुगाच्या अंतापर्यंत टिकते. म्हणूनच त्याला ‘कली’ असे म्हणतात—जो प्राण्यांना असे दुःख सहन करवितो.
Verse 59
सुखहर्षादिकं किं चिद्दैत्यानां भवति प्रभो / देवावेशो भवेत्तस्य नात्र कार्या विचारणा
हे प्रभो, दैत्यांमध्येही जर किंचित् सुख, हर्ष इत्यादी उत्पन्न झाले, तर ते देवावेशामुळेच; याबाबत विचार करण्याची गरज नाही.
Verse 60
देवानां निरयो नास्ति दैत्यानां विनतासुत / सुखस्वरूपं तन्नास्ति विषयोत्थमपि द्विज
देवांना नरक नाही, आणि दैत्यांनाही नाही, हे विनतासुता. तेथे स्वभावतः शुद्ध सुख नाही; हे द्विज, केवळ विषयांपासून उत्पन्न होणारे भोगसुखच आहे.
Verse 61
विषयोत्थं किञ्चिदपि देवावेशादुदीरितम् / तमो नास्त्येव देवानां दुः खं नास्ति स्वरूपतः
विषयांपासून उत्पन्न झालेले काही देवावेशाच्या प्रेरणेने जरी उच्चारले गेले, तरी देवांमध्ये तम नाहीच; त्यांच्या स्वरूपात दुःख अंतर्निहित नाही।
Verse 62
विषयोत्थं महादुः खं देवानां नास्ति सर्वदा / दुः खशोकादिकं किं चिदसुरावेशतो भवेत्
देवांमध्ये विषयोत्थ महान दुःख कधीही नसते; परंतु थोडे दुःख, शोक इत्यादी केवळ असुरावेशामुळे होऊ शकते।
Verse 63
अतः कलिः सदा दुः खी सुखी वायुस्तु सर्वदा / मनुष्याणा मृषीणां च सुखं दुः खं खगेश्वर
म्हणून, हे खगेश्वर! कलि सदैव दुःखी आणि वायु सदैव सुखी; तसेच मनुष्य व मुनि—दोघांनाही सुख-दुःख अनुभवास येते।
Verse 64
भवेत्तत्पुण्यिपापाभ्यां पुण्यभोगी च मारुतः / कष्टभङ्गः कलिलयो नात्र कार्या विचारणा
त्या पुण्य-पापांमुळे मारुत (प्राणवायु) पुण्यभोगी होतो; आणि कलिल अवस्थेत कष्टांचा भंग करणारा ठरतो—यात विचार करण्याची गरज नाही।
Verse 65
प्राणादिसुखपर्यन्ता अंशा एकोनविंशतिः / प्रविष्टाः संति लोकेषु पृथक्संति खगेश्वर
हे खगेश्वर! प्राणापासून सुखापर्यंतचे अंश एकोणवीस आहेत; ते लोकांत प्रवेश करतात आणि तेथे वेगवेगळे (पृथक्) राहतात।
Verse 66
मारुतरेवतारांश्च शृणु पक्षीन्द्रसत्तम / चतुर्दशसु चन्द्रेषु द्वितीयौयो विरोचनः
हे पक्षींद्रश्रेष्ठा, मारुत व रेवत असे अवतारही ऐक. चौदा चंद्र-प्रकटनांमध्ये दुसरा ‘विरोचन’ म्हणून ओळखला जातो.
Verse 67
स वायुरिति संप्रोक्त इन्द्रादीनां खगेश्वर / हरितत्त्वेषु सर्वेषु स विष्वग्याव्यतेक्षणः
हे खगेश्वर (गरुड), इंद्रादी देवांसाठी तो ‘वायू’ म्हणून सांगितला आहे. सर्व तत्त्वांत तो सर्वत्र व्याप्त असून त्याची दृष्टी विश्वभर पसरलेली आहे.
Verse 68
अतो रोचननामासौ मरुदंशः प्रकीर्तितः रामावतारे हनुमान्रामकार्यार्थसाधकः / स एव भीमसेनस्तु जातो भूम्यां महाबलः
म्हणून तो ‘रोचन’ या नावाने, मरुतांचा अंश म्हणून, प्रसिद्ध आहे. रामावतारात तो हनुमान होऊन रामकार्य साधणारा झाला; आणि तोच पृथ्वीवर महाबली भीमसेन म्हणून जन्मला.
Verse 69
कृष्णावतारे विज्ञेयो मरुदंशः प्रकीर्तितः
कृष्णावतारातही तो मरुतांचा अंश म्हणून जाणावा—असे सांगितले आहे.
Verse 70
मणिमान्नाम दैत्यस्तु संराख्यो भविष्यति / सर्वेषां संकरं यस्तु करिष्यति न संशयः
‘मणिमान’ नावाचा एक दैत्य ‘संराख्य’ म्हणून प्रसिद्ध होऊन उद्भवेल. तो सर्वांमध्ये संकर व गोंधळ निर्माण करील—यात संशय नाही.
Verse 71
तेन संकरनामासौ भविष्यति खगेश्वर / धर्मान्भागवतान्सर्वान्विनाशयति सर्वथा
म्हणून, हे खगेश्वर गरुड! तो ‘शंकर’ या नावाने प्रसिद्ध होईल आणि तो सर्व प्रकारे सर्व भागवत-धर्मांचा पूर्ण नाश करील।
Verse 72
तदा भूमौ वासुदेवो भविष्यति न संशयः / यज्ञार्थैः सदृशो यस्य नास्ति लोके चतुर्दशे
तेव्हा पृथ्वीवर वासुदेव प्रकट होतील—यात संशय नाही. चौदा लोकांत त्यांच्या यज्ञार्थ व यज्ञफलासारखे काहीही नाही।
Verse 73
अतः स प्रज्ञया पूर्णो भविष्यति न संशयः / अवतारास्त्रयो वायोर्मतं भागवताभिधम्
म्हणून तो प्रज्ञेने परिपूर्ण होईल—यात संशय नाही. वायूचे तीन अवतार ‘भागवत’ नावाच्या मताप्रमाणे मानले जातात।
Verse 74
स्थापनं दुष्टदमनं द्वयमेव प्रयोजनम् / नान्यत्प्रयोजनं वायोस्तथा वैरोचनात्मके
स्थापना (धर्मव्यवस्था) आणि दुष्टदमन—हे दोनच प्रयोजन आहेत. वायूचे अन्य कोणतेही प्रयोजन नाही; वैरोचनात्मक रूपातही तसेच।
Verse 75
अवतारत्रये वीन्द्र दुः खं गर्भादिसंभवम् / नास्ति नास्त्येव वायोस्तु तथा वैरोचनादिके
हे खगेश्वर! तीन अवतारांत गर्भप्रवेश इत्यादींमुळे होणारे दुःख नाही—नाही, मुळीच नाही. वायूसाठी तसेच वैरोचन इत्यादींसाठीही तसेच।
Verse 76
शुक्रशोणितसंबन्धो ह्यवतारचतुष्टये / नास्ति नास्त्येव पक्षीन्द्र यतो नास्त्यशुभं ततः
अवतारांच्या चतुर्विध प्राकट्यात शुक्र-शोणिताचा संबंध नाही, हे पक्षिराज; जिथे असा भौतिक हेतु नाही, तिथून अशुभता उत्पन्न होत नाही।
Verse 77
पूर्वं गर्भं समाशोष्य समये प्रभवस्य च / प्रादुर्भवति देवेशी ह्यवतारचतुष्टये
प्रथम गर्भ सम्यक् शोषून घेऊन, मग प्राकट्याच्या योग्य समयी, अवतार-चतुष्टयासाठी देवेशी प्रकट होते।
Verse 78
त्रयोविंशतिरूपाणां वायोश्चैव खगेश्वर / रूपैरृजुस्वरूपैश्च ब्रह्मणः परमेष्ठिनः
हे खगेश्वर, वायूची तेवीस रूपे सांगितली आहेत; तसेच परमेष्ठी ब्रह्माही रूपांद्वारे—सरळ स्वरूप व प्रकट अंशरूप—निरूपित होतो।
Verse 79
सत्यमेव न संदेहो नित्यानन्दसुखादिषु / एवमेव विजानीयान्नान्यथा तु कथञ्चन
नित्य आनंद-सुख इत्यादींबाबत हे सत्यच आहे, यात संशय नाही; हे असेच जाणावे, कधीही अन्यथा नाही।
Verse 80
एतस्य श्रवणादेव मोक्षं यान्ति न संशयः / तदनन्तरजान्वक्ष्ये शृणु पक्षीन्द्रसत्तम
याचे केवळ श्रवण केल्यानेच मोक्ष प्राप्त होतो—यात संशय नाही. आता यानंतर त्वरित जे आहे ते सांगतो; ऐक, हे पक्षीन्द्रश्रेष्ठ।
Verse 81
कृतौ प्रद्युम्नतश्चैव समुत्पन्ने खगेश्वर / स्त्रियौ द्वे यमले चैव तयोर्मध्ये तु यद्यिका
हे खगेश्वरा! कृताआणि प्रद्युम्नता उत्पन्न होताच तेथेच दोन यमल स्त्रिया प्रकट झाल्या; आणि त्या दोघींच्या मध्ये यद्यिका जन्मली।
Verse 82
वाणीतिसंज्ञकां वीन्द्र ब्रह्माणीसंज्ञकां विदुः / पुरुषाख्यविरिञ्चस्य भार्या सावित्रिका मता / चतुर्मुखस्य भार्या तु कीर्तिता सा सरस्वती
हे वीन्द्र! जी ‘वाणीति’ या नावाने ओळखली जाते तीच ‘ब्रह्माणी’ असेही मानतात. ‘पुरुष’ नावाच्या विरिञ्चाची पत्नी ‘सावित्रीका’ समजली जाते; आणि चतुर्मुख ब्रह्म्याची पत्नी ‘सरस्वती’ म्हणून कीर्तित आहे।
Verse 83
एवं त्रिरूपं विज्ञेयं वाण्याश्च खगसत्तम / वक्ष्ये ऽवतारान् भारत्याः समाहितमनाः शृणु
हे खगश्रेष्ठा! अशा प्रकारे वाणीचे त्रिरूप जाणावे. आता मी भारतीचे अवतार सांगतो; मन एकाग्र करून ऐक।
Verse 84
सर्ववेदाभिमानित्वात्सर्ववेदात्मिका स्मृता / महाध्यातुश्च वायोस्तु भार्यासा परिकीर्तिता
सर्व वेदांची अधिष्ठात्री असल्यामुळे ती ‘सर्ववेदात्मिका’ म्हणून स्मरणात आहे; आणि महाधातु-स्वरूप वायूची पत्नी म्हणूनही ती परिकीर्तित आहे।
Verse 85
ज्ञानरूपस्य वायोस्तु भार्या सा परिकीर्तिता / सदा सुखस्वरूपत्वाद्भारती तु सुखात्मिका
ज्ञानस्वरूप वायूची पत्नी म्हणून ती परिकीर्तित आहे; आणि सदैव सुखस्वरूप असल्यामुळे भारती खरोखरच सुखात्मिका आहे।
Verse 86
सुखस्वरूप वायोस्तु भार्या सा परिकीर्तिता / गुरुस्तु वायुरेवोक्तस्तस्मिन् भक्तियुता सती
ती वायूची सुखस्वरूपिणी पत्नी म्हणून कीर्तिली आहे. वायूच तिचा गुरु म्हटला आहे; म्हणून ती साध्वी त्याच्यावर भक्तियुक्त राहते.
Verse 87
ततस्तु भारती नित्या गुरुभक्तिरिति स्मृता / महागुरोर्हि वायोश्च भार्या वै परिकीर्तिता
त्यानंतर भारती ही नित्य गुरुभक्ती म्हणून स्मरणात आहे. ती महागुरु वायूची पत्नीही म्हणून कीर्तिली आहे.
Verse 88
हरौ स्नेहयुतत्वाच्च हरिप्रीतिरिति स्मृता / धृतिरूपस्य वायोश्च भार्या सा परिकीर्तिता
हरिप्रती स्नेहयुक्त असल्याने ती ‘हरिप्रीती’ म्हणून स्मरणात आहे. धृतिरूप वायूची पत्नी म्हणूनही ती कीर्तिली आहे.
Verse 89
सर्वमन्त्राभिमानित्वात्सर्वमन्त्रात्मिका स्मृता / महाप्रभोश्च वायोश्च भार्या वै सा प्रकीर्तिता
सर्व मंत्रांची अधिष्ठात्री असल्याने ती ‘सर्वमंत्रात्मिका’ म्हणून स्मरणात आहे. ती महाप्रभूची तसेच वायूची पत्नी म्हणूनही प्रकीर्तित आहे.
Verse 90
भुज्यन्ते सर्वभोगास्तु विष्णुप्रीत्यर्थमेवच / अतस्तु भारती ज्ञेया भुजिनाम्ना प्रकीर्तिता
सर्व भोग विष्णूच्या प्रीतीसाठीच भोगावेत. म्हणून हिला ‘भारती’ असे जाणावे; आणि ती ‘भुजिना’ या नावाने प्रकीर्तित आहे.
Verse 91
चित्ररूपस्य वायोस्तु भार्या सा परिकीर्तिता / रोचनेन्द्रस्य भार्या च श्रद्धाख्या परिकीर्तिता
चित्ररूप नामक वायूच्या स्वरूपाची ती पत्नी म्हणून कीर्तिली आहे; आणि रोचनेन्द्र राजाची पत्नी ‘श्रद्धा’ या नावाने प्रसिद्ध आहे.
Verse 92
हनुमांश्च तदा जज्ञे त्रेतायां पक्षिसत्तम / तदा शिवाख्यविप्राच्च जज्ञे सा भारती स्मृता
हे पक्षिसत्तम! त्रेतायुगात तेव्हा हनुमानाचा जन्म झाला; आणि त्याच वेळी ‘शिव’ नावाच्या ब्राह्मणापासून तीही—‘भारती’ म्हणून स्मरणीय—जन्मली.
Verse 93
न केवलं भारती साशच्याद्यैश्चैव संयुता / तस्मिन्संजनिताः सर्वाः प्रापुर्योगं स्वभर्तृभिः
फक्त भारतीच शची आदींसह संयुक्त झाली असे नाही; तेथे जन्मलेल्या सर्व स्त्रियांनीही आपल्या-आपल्या पतींसह योग (संयोग) प्राप्त केला.
Verse 94
अन्यगेति च विज्ञेया कन्या तन्मतिसंज्ञिका / त्रेतान्ते सैव पक्षीन्द्र शच्याद्यैश्चैव संयुता
तिला ‘अन्यगेती’ नावाची कन्या म्हणून जाणावे, ‘तन्मति’ हे तिचे उपनाम आहे. हे पक्षीन्द्र! त्रेतायुगाच्या शेवटी तीही शची आदींसह संयुक्त झाली.
Verse 95
दमयन्त्यनलाज्जाता इन्द्रसेनेति चोच्यते / नलं नन्दयते यस्मात्तस्माच्च नलनन्दिनी
दमयंती आणि नल यांच्यापासून जन्मलेली ती ‘इन्द्रसेना’ म्हणून ओळखली जाते. आणि ती राजा नलाला आनंद देते म्हणून तिला ‘नलनंदिनी’ असेही म्हणतात.
Verse 96
तत्र स्वभर्तृसंयोगं नैव चाप खगेश्वर / तत्रान्यगात्वं विज्ञेयं पुरुषस्थेन वायुना
तेथे, हे खगेश्वरा, पूर्वपतीशी कोणताही संयोग होत नाही। तेथे ‘अन्यत्र गमन’ ही अवस्था पुरुषात स्थित प्राणवायूच्या प्रेरणेने होते, असे जाणावे।
Verse 97
किञ्चित्कालं तथा स्थित्वा कन्यैव मृति माप सा / शच्यादिसंयुता सैव द्रुपदस्य महात्मनः
अशा रीतीने काही काळ राहून ती कन्याच असताना मृत्यूस प्राप्त झाली। मग ती—शची आदी दिव्य स्त्रियांसह—महात्मा द्रुपदाजवळ पोहोचली।
Verse 98
वेदिमध्यात्समुद्भूता भीमसेनार्थमेव च / तत्रान्यगात्वं नास्त्येव योगश्च सह भर्तृभिः
यज्ञवेदीच्या मध्यातून ती केवळ भीमसेनासाठीच उत्पन्न झाली. तेथे तिचे अन्य कुणाकडे जाणे नव्हतेच; आणि तिचा योग (संयोग) फक्त पतींशीच होता।
Verse 99
केवला भारती ज्ञेया काशिराजस्य कन्यका / काली नाम्ना तु सा ज्ञेया भीमसेनप्रिया सदा
तिला काशिराजाची कन्या ‘केवला भारती’ असे जाणावे. ती ‘काली’ या नावानेही प्रसिद्ध असून सदैव भीमसेनास प्रिय आहे.
Verse 100
वाच्यादिभिः संयुतैवद्रौपदी द्रुपदात्मजा / देहं त्यक्त्वाविशिष्टैव कारटीग्रामसंज्ञकै
द्रुपदात्मजा द्रौपदी, वाणी आदी श्रेष्ठ गुणांनी युक्त असूनही, देहत्याग करून ‘कारटी’ नावाच्या ग्रामाच्या संज्ञेतच अविशिष्ट झाली.
Verse 101
संकरस्य गृहे वीन्द्र भविष्यति कलौ युगे / वायोस्तृतीयरूपार्थं सा कन्यैव मृतिं गता
हे वीन्द्र! कलियुगात ती शंकराच्या घरी जन्म घेईल; आणि वायूच्या तृतीय रूपाच्या प्राकट्यासाठी ती कन्याच स्वतः मृत्यूस गेली।
Verse 102
इत्याद्या वायुभार्याश्च ब्रह्मभार्याश्च सतम / स्वभर्तृभ्यां च पक्षीन्द्र गुणैश्चैव शताधमाः
अशा रीतीने, हे पक्षीन्द्र! वायूची पत्नी, ब्रह्म्याची पत्नी इत्यादी स्त्रिया आपल्या पतींविषयीच्या वर्तनाने व गुणांनी अत्यंत अधम पापिणींमध्ये गणल्या जातात।
Frequently Asked Questions
It identifies Prakṛti as the ‘wife’ of the Supreme Person and presents Lakṣmī as the presiding abhimāninī (self-identifying principle) of Prakṛti; in the Vyūha scheme, the consort of Vāsudeva is named Māyā, linking Śakti to cosmic manifestation while maintaining Lakṣmī’s inseparability from Hari.
Brahmā is described through four designations/origin-modes: Viriñca/Viriñci (arising via cosmic principles such as Mahat), Vidhi (arising from rajas within Māyā from Vāsudeva), and Caturmukha (lotus-born within the cosmic egg from Padmanābha).
Crookedness is defined as motive-based worship of Hari—approaching Viṣṇu with self-serving desires and instrumental aims. Such intent is said to obstruct liberation, whereas straightforward practice is characterized by unobstructed orientation toward Hari and renunciation of kāmya aims.
Vāyu is portrayed as the heart-abiding power of remembrance and knowledge that reveals Hari. Through the ‘gateway of true knowledge’ he grants liberation to devotees (by divine permission), hence names like Mukta/Mukti and the identification with prajñā and vijñāna.
Bhāratī is presented as sacred speech/devotional intelligence that presides over mantras and the Vedas, and as the consort of Vāyu (who is knowledge). She is also framed as guru-bhakti and Hariprīti (delight in Hari), expressing a theology where right speech and devotion are energized by Vāyu’s inner guidance.