Adhyaya 36

Verse 1

इति श्रीब्रह्माण्डमहापुराणे उत्तरभागे हयग्रीवागस्त्यसंवादे ललितोपाख्याने महापद्माटव्यार्घ्यस्थापनकथनं नाम पञ्चत्रिंशो ऽध्यायः हयग्रीव उवाच चिन्तामणिगृहस्याग्निदिग्भागे कुन्दमानकम् / योजनायामविस्तारं योजनोच्छासचातकम्

अशा प्रकारे श्रीब्रह्माण्डमहापुराणाच्या उत्तरभागात, हयग्रीव–अगस्त्य संवादातील ललितोपाख्यानात ‘महापद्म अटवीतील अर्घ्यस्थापन’ नावाचा पस्तीसावा अध्याय. हयग्रीव म्हणाले—चिंतामणि-गृहाच्या अग्निदिशेला (आग्नेय) कुंदफुलासारखा उज्ज्वल एक प्रदेश आहे; तो एक योजन लांब-रुंद आणि एक योजन उंच आहे।

Verse 2

तत्र ज्वलति चिद्वह्निः सुधाधाराशतार्चितः / परमैश्वर्यजनकः पावनो ललिताज्ञया

तेथे चैतन्य-अग्नी प्रज्वलित आहे, सुधाधारांच्या शतशः अर्चनेने पूजित। तो परम ऐश्वर्याचा जनक, पावन, श्रीललितेच्या आज्ञेने प्रवर्ततो।

Verse 3

अनिन्धनो महाज्वालः सुधया तर्पिताकृतिः / कङ्कोलीपल्लवच्छायस्तत्र ज्वलति चिच्छिखी

तो अग्नी इंधनाविना महाज्वाला आहे, सुधेने तृप्त झालेला स्वरूपवान। कंकोलीच्या पल्लवछायेप्रमाणे तेथे चैतन्य-शिखा ज्वलित आहे।

Verse 4

तत्र होत्री महादेवी होता कामेश्वरः परः / उभौ तौ नित्यहोतारौ रक्षतः सकलं जगत्

तेथे होत्री महादेवी आहेत आणि होता परम कामेश्वर. ते दोघेही नित्यहोता होऊन समस्त जगताचे रक्षण करतात।

Verse 5

अनुत्तरपराधीना ललिता संप्रवर्तिता / ललिताचोदितः कामः शङ्करेण प्रवर्तितः

अनुत्तर परमसत्तेच्या अधीन श्रीललिता प्रवर्तित आहे. ललितेने प्रेरित झालेला काम, शंकराने प्रवर्तित केला जातो।

Verse 6

चिन्तामणिगृहेन्द्रस्य रक्षोभागेम्बुजाटवौ

चिंतामणि-गृहाच्या अधिपतीच्या रक्षणभागात कमळांची अटवी (अंबुजाटवी) स्थित आहे।

Verse 7

चक्रराजरथश्रेष्ठस्तिष्ठत्युन्नतविग्रहः / नवभिः पर्वभिर्युक्तः सर्वरत्नमयाकृतिः

चक्रराजाचा तो श्रेष्ठ रथ उन्नत देहधारी असा स्थिर उभा आहे। तो नऊ पर्वांनी युक्त असून सर्वरत्नमय आकृतीचा आहे॥

Verse 8

चतुर्योजनविस्तारो दशयोजनमुन्नतः / यथोत्तरे ह्रासयुक्तः स्थूलतः कूबरोज्ज्वलः

त्याचा विस्तार चार योजन आणि उंची दहा योजन आहे। उत्तरेकडे क्रमशः कमी होत, स्थूलपणे कूबरामुळे उजळून दिसतो॥

Verse 9

चतुर्वेदमहाचक्रः पुरुषार्थमहाहयः / तत्त्वैरु पचरद्भिश्च चामरैरभिमण्डितः

त्याचे महाचक्र चार वेद आहेत आणि महाहय पुरुषार्थ आहेत। तत्त्वस्वरूप परिचारक व चामरांनी तो शोभिवंत अलंकृत आहे॥

Verse 10

पूर्वोक्तलक्षणैर्युक्तो मुक्ताच्छत्रेण शोभितः / भण्डासुरमहायुद्धे कृतसाहसिकक्रियः

पूर्वोक्त लक्षणांनी युक्त तो मुक्तामय छत्राने शोभतो। भण्डासुराच्या महायुद्धात त्याने धैर्यपूर्ण पराक्रम केला॥

Verse 11

वर्तते रथमूर्धन्यः श्रीदेव्यासनपाटितः / चिन्तामणिगृहेन्द्रस्य वायुभागेम्बुजाटवौ

रथांमध्ये श्रेष्ठ असा तो रथ श्रीदेवीच्या आसनाजवळ स्थित आहे। चिंतामणि-गृहाच्या वायुभागात, कमळवनात तो वर्ततो॥

Verse 12

गेयचक्ररथेन्द्रस्तु मन्त्रिण्याः प्रान्ततिष्ठति / चिन्तामणिगृहेन्द्रस्य रुद्रभागेम्बुजाटवौ

गेयचक्र-रथाचा अधिपती मंत्रिणीच्या निकट प्रांतभागी स्थित असतो; आणि चिंतामणि-गृहाधिपतीच्या रुद्र-भागात कमळांची अरण्यश्रेणी शोभते।

Verse 13

वल्लभो दण्डनाथायाः किरिचक्रे महारथः / एतद्रथत्रयं सर्वक्षेत्रश्रीपुरपक्तिषु / समानमेव विज्ञेयमङ्गस्था देवता यथा

दंडनाथेचा प्रिय वल्लभ किरीचक्रात महा-रथी म्हणून स्थित आहे। हे तीनही रथसमूह सर्व क्षेत्र-श्रीपुराच्या पंक्तींमध्ये समानच जाणावे, जसे अंगांगांत अधिष्ठित देवता समरूपाने विराजतात।

Verse 14

आनलं कुण्डमाग्नेये यत्तिष्ठति सदा ज्वलत् / तप्तमेतत्तु गायत्री तप्तं स्याद भयङ्करम्

आग्नेय दिशेत जो अनल-कुंड सदैव ज्वलंत असतो—तो तप्त गायत्री आहे; तिचे तप्त रूप भयङ्कर मानले जाते।

Verse 15

घृणिसूर्यस्तु तत्पश्चाद् ओंकारस्य च मन्दिरम् / देवी तुरीयगायत्री चक्षुष्मत्यपि तापस

त्यानंतर घृणि-सूर्य आणि ओंकाराचे मंदिर आहे; हे तापसा, तेथे देवी तुरीय-गायत्रीही चक्षुष्मती रूपाने विराजते।

Verse 16

अथ गन्धर्वराजश्च परिषद्रुद्र एव च / तारांबिका भगवती तत्पश्चाद्भागतः स्थिताः

त्यानंतर गंधर्वराज आणि परिषद्-रुद्रही आहेत; तसेच त्यानंतर भागक्रमाने भगवती तारांबिकाही स्थित आहे।

Verse 17

चिन्तामणिगृहेन्द्रस्य रक्षोभागं समाश्रितः / नामत्रय पहामन्त्रवाच्यो ऽस्ति भगवान्हरिः

चिंतामणि-गृहाच्या अधिपतीच्या रक्षोभागात आश्रय घेऊन, नामत्रय ‘पहा’ मंत्राने वाच्य असा भगवान् हरि विराजमान आहे।

Verse 18

महागणपतिस्तस्योत्तरसंश्रितकेतनः / पञ्चाक्षरीमन्त्रवाच्यस्तस्य चाप्युत्तरे शिवः

त्याच्या उत्तरेस आश्रित निवासस्थान असलेला महागणपति आहे; आणि त्याच्याही उत्तरेस पंचाक्षरी मंत्राने वाच्य असा शिव विराजतो।

Verse 19

अथ मृत्युञ्जयेशश्च वाच्यर्त्र्यक्षरमात्रतः / सरस्वती धारणाख्या ह्यस्य चोत्तरवासिनी

यानंतर त्र्यक्षरमात्राने वाच्य असा मृत्युञ्जयेश आहे; आणि ‘धारणा’ नावाची सरस्वतीही याच्या उत्तरेस वास करते।

Verse 20

अकारादिक्षकारान्तवर्णमूर्तेस्तु मन्दिरम् / मातृकाया उत्तरतस्तस्यां विन्ध्यनिषूदन

अकारापासून क्षकारान्त वर्णमूर्तीचे हे मंदिर आहे; हे विन्ध्यनिषूदन, त्या मातृकेच्या उत्तरेस ते स्थित आहे।

Verse 21

उत्तरे सम्पदेशी वै कालसंकर्षणी तथा / श्रीमहाशम्भुनाथा च देव्याविर्भावकारणम्

उत्तरे ‘सम्पदेशी’ आणि ‘कालसंकर्षणी’ आहेत; तसेच श्रीमहाशम्भुनाथा हे देवीच्या आविर्भावाचे कारण आहेत।

Verse 22

श्रीः परांबा च विशदज्योत्स्ना निर्मलविग्रहा / उत्तरोत्तरमेतास्तु देवताः कृतमन्दिराः

श्री, परांबा व विशद ज्योत्स्ना—या निर्मळ विग्रहधारिणी देवता; यांची उत्तरोत्तर भव्य मंदिरे निर्मिली आहेत।

Verse 23

बालाचैवान्नपूर्णा च हयारूढा तथैव च / श्रीपादुकाचतस्रस्तदुत्तरोत्तरमन्दिराः

बाला, अन्नपूर्णा व हयारूढा; तसेच श्रीपादुका या चार देवता—यांचीही उत्तरोत्तर मंदिरे आहेत।

Verse 24

चिन्तामणिगृहेन्द्रस्य वायव्यवसुधादितः / महापद्माटवौ त्वन्या देवताः कृतमन्दिराः

चिंतामणि-गृहेन्द्राच्या वायव्य दिशेपासून वसुधा इत्यादीपर्यंत, महापद्म अटवीत अन्य देवतांचीही मंदिरे निर्मिली आहेत।

Verse 25

उन्मत्तभैरवी चैव स्वप्नवाराहिका परा / तिरस्करणिकांबा च तथान्या पञ्चमी परा

उन्मत्त भैरवी, परा स्वप्नवाराहिका, तिरस्करणिकांबा आणि अन्य परा पञ्चमी—या देव्या आहेत।

Verse 26

यथापूर्वं कृतगृहा एता देव्यो महोदयाः / श्रीपूर्तिश्च महादेवी श्रीमहापादुकापि च

पूर्वीप्रमाणे यांची घरे-मंदिरे निर्मिली आहेत—या महोदय देव्या; तसेच श्रीपूर्ति महादेवी आणि श्रीमहापादुका देखील।

Verse 27

यथापूर्वं कृतगृहे द्वे एते देवतोत्तमे / शङ्करेण षडाम्नायसागरे प्रतिपादिताः / या विद्यास्ताः समस्ताश्च महापद्माटवीस्थले

पूर्वीप्रमाणे निर्मिलेल्या गृहात ते दोघे देवोत्तम होते; शंकरांनी षडाम्नाय-सागरात ज्या विद्यांचा प्रतिपादन केला, त्या सर्व विद्या महापद्म-अटवीस्थळी प्रतिष्ठित होत्या।

Verse 28

इत्थं श्रीरश्मिमालाया मणिकॢप्ता गहागृहाः / उच्चध्वजा उच्चशालास्ससोपानास्तपोधन

अशा रीतीने श्रीरश्मिमालेच्या मण्यांनी घडविलेले गृहसमूह होते—उंच ध्वजांनी युक्त, उंच शाळा/प्रासाद असलेले आणि सोपानांनी सज्ज, हे तपोधन।

Verse 29

चिन्तामणिगृहेन्द्रस्य पूर्वद्वारे समुद्रप / दक्षिणे पार्श्वभागेतु मन्त्रिनाथागृहं महत्

हे समुद्रप! चिंतामणि-गृहेंद्राच्या पूर्वद्वारी, दक्षिण पार्श्वभागात मंत्रिनाथाचे भव्य भवन होते।

Verse 30

वामभागे दण्डनाथाभवनं रत्ननिर्मितम् / ब्रह्मविष्णुमहेशानामर्ध्यस्थानम्य पूर्वतः

डाव्या भागात रत्ननिर्मित दंडनाथाचे भवन होते; आणि पूर्वेकडे ब्रह्मा-विष्णु-महेश यांचे अर्घ्यस्थान होते।

Verse 31

भवनं दीपिताशेषदिक्चक्रं रत्नरश्मिभिः / समस्ता देवता एता ललिताभक्तिनिर्भराः / ललितामन्त्रजाप्याश्च श्रीदेवीं समुपासते

रत्नकिरणांनी ते भवन सर्व दिशाचक्र उजळवीत होते. या सर्व देवता ललिताभक्तीने परिपूर्ण होऊन, ललिता-मंत्राचा जप करीत श्रीदेवीची उपासना करीत होत्या।

Verse 32

पूर्वोक्त मर्ध्यस्थानं च पूर्वोक्तं चार्ध्यकल्पनम् / याम्यद्वारप्रभृतिषु सर्वेष्वपि समं स्मृतम्

पूर्वी सांगितलेले मध्यस्थान आणि पूर्वोक्त अर्घ्य-कल्पन—याम्यद्वार इत्यादी सर्व ठिकाणी समानच मानले आहे।

Verse 33

अथ चिन्तामणिगृहं वक्ष्ये शृणु महामुने / तच्छ्रीपट्टनमध्यस्थं योजनद्वयविस्मृतम्

आता चिंतामणि-गृह सांगतो, हे महामुने, ऐका। ते श्रीपट्टनाच्या मध्यभागी असून दोन योजन विस्ताराचे आहे।

Verse 34

तस्य चिन्तामणिभयी भित्तिः कोशसुविस्तृता / चिन्तामणिशिलाभिश्च च्छादिनीभिस्तथोपरि

त्याची भिंत चिंतामणिमयी असून कोशासारखी अतिविस्तृत आहे; वरूनही चिंतामणि-शिलांच्या छादनांनी आच्छादित आहे।

Verse 35

संवृता कूटरूपेण तत्रतत्र समुन्नता / गृहभित्तिस्तथोन्नम्रा चतुर्योजनमानतः

ती कूट-रूपाने संवृत असून ठिकठिकाणी उंचावलेली आहे; गृहभिंतही वरच्या दिशेने झुकलेली, चार योजन मापाची आहे।

Verse 36

विंशतिर्योजनं तस्याश्चोन्नम्रा भूमिरुच्यते / ततोर्ध्वं ह्राससंयुक्तं स्थौल्यत्रिमुकुटोज्ज्वला

त्याची उन्नत भूमी वीस योजन अशी सांगितली आहे; त्याच्या वर क्रमशः ह्रासयुक्त आणि स्थूलतेच्या त्रिमुकुटाने उजळलेली रचना आहे।

Verse 37

तानि चेच्छाक्रियाज्ञानरूपाणि मुकुटान्यृषे / सदा देदीप्यमानानि चिन्तामणिमयान्यपि

हे ऋषे! ती मुकुटे इच्छा, क्रिया व ज्ञानस्वरूप होती; ती सदैव तेजस्वी, चिंतामणी-रत्नमयही होती.

Verse 38

चिन्तामणिगृहे सर्वं चिन्तामणिमयं स्मृतम् / यस्य द्वाराणि चत्वारि क्रोशार्धायामभाञ्जि च

चिंतामणि-गृहात सर्व काही चिंतामणिमय असे स्मृत आहे; ज्याची चार द्वारे होती, आणि त्यांची लांबी अर्ध क्रोश सांगितली आहे.

Verse 39

क्रोशार्द्धार्द्धं च विस्तारो द्वाराणां कथितो मुने / द्वारेषु सर्वेषु पुनश्चिन्तामणिगृहान्तरे

हे मुने! द्वारांचा विस्तारही अर्ध क्रोशाच्या अर्धाएवढा सांगितला आहे; आणि पुन्हा त्या सर्व द्वारांच्या आत, चिंतामणि-गृहाच्या अंतर्भागात.

Verse 40

पिहिता ललिता देव्या मूतर्लोहितसिन्धुवत् / तरुणार्कसहस्राभा चन्द्रवच्छीतला ह्यपि / मुहुः प्रवाहरूपेण प्रसरन्ती महामुने

हे महामुने! ललिता देवीने ते जणू वितळलेल्या रक्तवर्ण सागरासारखे आच्छादिले होते; ते हजारो उगवत्या सूर्यांसारखे तेजस्वी, तरी चंद्रासारखे शीतल; आणि पुन्हा पुन्हा प्रवाहरूपाने पसरत होते.

Verse 41

पूर्वाम्नाय मयं चैव पूर्वद्वारं प्रकीर्तितम् / दक्षिणद्वारदेशस्तु दक्षिणाम्नायलक्षणः

पूर्वद्वार हे ‘पूर्वाम्नाय’मय असे कीर्तित आहे; आणि दक्षिणद्वाराचा प्रदेश ‘दक्षिणाम्नाय’लक्षणयुक्त सांगितला आहे.

Verse 42

पश्चिमद्वारदेशस्तु पश्चिमाम्नायलक्षणः / उत्तरद्वारदेशः स्यादुत्तराम्नायलक्षणः

पश्चिम द्वाराचा प्रदेश हा पश्चिम आम्नायाचे लक्षण आहे; आणि उत्तर द्वाराचा प्रदेश हा उत्तर आम्नायाचे लक्षण मानला आहे.

Verse 43

गृहराजस्यान्तराले भित्तौ खचितदण्डकाः / रत्नप्रदीपा भास्वन्तः कोट्यर्कसदृशत्विषः / परितस्तत्र वर्तन्ते भासयन्तो गृहान्तरम्

गृहराजाच्या अंतराळात भिंतींवर जडित दंडक आहेत; रत्नदीप कोट्यर्कासारख्या तेजाने भासमान होऊन सर्वत्र फिरत गृहांतर प्रकाशमान करतात.

Verse 44

चिन्तामणिगृहस्यास्य मध्यस्थाने महीयसि / अत्युच्चैर्वेदिकाभागे बिन्दुचक्रं महात्तरम्

या महान् चिंतामणि-गृहाच्या मध्यस्थानी, अत्युच्च वेदिकेच्या भागावर एक अतिविशाल बिंदुचक्र स्थित आहे.

Verse 45

चिन्तारत्नगृहोत्तुङ्गभिन्त्तेर्बिन्दोश्च मध्यभूः / भित्तिः क्रोशं परित्यज्य क्रोशत्रयमुदाहृतम्

चिंतारत्न-गृहाच्या उंच भिंती व बिंदू यांमधील मध्यभूमी—भिंतीपासून एक क्रोश सोडून—तीन क्रोश परिमाणाची सांगितली आहे.

Verse 46

तत्र क्रोशत्रयस्थाने ह्यणिमाद्यात्मरोचिषा / क्रोशत्रयं समस्तं तद्धस्तसंख्याप्रकारतः / चतुर्विंशतिसाहस्रहस्तैः संमितमुच्यते

त्या तीन क्रोशांच्या स्थानी अणिमा इत्यादी सिद्धींची आत्मदीप्ती प्रकट होते; आणि हस्तगणनेनुसार ते संपूर्ण तीन क्रोश चोवीस हजार हात परिमाणाचे सांगितले आहे.

Verse 47

बिन्दुपीठेशपर्यम्तं चतुर्दशविभेदतः / अन्तरे भेदिते जाते हस्तसंख्या मयोच्यते

बिंदुपीठेशपर्यंत चौदा प्रकारच्या विभागांनुसार, आतल्या अंतरांत भेद झाल्यावर मी हस्तांची संख्या सांगतो.

Verse 48

पद्माटवीस्थलाच्चिन्तामणिवेश्मान्तरं मुने / हस्तविंशतिरुन्नम्रं तत्र स्युरणिमादयः

हे मुने! पद्माटवीच्या स्थळापासून चिंतामणि-प्रासादाच्या अंतरापर्यंत वीस हस्त उंची आहे; तेथे अणिमा इत्यादी सिद्धी असतात.

Verse 49

अणिमान्तरविस्तारश्चतुर्नल्वसमन्वितः / किष्कुश्चतुःशती नल्वकिष्कुर्हस्त उदीर्यते

अणिमाच्या अंतराचा विस्तार चार नल्व इतका आहे; चारशे किष्कु मिळून नल्व-किष्कु होतो, आणि तोच एक हस्त म्हणून सांगितला आहे.

Verse 50

तत्रान्तरे ऽणिमाद्यास्तु पूर्वादिकृतमन्दिराः / अणिमा महिमा चैव लघिमा गरिमा तथा

त्या अंतरात अणिमा इत्यादींची पूर्वादि दिशांना बांधलेली मंदिरे आहेत—अणिमा, महिमा, लघिमा आणि गरिमा.

Verse 51

ईशित्वं च वशित्वं च प्राकाम्यं मुक्तिरेव च / इच्छा प्राप्तिः सर्वकामेत्येताः सिद्धय उत्तमाः

ईशित्व, वशित्व, प्राकाम्य आणि मुक्ती; तसेच इच्छा, प्राप्ती, सर्वकाम—या उत्तम सिद्धी आहेत.

Verse 52

रससिद्धिर्मोक्षसिद्धिर्बलसिद्धिस्तथैव च / खड्गसिद्धिः पादुकाया सिद्धिरञ्जनसिद्धिकः

रससिद्धी, मोक्षसिद्धी, बलसिद्धी तसेच खड्गसिद्धी; पादुकासिद्धी व अंजनसिद्धीही प्राप्त होतात।

Verse 53

वाक्सिद्धिर्लोकसिद्धिश्च देहसिद्धिरनन्तरम् / एता अष्टौ सिद्धयस्तु बह्व्यो ऽन्या योगिसंमताः

वाक्सिद्धी, लोकसिद्धी आणि त्यानंतर देहसिद्धी; या आठ सिद्धी असून, योगींना मान्य अशा आणखीही अनेक सिद्धी आहेत।

Verse 54

तत्रान्तरे तु परितः सेवते परमेश्वरीम् / कोटिशः सिद्धयस्तस्मिन्नणिमाद्यन्तरे मुने

त्या अंतरभागात सर्वत्र परमेश्वरीची सेवा होते; हे मुने, त्या अणिमादि क्षेत्रात कोट्यवधी सिद्धी आहेत।

Verse 55

नवलावण्यसंपूर्णाः स्मयमानमुखांबुजाः / ज्वलच्चिन्तामणि कराः मदा षोडशवर्षिकाः / अत्युदारप्रकृतयः खेलन्ति मदविह्वलाः

नव्या लावण्याने परिपूर्ण, हसऱ्या मुखकमळाच्या; ज्वलंत चिंतामणीसारखे कर असलेल्या, जणू सोळा वर्षांच्या मदमय; अत्युदार स्वभावाच्या त्या मदविह्वल होऊन क्रीडा करतात।

Verse 56

तस्याणिमाद्यन्तरस्योपरिष्टात्सुमनोहरम् / हस्तविंशतिरुन्नम्रं चतुर्नल्वप्रविस्तरम्

त्या अणिमादि अंतराच्या वर एक अत्यंत मनोहर स्थान आहे; त्याची उंची वीस हस्त आणि विस्तार चार नल्व आहे।

Verse 57

चतुर्दिक्षु च सोपानपङ्क्तिभिः सुमनोहरम् / ब्रह्माद्यंबरधिष्ण्यं स्यात्तत्रदेवीः स्थिताः शृणु

चारही दिशांना सोपानांच्या रांगांनी अत्यंत मनोहर असे ते धाम आहे; ते ब्रह्मादि देवांचे दिव्य अधिष्ठान—तेथे स्थित देव्या ऐक.

Verse 58

ब्राह्मी माहेश्वरी चैव कौमारी वैष्णवी तथा / वाराही चैव माहेन्द्री चामुण्डाप्यथ सप्तमी / महालक्ष्मीरष्टमी तु तत्रैताः कृतमन्दिराः

तेथे ब्राह्मी, माहेश्वरी, कौमारी, वैष्णवी; वाराही, माहेन्द्री, चामुण्डा (सप्तमी) आणि महालक्ष्मी (अष्टमी)—या सर्वांनी तेथे आपापली मंदिरे उभारली आहेत.

Verse 59

नानाविधायुधाढ्याश्च नानाशक्तिपरिच्छदाः / पूर्वादिदिशमारभ्य प्रादक्षिण्यकृतालयाः

त्या नानाविध आयुधांनी संपन्न व विविध शक्तींनी अलंकृत आहेत; पूर्व दिशेपासून आरंभ करून प्रदक्षिणा-क्रमाने त्यांनी आपापली आलये केली आहेत.

Verse 60

अथ ब्राह्यन्तरा तस्योपरिष्टात्कुम्भसंभव / हस्तविंशतिरुन्नम्रं चतुर्नल्वप्रविस्तरम् / मुद्रान्तरमिति त्रैधं तत्र मुद्राः कृतालयाः

हे कुम्भसम्भवा! त्याच्या वर बाह्य व अंतर्भागात वीस हस्त उंच आणि चार नल्व विस्ताराचे ‘मुद्रान्तर’ नावाचे त्रिविध विभाग आहे; तेथे मुद्रांनी आपापली आलये केली आहेत.

Verse 61

संक्षोभद्रावणाकर्षवश्योन्मादमहाङ्कुशाः / खेचरी बीजयोन्याख्या त्रिखण्डा दशमी पुनः

संक्षोभ, द्रावण, आकर्ष, वश्य, उन्माद आणि महाङ्कुश; तसेच खेचरी, बीजयोनि-नावाची, त्रिखण्डा—या पुन्हा दशमी (मुद्रा) आहेत.

Verse 62

पूर्वादिदिशमारभ्य मुद्रा एताः प्रतिष्ठिताः / अत्यन्तसुन्दराकारा नवयौवनविह्वलाः

पूर्व दिशेपासून आरंभ करून या मुद्रा प्रतिष्ठित आहेत। त्यांचे रूप अत्यंत सुंदर असून त्या नवयौवनाने विह्वल आहेत।

Verse 63

कान्तिभिः कमनीयाभिः पूरयन्त्यो गृहान्तरम् / सेवन्ते मुनिशार्दूल ललितापरमेश्वरीम्

मनोहर कान्तींनी गृहाचे अंतर भरून टाकीत, हे मुनिशार्दूल, त्या ललिता-परमेश्वरीची सेवा करतात।

Verse 64

अन्तरं त्रयमेतत्तु चक्रं त्रैलोक्यमोहनम् / एतस्मिञ्छक्तयो यासु ता उक्ताः प्रकटाभिधाः

हे तीन अंतरांचे चक्र त्रैलोक्याला मोहित करणारे आहे। यामध्ये ज्या शक्ती आहेत, त्या प्रकट नामांनी सांगितल्या आहेत।

Verse 65

एतसां समधिष्ठात्री त्रिपुरा चक्रनायिका / तच्चक्रपालनकरी मुद्रासंक्षोभणात्मिका

या सर्वांची अधिष्ठात्री त्रिपुरा ही चक्रनायिका आहे। तीच त्या चक्राचे पालन करणारी आणि मुद्रांना संक्षोभित करणारी स्वरूपा आहे।

Verse 66

अथ मुद्रान्तरस्योर्ध्वं प्रोक्ता नित्याकलां तरम् / हस्तविंशतिरुन्नम्रं चतुर्नल्वप्रविस्तरम् / पर्वतश्चैव सोपानमुत्तरोत्तरमिष्यते

यानंतर मुद्रांतराच्या वर ‘नित्याकला’ नावाचा स्तर सांगितला आहे—उंची वीस हस्त, विस्तार चार नल्व। तेथे पर्वत व सोपाने उत्तरोत्तर वर जाणारे मानले आहेत।

Verse 67

नित्याकलान्तरे तस्मिन्कामाकर्षणिकासुखाः / परितः कृतसंस्थानाः षोडशेन्दुकलात्मिकाः

त्या नित्य कालांतरात सर्वत्र रचिलेल्या, काम आकर्षण करणाऱ्या सुखरूपिणी, चंद्राच्या सोळा कलांच्या आत्मस्वरूप शक्ती विराजमान आहेत।

Verse 68

तर्पयन्त्यो दिशां चक्रं सुधास्यन्दैः सुशीतलैः / तासां नामानि मत्तस्त्वमवधारय कुम्भज

त्या अतिशीतल अमृतधारांनी दिशांचे चक्र तृप्त करीत आहेत; हे कुंभज! आता माझ्याकडून त्यांच्या नावांचे नीट अवधान कर।

Verse 69

कामाकर्षिणिका नित्या बुद्ध्याकर्षणिकापरा / रसाकर्षणिका नित्या गन्धाकर्षणिका कला

कामाकर्षिणिका नित्या आहे, बुद्ध्याकर्षणिका परा आहे; रसाकर्षणिका नित्या आहे आणि गंधाकर्षणिका ही एक कला आहे।

Verse 70

चित्ताकर्षणिका नित्या धैर्याकर्षणिका कला / स्मृत्याकर्षणिका नित्या नामाकर्षणिका कला

चित्ताकर्षणिका नित्या आहे, धैर्याकर्षणिका ही कला आहे; स्मृत्याकर्षणिका नित्या आहे आणि नामाकर्षणिका ही कला आहे।

Verse 71

बीजाकर्षणिका नित्या चार्थाकर्षणिका कला / अमृताकर्षणी चान्या शरीराकर्षणी कला

बीजाकर्षणिका नित्या आहे आणि अर्थाकर्षणिका ही कला आहे; दुसरी अमृताकर्षणी आहे तसेच शरीराकर्षणी हीही कला आहे।

Verse 72

एतास्तु गुप्तयोगिन्यस्त्रिपुरेशी तु चक्रिणी / सर्वाशापूरिकाभिख्या चक्राधिष्ठानदेवता

या गुप्त योगिन्या आहेत; त्रिपुरेशी चक्रिणी आहे। ती ‘सर्वाशापूरिका’ म्हणून प्रसिद्ध, चक्राची अधिष्ठात्री देवता आहे॥

Verse 73

एतच्चक्रे पालिका तु मुद्रा द्राविणिकाभिधा / नित्या कलान्तरादूर्ध्वं धिष्ण्य मत्यन्तसुन्दरम्

या चक्रात पालिका ही मुद्रा ‘द्राविणिका’ या नावाने ओळखली जाते। नित्या-कलान्तराच्या वर तिचे धिष्ण्य अत्यंत सुंदर आहे॥

Verse 74

हस्तविंशतिरुन्नम्रं चतुर्नल्वप्रविस्तरम् / प्राग्वत्सोपानसंयुक्तं सर्वसंक्षोभणाभिधम्

हे वीस हस्त उंच व चार नल्व विस्ताराचे आहे; पूर्ववत् सोपानांनी युक्त, ‘सर्वसंक्षोभण’ असे त्याचे नाव आहे॥

Verse 75

तत्राष्टौ शक्तयस्तीव्रा मदारुणविलोचनाः / नवतारुण्यमच्चाश्च सेवन्ते परमेश्वरीम्

तेथे आठ तीव्र शक्ती आहेत, ज्यांचे नेत्र मदाने अरुण झालेले आहेत। नवयौवनाने मत्त होऊन त्या परमेश्वरीची सेवा करतात॥

Verse 76

कुसुमा मेखला चैव मदना मदनातुरा / रेखा वेगिन्यङ्कुशा च मालिन्यष्टौ च शक्तयः

कुसुमा, मेखला, मदना, मदनातुरा, रेखा, वेगिनी, अङ्कुशा आणि मालिनी—या आठ शक्ती आहेत॥

Verse 77

कोटिशस्तत्परीवारः शक्तयो ऽनङ्गपूर्विकाः / सर्वसंक्षोभमिदं चक्रं तदधिदेवता

कोट्यवधी परिवारयुक्त शक्ती आहेत, अनङ्गा इत्यादी अग्रस्थानी। हे चक्र सर्वसंक्षोभ करणारे; त्याची अधिदेवता तीच आहे.

Verse 78

सुंदरी नाम विज्ञेया नाम्ना गुप्ततरापि सा / तच्चक्रपालनकरी मुद्राकर्षणिका स्मृता

ती ‘सुंदरी’ या नावाने ओळखली जाते आणि नावानेही अतिगुप्त आहे. तीच त्या चक्राची पालनकर्त्री; ‘मुद्रा-आकर्षणिका’ म्हणून स्मरली जाते.

Verse 79

अनङ्गशक्त्यन्तरस्योपरिष्टात्कुंभसंभव / हस्तविंशतिरुन्नम्रं चतुर्नल्वप्रविस्तरम् / संक्षोभिण्याद्यन्तरं स्यात्सर्वसौभाग्यदायकम्

हे कुंभसम्भव! अनङ्ग-शक्तीच्या अंतराच्या वर हे आहे—उंची वीस हस्त, विस्तार चार नल्व. हे ‘संक्षोभिणी’ आदिंचे अंतर असून सर्व सौभाग्य देणारे आहे.

Verse 80

सर्वसंक्षोभिणीमुख्यास्तत्र शक्तय उद्धताः / चतुर्दश वसंत्येव तासां नामानि मच्छृणु

तेथे ‘सर्वसंक्षोभिणी’ प्रधान अशा उद्यत शक्ती वसतात—त्या चौदा आहेत. त्यांची नावे माझ्याकडून ऐक.

Verse 81

सर्वसंक्षोभिणी शक्तिः सर्वविद्राविणी तथा / सर्वाकर्षणिका शाक्तिः सर्वाह्लादनिका तथा

‘सर्वसंक्षोभिणी’ शक्ती, ‘सर्वविद्राविणी’ तसेच; ‘सर्वाकर्षणिका’ शक्ती आणि ‘सर्वाह्लादनिका’ही.

Verse 82

सर्वसंमोहिनी शक्तिः सर्वस्तंभनशक्तिका / सर्वजृंभिणिका शक्तिस्तथा सर्ववशङ्करी

ती शक्ति सर्वांना मोहिनी, सर्वस्तंभन करणारी आहे। ती सर्वजृंभिणी तसेच सर्ववशीकरण करणारी आहे।

Verse 83

सर्वरञ्जनशक्तिश्च सर्वोन्मादनिशक्तिका / सर्वार्थसाधिका शक्तिः सर्वसंपत्तिपूरिणी

ती शक्ति सर्वांना रंजविणारी व सर्वांना उन्मत्त करणारी आहे। ती सर्वार्थ साधणारी आणि सर्व संपत्ती पूर्ण करणारी आहे।

Verse 84

सर्वमन्त्रमयी शक्तिः सर्वद्वन्द्वक्षयङ्करी / एताश्च संप्रदायाख्याश्चक्रिणीपुरवासिनीः

ती शक्ति सर्वमंत्रमयी व सर्वद्वंद्वांचा क्षय करणारी आहे। या ‘संप्रदाय’ नावाने प्रसिद्ध, चक्रिणीपुरात वसणाऱ्या शक्ती आहेत।

Verse 85

मुद्राश्च सर्ववश्याख्यास्तच्चक्रे रक्षिका मताः / कोटिशः शक्तयस्तत्र तासां किङ्कर्य्य उद्धृताः

‘सर्ववश्य’ नावाच्या मुद्रा त्या चक्राच्या रक्षिका मानल्या आहेत। तेथे कोट्यवधी शक्ती आहेत; त्यांपैकी त्यांच्या किंकर्‍या येथे उद्धृत केल्या आहेत।

Verse 86

संक्षोभिण्याद्यन्तरस्योपरिष्टात्कुंभसंभव / हस्तविंशतिरुन्नम्रं चतुर्नल्वप्रविस्तरम् / सर्वसिद्धादिकानां तु मन्दिरं विष्ट्यमुच्यते

हे कुंभसंभवा! संक्षोभिणी आदि अंतर्मंडलाच्या वर, वीस हात उंच व चार नल्वा विस्तार असलेले जे स्थान आहे, ते सर्वसिद्ध आदिंचे मंदिर ‘विष्ट्य’ असे म्हणतात।

Verse 87

सर्वसिद्धिप्रदा चैव सर्वसंपत्प्रदा तथा / सर्वप्रियङ्करी देवी सर्वमङ्गलकारिणी

देवी सर्व सिद्धी देणारी, सर्व संपत्ती प्रदान करणारी; सर्वांना प्रिय करणारी आणि सर्वमंगल करणारी आहे।

Verse 88

सर्वकामप्रदा देवी सर्वदुःखविमोचनी / सर्वमृत्युप्रशमिनी सर्वविघ्ननिवारिणी

देवी सर्व कामना पूर्ण करणारी, सर्व दुःखांपासून मुक्त करणारी; सर्व मृत्युभय शांत करणारी आणि सर्व विघ्ने दूर करणारी आहे।

Verse 89

सर्वाङ्गसुन्दरी देवी सर्वसौभाग्यदायिनी / एता देव्यः कलोत्कीर्णा योगिन्यो नामतः स्मृताः

देवी सर्वांगसुंदरी असून सर्व सौभाग्य देणारी आहे। या देव्या कलांतून उद्भवलेल्या; नामतः ‘योगिनी’ म्हणून स्मरण केल्या जातात।

Verse 90

चक्रिणी श्रीश्च विज्ञेया चक्रं सर्वार्थसाधकम् / सर्वोन्मादनमुद्राश्च चक्रस्य परिपालिकाः

‘चक्रिणी’ आणि ‘श्री’—या ज्ञेय आहेत; त्यांचे चक्र सर्वार्थ साधणारे आहे। ‘सर्वोन्मादन’ मुद्रा त्या चक्राच्या परिपालिका आहेत।

Verse 91

सर्वसिद्ध्याद्यन्तरस्योपरिष्टात्कुम्भसम्भव / हस्तविंशतिरुन्नम्रं चतुर्नल्वप्रविस्तरम्

हे कुम्भसम्भव! सर्वसिद्धि-आदीच्या अंतरभागाच्या वर हे (चक्र) वीस हस्त उंच आणि चार नल्व विस्ताराचे आहे।

Verse 92

सर्वज्ञाद्यन्तरं नाम्ना सर्वरक्षाकरं स्मृतम् / चक्रं महत्तरं दिव्यं सर्वज्ञाद्याः प्रकीर्तिताः

‘सर्वज्ञाद्यंतर’ या नामाने हे सर्वरक्षा करणारे म्हणून स्मृत आहे; तेच अतिमहान, दिव्य चक्र ‘सर्वज्ञाद्या’ असे प्रकीर्तित आहे।

Verse 93

सर्वज्ञा सर्वशक्तिश्च सर्वैश्वर्यप्रदायिनी / सर्वज्ञानमयी देवी सर्वव्याधिविनाशिनी

देवी सर्वज्ञ व सर्वशक्ती असून सर्व ऐश्वर्य देणारी आहे; ती सर्वज्ञानमयी असून सर्व व्याधींचा नाश करणारी आहे।

Verse 94

सर्वाधारस्वरूपा च सर्वपापहरी तथा / सर्वानन्दमयी देवी सर्वरक्षास्वरूपिणी

देवी सर्वांचा आधारस्वरूप असून सर्व पाप हरून नेणारी आहे; ती सर्वानंदमयी व सर्वरक्षेचे स्वरूप आहे।

Verse 95

सर्वेप्सितप्रदा चैता निर्गर्वा योगिनीश्वराः

ही देवी सर्व इच्छित फल देणारी, गर्वरहित, आणि योगिनींची ईश्वरी आहे।

Verse 96

मालिनी चक्रिणी प्रोक्ता मुद्रा सर्वमहाङ्कुशा / इति चिन्तामणि गृहे सर्वज्ञाद्यन्तरावधि / चक्राणि कानिचित्प्रोक्तान्यन्यान्यपि मुने शृणु

मालिनी व चक्रिणी असे सांगितले; मुद्रा ‘सर्वमहाङ्कुशा’ आहे। अशा रीतीने चिंतामणि-गृहात ‘सर्वज्ञाद्यंतर’ पर्यंत काही चक्रे सांगितली; हे मुने, इतरही ऐक।