Adhyaya 15
मदनकामेश्वरप्रादुर्भावः (Manifestation of Madana-Kāmeśvara)
ललितोपाख्यानातील हयग्रीव–अगस्त्य संवादात हा अध्याय स्तुतीपासून पुढे जाऊन एका ठोस दिव्य घटनेवर येतो. देवी आपले परम स्वातंत्र्य सांगते आणि आपला प्रिय तिच्या स्वभावाशी अनुरूपच असावा अशी अट मांडते. देवांसह ब्रह्मा धर्म‑अर्थयुक्त सल्ला देतो व विवाहाचे चार प्रकार संक्षेपाने सांगतो. पुढे देवीला अद्वैत ब्रह्म आणि कारणरूप प्रकृती म्हणून स्तुतीत मांडले जाते. अखेरीस माळेच्या प्रसंगात देवी आकाशात माळ टाकते; ती कामेश्वरावर पडते, देवगण आनंदित होतात आणि जगत्‑मंगलासाठी विधिपूर्वक विवाह ठरविला जातो.
Shlokas
Verse 1
इति श्रीब्रह्माण्डे महापुराणे उत्तरभागे हयग्रीवागस्त्यसंवादे ललितोपाख्याने मदनकामेश्वरप्रादुर्भावो नाम चतुर्दशो ऽध्यायः तच्छ्रुत्वा वचनं देवी मन्दस्मितमुखांबुजा / उवाच स ततो वाक्यं ब्रह्मविष्णुमुखान्सुरान्
अशा प्रकारे श्रीब्रह्माण्ड महापुराणाच्या उत्तरभागात, हयग्रीव-आगस्त्य संवादातील ललितोपाख्यानात ‘मदनकामेश्वर-प्रादुर्भाव’ नावाचा चौदावा अध्याय आहे. ते वचन ऐकून मंदस्मित मुखकमळ असलेल्या देवीने ब्रह्मा-विष्णु आदि देवांना संबोधून वचन उच्चारले।
Verse 2
स्वतन्त्राहं सदा देवाः स्वेच्छाचारविहारिणी / ममानुरूपचरितो भविता तु मम प्रियः
हे देवांनो! मी सदैव स्वतंत्र आहे, स्वेच्छेने आचरण करणारी आहे; माझा प्रियही माझ्या अनुरूप चरित्राचा असेल।
Verse 3
तथेति तत्प्रतिश्रुत्य सर्वेर्देवैः पितामहः / उवाच च महादेवीं धर्मार्थसहितं वचः
‘तसेच होवो’ अशी प्रतिज्ञा सर्व देवांकडून ऐकून पितामह ब्रह्म्याने महादेवीला धर्म-अर्थयुक्त वचन सांगितले।
Verse 4
कालक्रीता क्रयक्रीता पितृदत्ता स्वयंयुता / नारीपुरुषयोरेवमुद्वाहस्तु चतुर्विधः
कालक्रीता, क्रयक्रीता, पितृदत्ता आणि स्वयंयुता—स्त्री-पुरुषांचा विवाह असा चार प्रकारचा सांगितला आहे।
Verse 5
कालक्रीता तु वेश्या स्यात्क्रयक्रीता तु दासिका / गन्धर्वोद्वाहिता युक्ता भार्या स्यात्पितृदत्तका
जी ठराविक काळासाठी मूल्य देऊन घेतली जाते ती वेश्या, आणि जी विकत घेऊन आणली जाते ती दासी. गंधर्व-विवाहाने संयुक्त स्त्री पत्नी म्हणतात; तसेच पित्याने दिलेली कन्याही पत्नीच मानली जाते.
Verse 6
समानधर्मिणी युक्ता भार्या पितृवशंवदा / यदद्वैतं परं ब्रह्म सदसद्भाववर्जितम्
जी समानधर्मिणी असून पित्याच्या आज्ञेत वागते ती पत्नी म्हणतात. जे परम ब्रह्म अद्वैत आहे, ते सत्-असत् भावांपासून रहित आहे.
Verse 7
चिदानन्दात्मकं तस्मात्प्रकृतिः समजायत / त्वमेवासीच्च तद्ब्रह्म प्रकृतिः सा त्वमेव हि
चित्-आनंदस्वरूप त्या तत्त्वापासून प्रकृती उत्पन्न झाली. ते ब्रह्म तूच होतास; आणि ती प्रकृतीही खरे तर तूच आहेस.
Verse 8
त्वमेवानादिरखिला कार्यकारणरूपिणी / त्वामेव हि विचिन्वन्ति योगिनः सनकादयः
तूच अनादी आणि सर्वस्वरूप, कार्य-कारणरूपिणी आहेस. सनकादि योगी तुझाच निरंतर शोध घेतात.
Verse 9
सदसत्कर्मरूपां च व्यक्ताव्यक्तो दयात्मिकाम् / त्वामेव हि प्रशंसंति पञ्चब्रह्मस्वरूपिणीम्
तूच सत्-असत् कर्मरूपा, व्यक्त-अव्यक्त आणि दयामयी आहेस. पंचब्रह्मस्वरूपिणी तुझीच स्तुती केली जाते.
Verse 10
त्वामेव हि सृजस्यादौ त्वमेव ह्यवसि क्षणात् / भजस्व पुरुषं कञ्चिल्लोकानुग्रहकाम्यया
तूच आरंभी सृष्टी निर्माण करितेस, तूच क्षणात पालन करितेस; लोकांच्या अनुग्रहासाठी एखाद्या पुरुषाचा वरण कर।
Verse 11
इति विज्ञापिता देवी ब्रह्मणा सकलैः सुरैः / स्रजमुद्यम्य हस्तेन चक्षेप गगनान्तरे
अशा रीतीने ब्रह्मा व सर्व देवांनी विनविल्यावर देवीने हाताने माळ उचलून आकाशात फेकली।
Verse 12
तयोत्सृष्टा हि सा माला शोभयन्ती नभस्थलम् / पपात कण्ठदेशे हि तदा कामेश्वरस्य तु
त्यांनी सोडलेली ती माळ आकाशमंडळ शोभवित तेव्हा कामेश्वराच्या कंठप्रदेशी येऊन पडली।
Verse 13
ततो मुमुदिरे देवा ब्रह्मविष्णुपुरोगमाः / ववृषुः पुष्पवर्षाणि मन्दवातेरिता घनाः
मग ब्रह्म-विष्णु अग्रस्थानी असलेले देव आनंदित झाले; मंद वाऱ्याने चालित मेघांनी पुष्पवृष्टी केली।
Verse 14
अथोवाच विधाता तु भगवन्तं जनार्दनम् / कर्तव्यो विधिनोद्वाहस्त्वनयोः शिवयोर्हरे
मग विधात्याने (ब्रह्माने) भगवान जनार्दनास म्हटले—हे हरे! या शिव-शिवेचा विधिपूर्वक विवाह करणे आवश्यक आहे।
Verse 15
मुहुर्तो देवसम्प्राप्तो जगन्मङ्गलकारकः / त्वद्रूपा हि महादेवी सहजश्च भवानपि
हा शुभ मुहूर्त देवांनी प्राप्त केला आहे, जो जगाचे मंगल करणारा आहे। महादेवी खरोखर तुझ्याच स्वरूपाची आहे, आणि तूही स्वभावतः तिचाच सहचर आहेस।
Verse 16
दातुमर्हसि कल्याणीमस्मै कामशिवाय तु / तच्छ्रुत्वा वचनं तस्य देवदेवस्त्रिविक्रमः
या कामशिवासाठी तू कल्याणीला देणे योग्य आहेस। त्याचे वचन ऐकून देवदेव त्रिविक्रम (प्रसन्न झाला)।
Verse 17
ददौ तस्यै विधानेन प्रीत्या तां शङ्कराय तु / देवर्षिपितृमुख्यानां सर्वेषां देवयोगिनाम्
त्याने विधिपूर्वक आणि प्रेमाने तिला शंकराला अर्पण केले, देवर्षी, पितृमुख्य आणि सर्व देवयोगी यांच्या साक्षीने।
Verse 18
कल्याणं कारयामास शिवयोरादिकेशवः / उपायनानि प्रददुः सर्वे ब्रह्मादयः सुराः
आदिकेशवाने शिव-देवींचे कल्याण-विवाह घडवून आणले. ब्रह्मा आदी सर्व देवांनी भेटवस्तू अर्पण केल्या।
Verse 19
ददौ ब्रह्मेक्षुचापं तु वज्रसारमनश्वरम् / तयोः पुष्पायुधं प्रादादम्लानं हरिरव्ययम्
ब्रह्माने वज्रसार व अविनाशी ऊसधनुष्य दिले. अव्यय हरिने त्या दोघांना अम्लान पुष्पायुध प्रदान केले.
Verse 20
नागपाशं ददौ ताभ्यां वरुणो यादसांपतिः / अङ्कुशं च ददौ ताभ्यां विश्वकर्मा विशांपतिः
यादसांचा अधिपती वरुणाने त्या दोघांना नागपाश दिला; आणि प्रजांचा अधिपती विश्वकर्म्याने त्यांना अंकुश प्रदान केला.
Verse 21
किरीटमग्निः प्रायच्छत्ताटङ्कौ चन्द्रभास्करौ / नवरत्नमयीं भूषां प्रादाद्रत्नाकरः स्वयम्
अग्नीने किरीट दिले; चंद्र व सूर्य यांनी कर्णभूषणे (ताटंक) दिली; आणि स्वतः रत्नाकराने नवरत्नमयी अलंकार-भूषा अर्पण केली.
Verse 22
ददौ सुराणामधिपो मधुपात्रमथाक्षयम् / चिन्तामणिमयीं मालां कुबेरः प्रददौ तदा
देवाधिपतीने अक्षय मधुपात्र दिले; आणि तेव्हा कुबेराने चिंतामणिमयी माळ प्रदान केली.
Verse 23
साम्राज्यसूचकं छत्रं ददौ लक्ष्मीपतिः स्वयम् / गङ्गा च यमुना ताभ्यां चामरे चन्द्रभास्वरे
स्वतः लक्ष्मीपतीने साम्राज्याचे सूचक छत्र दिले; आणि गंगा व यमुना यांनी चंद्रप्रभेसारखी उजळ चामरे दिली.
Verse 24
अष्टौ च वसवो रुद्रा आदित्याश्चाश्विनौ तथा / दिक्पाला मरुतः साध्या गन्धर्वाः प्रमथेश्वराः / स्वानिस्वान्यायुधान्यस्यै प्रददुः परितोषिताः
आठ वसु, रुद्र, आदित्य आणि अश्विनीकुमार; दिक्पाल, मरुत, साध्य, गंधर्व व प्रमथांचे ईश्वर—हे सर्व संतुष्ट होऊन तिला आपापली आयुधे प्रदान करू लागले.
Verse 25
रथांश्च तुरगान्नागान्महावेगान्महाबलान् / उष्टानरोगानश्वांस्तान्क्षुत्तृष्णापरिवर्जितान् / ददुर्वज्रोपमाकारान्सायुधान्सपरिच्छदान्
त्यांनी रथ, घोडे व हत्ती—अतिवेगवान व महाबलवान—तसेच रोगरहित उंट आणि क्षुधा-तृष्णारहित अश्व दिले; वज्रासारख्या आकाराचे, शस्त्रांसह व सर्व परिकरांनी युक्त।
Verse 26
अथाभिषेकमातेनुः साम्राज्ये शिवयोः शिवम् / अथाकरोद्विमानं च नाम्ना तु कुसुमाकरम्
मग त्यांनी शिव-युगुलाच्या साम्राज्यात मंगलमय अभिषेक केला; आणि त्यानंतर ‘कुसुमाकर’ नावाचे एक दिव्य विमान निर्माण केले।
Verse 27
विधाताम्लानमालं वै नित्यं चाभेद्यमायुधैः / दिवि भुव्यन्तरिक्षे च कामगं सुसमृद्धिमत्
विधात्याने अशी माळ दिली जी कधीही न म्लान होणारी आणि शस्त्रांनी सदैव अभेद्य; ती स्वर्ग, पृथ्वी व अंतरिक्षात इच्छेनुसार गमन करणारी आणि अत्यंत समृद्धीयुक्त होती।
Verse 28
यद्गन्धघ्राणमात्रेण भ्रान्तिरोगक्षुर्धातयः / तत्क्षणादेव नश्यन्ति मनोह्लादकरं शुभम्
जिचा सुगंध फक्त श्वासाने घेतल्यानेच भ्रम, रोग आणि क्षुद्र धातुदोष तत्क्षणी नष्ट होतात; ती शुभ आणि मनाला आनंद देणारी आहे।
Verse 29
तद्विमानमथारोप्य तावुभौ दिव्यदंपती / चामख्याजनच्छत्रध्वजयष्टिमनोहरम्
मग त्या दिव्य दांपत्याने त्या विमानावर आरूढ झाले; ते चामर, व्यजन, छत्र, ध्वज आणि यष्ट्यांनी मनोहर शोभायुक्त होते।
Verse 30
वीणावेणुमृदङ्गादिविविधैस्तौर्यवादनैः / सेव्यमाना सुरगणैर्निर्गत्य नृपमन्दिरात्
वीणा, वेणू, मृदंग इत्यादी विविध वाद्यांच्या मधुर नादांनी नटलेली, देवगणांनी सेविली जाऊन ती राजमंदिरातून बाहेर निघाली।
Verse 31
ययौ वीथीं विहारेशा शोभयन्ती निजौजसा / प्रतिहर्म्याग्रसंस्थाभिरप्सरोभिः सहस्रशः
विहाराची अधिष्ठात्री ती आपल्या तेजाने रस्ता उजळवीत, प्रासादांच्या अग्रभागी उभ्या असलेल्या हजारो अप्सरांसह पुढे गेली।
Verse 32
सलाजाक्षतहस्ताभिः पुरन्ध्रीभिश्च वर्षिता / गाथाभिर्मङ्गलार्थाभिर्वीणावेण्वादिनिस्वनैः / तुष्यन्ती वीवीथिवीथीषु मन्दमन्दमथाययौ
हातात लाज व अक्षत घेऊन स्त्रिया तिच्यावर उधळण करीत; मंगलगाथा गात, वीणा-वेणूंचे नाद घुमत; ती संतुष्ट होत गल्ली-गल्लीत हळूहळू पुढे गेली।
Verse 33
प्रतिगृह्याप्स रोभिस्तु कृतं नीराजनाविधिम् / अवरुह्य विमानग्रात्प्रविवेश महासभाम्
अप्सरांनी केलेला नीराजनविधी स्वीकारून, ती विमानातून उतरून महासभेत प्रवेशली।
Verse 34
सिंहासनमधिष्ठाय सह देवेन शंभुना / यद्यद्वाञ्छन्ति तत्रस्था मनसैव महाजनाः / सर्वज्ञा साक्षिपातेन तत्तत्कामानपूरयत्
देव शंभूसह सिंहासनावर आरूढ होऊन, तेथे असलेले महाजन मनात जे जे इच्छित, ती सर्वज्ञा केवळ दृष्टिपाताने त्यांचे ते ते काम पूर्ण करी।
Verse 35
तद्दृष्ट्वा चरितं देव्या ब्रह्मा लोक पितामहः / कामाक्षीति तदाभिख्यां ददौ कामेश्वरीति च
देवीचे ते चरित्र पाहून लोकपितामह ब्रह्मदेवांनी तिला तेव्हा ‘कामाक्षी’ व ‘कामेश्वरी’ अशी नावे दिली।
Verse 36
ववर्षाश्चर्यमेघो ऽपि पुरे तस्मिंस्तदाज्ञया / महार्हाणि च वस्तूनि दिव्यान्याभरणानि च
तिच्या आज्ञेने त्या नगरीत अद्भुत मेघाने वर्षाव केली—अमूल्य वस्तू आणि दिव्य अलंकार बरसले।
Verse 37
चिन्तामणिः कल्पवृक्षः कमला कामधेनवः / प्रतिवेश्म ततस्तस्थुः पुरो देव्याजयाय ते
मग चिंतामणी, कल्पवृक्ष, कमला आणि कामधेनू—देवीच्या जयघोषासाठी—प्रत्येक घरासमोर उभे राहिले।
Verse 38
तां सेवैकरसाकारां विमुक्तान्यक्रियागुणाः / सर्वकामार्थसंयुक्ता हृष्यन्तः सार्वकालिकम्
देवीच्या सेवेत एकरूप होऊन, निष्क्रिय गुणांपासून मुक्त, आणि सर्व कामना व अर्थांनी युक्त होऊन ते सर्वकाळ आनंदित राहिले।
Verse 39
पितामहो हरिश्चैव महादेवश्च वासवः / अन्ये दिशामधीशास्तु सकला देवतागणाः
पितामह ब्रह्मा, हरि, महादेव, वासव (इंद्र) आणि इतर दिक्पाल—सर्व देवगण तेथे होते।
Verse 40
देवर्षयो नारदाद्याः सनकाद्याश्च योगिनः / महर्षयश्च मन्वाद्या वशिष्ठाद्यास्तपोधनाः
देवर्षी नारदादी, सनकादी योगी, तसेच मन्वादी महर्षी व वसिष्ठादी तपोधन तेथे उपस्थित होते.
Verse 41
गन्धर्वाप्सरसो यक्षा याश्चान्या देवजातयः / दिवि भूम्यन्तरिक्षेषु ससंबाधं वसंति ये
गंधर्व, अप्सरा, यक्ष आणि इतर देवजाती—जे स्वर्ग, पृथ्वी व अंतरिक्षात गर्दीने वास करतात—ते सर्व तेथे होते.
Verse 42
ते सर्वे चाप्यसंबाधं निवसंति स्म तत्पुरे
ते सर्व त्या नगरीत कोणताही अडथळा वा गर्दी न होता निवास करू लागले.
Verse 43
एवं तद्वत्सला देवी नान्यत्रैत्यखिलाज्जनात् / तोषयामास सततमनुरागेण भूयसा
अशा रीतीने त्या जनांवर वात्सल्य करणारी देवी, सर्व लोकांना सोडून अन्यत्र न जाता, अधिक अनुरागाने सतत त्यांना संतुष्ट करीत राहिली.
Verse 44
राज्ञो महति भूर्लोके विदुषः सकलेप्सिताम् / राज्ञी दुदोहाभीष्टानि सर्वभूतलवासिनाम्
भूर्लोकातील त्या महान विद्वान राजाच्या सर्व इच्छित गोष्टी राणीने जणू दुहून काढून, सर्व भूतलवासियांना अभिष्ट फल दिले.
Verse 45
त्रिलोकैकमहीपाले सांबिके कामशङ्करे / दशवर्षसहस्राणि ययुः क्षण इवापरः
त्रैलोक्याचा एकमेव महीपाल, अंबिकेचा प्रिय कामशंकर यांच्या राज्यात दहा हजार वर्षेही जणू एका क्षणासारखी निघून गेली।
Verse 46
ततः कदा चिदागत्य नारदो भगवानृषिः / प्रणम्य परमां शक्तिं प्रोवाच विनयान्वितः
त्यानंतर कधीतरी भगवान् ऋषी नारद तेथे आले; परम शक्तीस प्रणाम करून त्यांनी विनयाने सांगितले।
Verse 47
पर ब्रह्म परं धाम पवित्रं परमैश्वरि / मदसद्भावसंकल्पविकल्पकलनात्मिका
हे परमेश्वरी! तू परब्रह्म, परम धाम आणि परम पवित्र आहेस; माझ्या सत्-असत् भावांच्या संकल्प-विकल्पांची कलना-स्वरूपा तूच आहेस।
Verse 48
जगदभ्युदयार्थाय व्यक्तभावमुपागता / असज्जनविनाशार्था सज्जनाभ्युदयार्थिनी / प्रवृत्तिस्तव कल्याणि साधूनां रक्षणाय हि
हे कल्याणी! जगाच्या अभ्युदयासाठी तू व्यक्तरूप धारण केलेस; दुर्जनांचा नाश, सज्जनांचा उत्कर्ष आणि साधूंच्या रक्षणासाठीच तुझी ही प्रवृत्ती आहे।
Verse 49
अयं भण्डो ऽसुरो देवि बाधते जगतां त्रयम् / त्वयैकयैव जेतव्यो न शक्यस्त्वपरैः सुरैः
हे देवी! हा भण्ड नावाचा असुर तिन्ही लोकांना त्रास देत आहे; तो केवळ तुझ्याच द्वारे जिंकला जाऊ शकतो, इतर देवांना ते शक्य नाही।
Verse 50
त्वत्सेवैकपरा देवाश्चिरकालमिहोषिताः / त्वदाज्ञया गमिष्यन्ति स्वानिस्वानि पुराणि तु
देवगण दीर्घकाळ येथे केवळ तुझ्या सेवेत तत्पर राहून वास करीत होते; तुझ्या आज्ञेने ते आपापल्या लोकांत प्रस्थान करतील.
Verse 51
अमङ्गलानि शून्यानि समृद्धार्थानि संत्वतः / एवं विज्ञापिता देवी नारदेनाखिलेश्वरी / स्वस्ववासनिवासाय प्रेषयामास चामरान्
तुझ्या सान्निध्यात अमंगळ नाहीसे होते आणि सर्व अर्थ समृद्ध होतात. नारदाने असे निवेदन केल्यावर अखिलेश्वरी देवीने चामरांना त्यांच्या-त्यांच्या निवासस्थानी पाठविले.
Verse 52
ब्रह्माणं च हरिं शंभुं वासवादीन्दिशां पतीन् / यथार्हं पूजयित्वा तु प्रेषयामास चांबिका
अंबिकेने ब्रह्मा, हरि, शंभू तसेच इंद्रादी दिक्पाल यांचे यथोचित पूजन करून त्यांना निरोप दिला.
Verse 53
अपराधं ततस्त्यक्तुमपि संप्रेषिताः सुराः / स्वस्वांशैः शिवयोः सेवामादिपित्रोरकुर्वत
त्यानंतर देवांना अपराध त्यागण्यासाठीही पाठविण्यात आले; आणि त्यांनी आपल्या-आपल्या अंशांनी आदिपितर शिवार्धांगिनी सहित शिव-शिवेची सेवा केली.
Verse 54
एतदाख्यानमायुष्यं सर्वमङ्गलकारणम् / आविर्भावं महादेव्यास्तस्या राज्याभिषेचनम्
हे आख्यान आयुष्यवर्धक व सर्वमंगलकारक आहे—महादेवीचा आविर्भाव आणि तिचा राज्याभिषेक।
Verse 55
यः प्रातरुत्थितो विद्वान्भक्तिश्रद्धासमन्वितः / जपेद्धनसमृद्धः स्यात्सुधासंमितवाग्भवेत्
जो विद्वान् सकाळी उठून भक्ती व श्रद्धेसह जप करतो, तो धनसमृद्ध होतो आणि त्याची वाणी अमृतासारखी मधुर होते।
Verse 56
नाशुभं विद्यते तस्य परत्रेह च धीमतः / यशः प्राप्नोति विपुलं समानोत्तमतामपि
त्या धीर पुरुषासाठी इहलोकी व परलोकी काहीही अशुभ राहत नाही; तो विपुल यश मिळवतो आणि समान रीतीने उत्तमताही प्राप्त करतो।
Verse 57
अचला श्रीर्भवेतस्य श्रेयश्चैव पदेपदे / कदाचिन्न भयं तस्य तेजस्वी वीर्यवान्भवेत्
त्याची श्री अचल राहते आणि पावलोपावली कल्याण होते; त्याला कधीही भय नसते, तो तेजस्वी व पराक्रमी होतो।
Verse 58
तापत्रयविहीनश्च पुरुषार्थैश्च पूर्यते / त्रिसंध्यं यो जपेन्नित्यं ध्यात्वा सिंहासनेश्वरीम्
जो सिंहासनाधिष्ठित देवीचे ध्यान करून नित्य त्रिसंध्येला जप करतो, तो त्रितापरहित होऊन चारही पुरुषार्थांनी परिपूर्ण होतो।
Verse 59
षण्मासान्महतीं लक्ष्मीं प्राप्नुयाज्जापकोत्तमः
उत्तम जप करणारा सहा महिन्यांत महान लक्ष्मी प्राप्त करतो।
Frequently Asked Questions
This chapter is primarily theological and ritual-normative rather than a vaṃśa catalog; its “lineage function” is indirect—legitimizing the divine consort pairing (Śakti–Kāmeśvara) that underwrites later sacred-historical authority in the Lalitopākhyāna frame.
It outlines a fourfold model of marriage (udvāha-catuṣṭaya) and characterizes certain forms (e.g., kālakrītā/krayakrītā) alongside gandharva and pitṛdattā, using ritual classification to align social practice with dharma and cosmic order.
The mālā functions as a public, cosmically witnessed selection-sign: the Goddess’ autonomous choice becomes an objective omen, prompting the devas to celebrate and Brahmā to urge a formal, auspicious rite—transforming metaphysical compatibility into ritually sanctioned union.