Adhyaya 30

Verse 1

इति श्री ब्रह्माण्डे महापुराणे वायुप्रोक्ते पूर्वभागे द्वितीये ऽनुषङ्गपादे संख्यावर्त्तो नामैकोनत्रिशत्तमो ऽध्यायः शांशापायनिरुवाच कथं त्रेतायुगमुखे यज्ञस्य स्यात्प्रवर्त्तनम् / पूर्वं स्वायंभुवे सर्गे यथावत्तच्च ब्रूहि मे

अशा प्रकारे श्री ब्रह्माण्ड महापुराणात, वायुप्रोक्त पूर्वभागातील द्वितीय अनुषंगपादात ‘संख्यावर्त्त’ नावाचा एकोणतीसावा अध्याय. शांशपायन म्हणाले—त्रेतायुगाच्या आरंभी यज्ञाची प्रवृत्ती कशी झाली? पूर्वी स्वायंभुव सर्गात जसे झाले तसे मला सांगा।

Verse 2

अन्तर्हितायां संध्यायां सार्द्धं कृतयुगेन वै / कालाख्यायां प्रवृत्तायां प्राप्ते त्रेतायुगे तदा

कृतयुगासह संध्या अंतर्हित झाली आणि ‘काल’ नावाची गती प्रवृत्त झाली; तेव्हा त्रेतायुग प्राप्त झाले।

Verse 3

औषधीषु च जातासु प्रवृत्ते वृष्टिसर्जने / प्रतिष्ठितायां वार्त्तायां गृहाश्रमपरे पुनः

औषधी उत्पन्न झाल्या, पावसाची सृष्टी सुरू झाली, वार्ता (कृषि-व्यवहार) स्थिर झाली आणि लोक पुन्हा गृहाश्रमात प्रवृत्त झाले।

Verse 4

वर्णाश्रमव्यवस्थानं कृतवन्तश्च संख्यया / संभारांस्तांस्तु मंभृत्य कथं यज्ञः प्रवर्त्तितः

त्यांनी क्रमाने वर्णाश्रमाची व्यवस्था केली; मग ती ती सामग्री गोळा करून यज्ञ कसा प्रवर्तित झाला?

Verse 5

एतच्छुत्वाब्रवीत्सूतः श्रूयतां शांशपायने / यथा त्रेतायुगमुखे यज्ञस्य स्यात्प्रवर्तनम्

हे ऐकून सूत म्हणाले—हे शांशपायन, ऐका; त्रेतायुगाच्या आरंभी यज्ञाची प्रवृत्ती जशी झाली तशी मी सांगतो।

Verse 6

पूर्वं स्वायंभुवे सर्गे तद्वक्ष्याम्यानुपूर्व्यतः / अन्तर्हितायां संध्यायां सार्द्धं कृतयुगेन तु

स्वायंभुव सृष्टीच्या आरंभी जे घडले ते मी क्रमाने सांगतो. जेव्हा संध्या अंतर्हित झाली होती आणि कृतयुगाचा काळ साथ देत होता.

Verse 7

कालाख्यायां प्रवृत्तायां प्रप्ते त्रेतायुगे तदा / औषधीषु च जातासु प्रवृत्ते वृष्टिसर्जने

काळाची गणना सुरू झाली आणि तेव्हा त्रेतायुग प्राप्त झाले; औषधी उत्पन्न झाल्या आणि पर्जन्यसृष्टीही प्रवृत्त झाली.

Verse 8

प्रतिष्ठितायां वार्त्तायां गृहश्रमपरेषु च / वर्णाश्रमव्यवस्थानं कृत्वा मन्त्रांस्तु संहतान्

वार्ता (कृषि-व्यवहार) स्थिर झाली आणि लोक गृहश्रमात रत झाले; तेव्हा वर्णाश्रमाची व्यवस्था करून मंत्र संहिताबद्ध केले.

Verse 9

मन्त्रांस्तान्योजयित्वाथ इहामुत्र च कर्मसु / तदा विश्वभुगिन्द्रश्च यज्ञं प्रावर्त्तयत्प्रभुः

ते मंत्र इहलोकी व परलोकी कर्मांत योजून, तेव्हा प्रभु विश्वभुग् इंद्राने यज्ञाची प्रवृत्ती केली.

Verse 10

दैवतैः सहितैः सर्वैः सर्वसंभारसंभृतैः / तस्याश्वमेधे वितते समाजग्मुर्महर्षयः

सर्व देवतांसह, सर्व सामग्रीने परिपूर्ण, त्याच्या विस्तृत अश्वमेध यज्ञात महर्षी एकत्र आले.

Verse 11

यजन्तं पशुभिर्मे ध्यैरूचुः सर्वे समागताः / कर्मव्यग्रेषु ऋत्विक्षु संतते यज्ञकर्मणि

मेध्य पशूंनी यज्ञ होत असता सर्वजण जमून म्हणाले; आणि ऋत्विज कर्मात गुंतलेले असताना यज्ञकर्म अखंड चालू होते।

Verse 12

संप्रगीथेषु सर्वेषु सामगेष्वथ सुस्वग्म् / परिक्रान्तेषु लघुषु ह्यध्वर्युवृषभेषु च

सर्व संप्रगीथ व सामगान मधुर स्वरात होत असता, आणि वे चपळ, परिक्रमा करणारे अध्वर्यु-श्रेष्ठही आपल्या कर्मात तत्पर होते।

Verse 13

आलब्धेषु च मेध्येषु तथा पशुगणेषु च / हविष्यग्नौ हूयमाने ब्राह्मणैश्चाग्निहोत्रिभिः

मेध्य पशू व पशुगण बांधले गेले असता, अग्निहोत्री ब्राह्मण हविष्य-अग्नीत आहुती देत होते।

Verse 14

आहूतेषु च सर्वेषु यज्ञभाक्षु क्रमात्तदा / य इन्द्रियात्मका देवास्तदा ते यज्ञभागिनः

तेव्हा क्रमाने यज्ञभाग घेणाऱ्या सर्व देवतांना आवाहन करण्यात आले; जे इंद्रियस्वरूप अधिष्ठाता देव आहेत, तेही त्या वेळी यज्ञाचे भागीदार झाले।

Verse 15

तद्यचन्ते तदा देवान्कल्पादिषु भवन्ति ये / अध्वर्यवः प्रैषकाले व्यत्थिता वै महर्षयः

तेव्हा कल्पादी काळांत प्रकट होणाऱ्या त्या देवतांची ते याचना करतात; आणि प्रैषकाळी अध्वर्यु व महर्षी खरोखरच अत्यंत उद्यत झाले।

Verse 16

महर्षयस्तु तान्दृष्ट्वा दीनान्पशुगणांस्तदा / प्रपच्छुरिद्रं संभूय को ऽयं यज्ञ विधिस्तव

महर्षींनी त्या दीन पशुगणांना पाहून तेव्हा एकत्र येऊन इंद्राला विचारले— “हा तुझा यज्ञविधी कोणता?”

Verse 17

अधर्मो बलवानेष हिंसाधर्मेप्सया ततः / ततः पशुवधश्चैष तव यज्ञे सुरोत्तम

हे सुरोत्तम! हिंसाधर्माची इच्छा धरून हा अधर्म बलवान झाला आहे; म्हणूनच तुझ्या यज्ञात पशुवध होत आहे.

Verse 18

अधर्मो धर्मघाताय प्रारब्धः पशुहिसया / नायं धर्मो ह्यधर्मो ऽयं न हिंसा धर्म उच्यते

पशुहिंसेने धर्माचा घात करण्यासाठी हा अधर्म सुरू झाला आहे; हा धर्म नाही, हा अधर्म आहे— हिंसेला धर्म म्हणत नाहीत.

Verse 19

आगमेन भवान्यज्ञं करोतु यदिहेच्छति / विधिदृष्टेन यज्ञेन धर्मेणाव्यपसेतुना

आपण यज्ञ करावयाचा असल्यास तो आगमानुसार करा— विधिसिद्ध, धर्मयुक्त व अव्यभिचारी यज्ञाने।

Verse 20

यज्ञबीचैः सुरेश्रष्ठ येषु हिंसा न विद्यते / त्रिवर्षं परमं कालमुषितैरप्ररोहिभिः

हे सुरश्रेष्ठ! अशा यज्ञबीजांनी (यज्ञ करा) ज्यांत हिंसा नाही— जे तीन वर्षे पडून राहिले तरी अंकुरत नाहीत.

Verse 21

एष धर्मो महाप्राज्ञ विरञ्चिविहितः पुरा / एवं विश्वभुगिन्द्रस्तु ऋषिभिस्तत्त्वदर्शिभिः

हे महाप्राज्ञ! हा धर्म पूर्वी विरंचि (ब्रह्मा) यांनी विधिलेला आहे; तसेच तत्त्वदर्शी ऋषींनी विश्वभुग् इंद्रास याप्रमाणे सांगितले.

Verse 22

तदा विवादः सुमहानिन्द्रस्यासीन्महर्षिभिः / जङ्गमस्थावरैः कैर्हि यष्टव्यमिति चोच्यते

तेव्हा महर्षींशी इंद्राचा फार मोठा वाद झाला—यज्ञात जंगम व स्थावर यांपैकी कोणाकडून यजन करावे, असे म्हणणे सुरू झाले.

Verse 23

ते तु खिन्ना विवादेन तत्त्वमुत्त्वा महर्षयः / सन्धाय वाक्यमिन्द्रेण पप्रच्छुः खेचरं वसुम्

वादाने खिन्न झालेल्या महर्षींनी तत्त्व ठरवून, इंद्राशी वचन जुळवून, आकाशचारी वसूस प्रश्न केला.

Verse 24

सहाप्राज्ञ कथं दृष्टस्त्वया यज्ञविधिर्नृप / औत्तानपादे प्रब्रूहि संशयं नो नुद प्रभो

हे सहाप्राज्ञ नृपा! औत्तानपादाच्या प्रसंगी तुला यज्ञविधी कशी दिसली? प्रभो, आम्हाला सांग आणि आमचा संशय दूर कर.

Verse 25

श्रुत्वा वाक्यं वसुस्तेषाम विचार्य बलाबलम् / वेदशास्त्रमनुस्मृत्य यज्ञतत्त्वमुवाच ह

त्यांचे वचन ऐकून वसूंनी बलाबलाचा विचार करून, वेदशास्त्र स्मरून, यज्ञाचे तत्त्व सांगितले.

Verse 26

यथोपनीर्तैर्यष्टव्यमिति होवाच पार्थिवः / यष्टव्यं पशुभिर्मे ध्यैरथ बीजैः फलैरपि

राजा म्हणाला—जसे विधिपूर्वक सांगितले आहे तसेच यज्ञ करावा. माझा यज्ञ पशूंनी, मेध्य द्रव्यांनी तसेच बीज व फळांनीही करावा.

Verse 27

हिंसास्वभावो यज्ञस्य इति मे दर्शनागमौ / यथेह देवता मन्त्रा हिंसालिङ्गा महर्षिभिः

माझ्या दर्शन-आगमांनुसार यज्ञाचा स्वभाव हिंसायुक्त आहे; कारण येथे देवतांचे मंत्र महर्षींनी हिंसा-लक्षणांनी युक्त असे सांगितले आहेत.

Verse 28

दीर्घेण तपसा युक्तैर्दर्शनैस्तारकादिभिः / तत्प्रामाण्यान्मया चोक्तं तस्मात्स प्राप्तुमर्हथ

दीर्घ तपस्येने युक्त तारकादी दर्शनांच्या प्रामाण्यावर मी हे सांगितले आहे; म्हणून तुम्ही ते स्वीकारण्यास योग्य आहात.

Verse 29

यदि प्रमाणं तान्येव मन्त्रवाक्यानि वै द्विजाः / तथा प्रवततां यज्ञो ह्यन्यथा वो ऽनृतं वचः

हे द्विजांनो! जर प्रमाण तीच मंत्रवाक्ये असतील, तर यज्ञ तसाच प्रवर्तू दे; अन्यथा तुमचे वचन असत्य ठरेल.

Verse 30

एवं कृतोत्तरास्ते वै युक्तात्मानस्तपोधनाः / अवश्यभावितं दृष्ट्वा तमथो वाग्यताभवन्

अशा प्रकारे उत्तर देऊन ते युक्तात्मा तपोधन ऋषी, ते अनिवार्य आहे असे पाहून, मग वाणी संयमून मौन झाले.

Verse 31

इत्युक्तमात्रे नृपतिः प्रविवेश रसातलम् / ऊर्ध्वचारी वसुर्भूत्वा रसातलचरो ऽभवत्

इतके बोलताच तो नृपती रसातळात प्रविष्ट झाला; ऊर्ध्वचारी वसु होऊन तो रसातळचारी झाला.

Verse 32

वसुधा तलवासी तु तेन वाक्येन सो ऽभवत् / धर्माणां संशयच्छेत्ता राजा वसुरधोगतः

त्या वचनामुळे तो वसुधातलाचा वासी झाला; धर्मातील संशय छेदणारा राजा वसु अधोगतीस गेला.

Verse 33

तस्मान्न वाच्यमेकेन बहुज्ञेनापि संशये / बहुद्वारस्य धर्मस्य सूक्ष्मा दूरतरा गतिः

म्हणून संशयात एकट्याने—बहुज्ञ असला तरी—बोलू नये; अनेक द्वार असलेल्या धर्माची गती सूक्ष्म व फार दूरवर जाणारी आहे.

Verse 34

तस्मान्न निश्चयाद्वक्तुं धर्मः शक्यस्तु केनचित् / देवानृषीनुपादाय स्वायंभुवमृते मनुम्

म्हणून देव व ऋषी यांचा आधार न घेता—स्वायंभुव मनूला वगळता—कोणीही धर्म निश्चयाने सांगू शकत नाही.

Verse 35

तस्मादहिंसा धर्मस्य द्वारमुक्तं महर्षिभिः / ऋषिकोटिसहस्राणि स्वतपोभिर्दिवं ययुः

म्हणून महर्षींनी अहिंसेला धर्माचे द्वार म्हटले आहे; कोटी-हजारो ऋषी स्वतपाने स्वर्गास गेले.

Verse 36

तस्मान्न दानं यज्ञं वा प्रशंसंति महर्षयः / उञ्छमूलफलं शाकमुदपात्रं तपोधनाः

म्हणून महर्षी दान किंवा यज्ञ यांची स्तुती करत नाहीत; तपोधन उञ्छवृत्ती, कंदमुळे-फळे-शाक आणि जलपात्र यांनाच श्रेष्ठ मानतात।

Verse 37

एतद्दत्वा विभवतः स्वर्गे लोके प्रतिष्ठिताः / अद्रोहश्चाप्य लोभश्च तपो भुतदया दमः

हे सर्व देऊन समर्थ जन स्वर्गलोकी प्रतिष्ठित होतात; अद्रोह, अलोभ, तप, भूतदया आणि दम हेच त्यांचे गुण आहेत।

Verse 38

ब्रह्मचर्यं तथा सत्यमनुक्रोशः क्षमा धृतिः / सनातनस्य धर्मस्य मूलमेतद्दुरासदम्

ब्रह्मचर्य, सत्य, करुणा, क्षमा आणि धैर्य—हेच सनातन धर्माचे दुर्गम मूळ आहे।

Verse 39

श्रूयन्ते हि तपःसिद्धा ब्रह्मक्षत्रादयो ऽनघाः / प्रियव्रतोत्तानपादौ ध्रुवो मेधातिथिर्वसुः

ऐकिवात आहे की तपाने सिद्ध झालेले निष्पाप ब्राह्मण-क्षत्रिय आदि होते—प्रियव्रत, उत्तानपाद, ध्रुव, मेधातिथी आणि वसु।

Verse 40

सुधामा विरजाश्चैव शङ्खः पाण्ड्यज एव च / प्राजीनबर्हिः पर्जन्यो हविर्धानादयो नृपः

तसेच सुधामा, विरजा, शंख, पाण्ड्यज; आणि राजा प्राजीनबर्हि, पर्जन्य, हविर्धान इत्यादीही (तपःसिद्ध) म्हणून सांगितले आहेत।

Verse 41

एते चान्ये च बहवः स्वैस्तपोभिर्दिवं गताः / राजर्षयो महासत्त्वा येषां कीर्त्तिः प्रतिष्ठिता

हे आणि इतरही अनेक जण आपल्या-आपल्या तपाने स्वर्गास गेले. ते महासत्त्व राजर्षी असून ज्यांची कीर्ती दृढपणे प्रतिष्ठित आहे.

Verse 42

तस्माद्विशिष्यते यज्ञात्तपः सर्वैस्तु कारणः / ब्रह्मणा तपसा सृष्टं जगद्विश्वमिदं पुरा

म्हणून यज्ञापेक्षा तप श्रेष्ठ आहे, कारण तेच सर्वांचे कारण आहे. पूर्वी ब्रह्म्याने तपानेच हे सर्व विश्वजगत निर्माण केले.

Verse 43

तस्मान्नान्वेति तद्यज्ञस्तपोमूलमिदं स्मृतम् / द्रव्यमन्त्रात्मको यज्ञस्तपस्त्वनशनात्मकम्

म्हणून तो यज्ञ (तपाच्या) बरोबरीचा नाही; हे जग तपमूल मानले गेले आहे. यज्ञ द्रव्य व मंत्ररूप आहे, तर तप उपवासरूप आहे.

Verse 44

यज्ञेन देवानाप्नोति वैराजं तपसा पुनः / ब्राह्मं तु कर्म संन्यासाद्वैराग्यात्प्रकृतेर्जयम्

यज्ञाने देवांना प्राप्त करतो, आणि तपाने वैराज पद मिळते. पण संन्यास व वैराग्याने ब्राह्म कर्म—म्हणजे प्रकृतीवर विजय—साध्य होतो.

Verse 45

ज्ञानात्प्राप्नोति कैवल्यं पञ्चैतागतयः स्मृताः / एवं विवादः सुमहान्य ज्ञस्यासीत्प्रवर्त्तने

ज्ञानाने कैवल्य प्राप्त होते—या पाच गती स्मृत आहेत. अशा रीतीने यज्ञाच्या प्रवर्तनाविषयी फार मोठा विवाद झाला.

Verse 46

देवतानामृषीणां च पूर्व स्वायंभुवे ऽन्तरे / ततस्तमृषयो दृष्ट्वा हतं धर्मबलेन तु

देवता व ऋषींच्या त्या प्राचीन स्वायंभुव मन्वंतरात, ऋषींनी त्याला धर्मबळाने हत झालेला पाहिला.

Verse 47

वसोर्वाक्यमना दृत्य जगमुः सर्वे यथागतम् / गतेषु मुनिसंघेषु देवा यज्ञं समाप्नुवन्

वसूचे वचन न मानता ते सर्व जसे आले तसेच परत गेले. मुनिसंघ निघून गेल्यावर देवांनी यज्ञ पूर्ण केला.

Verse 48

यज्ञप्रवर्त्तनं ह्येवमासीत्स्वायंभुवे ऽन्तरे / ततः प्रभृति यज्ञो ऽयं युगैः सह विवर्त्तितः

स्वायंभुव मन्वंतरात यज्ञप्रवर्तन असेच झाले. तेव्हापासून हा यज्ञ युगांबरोबर चालत आला आहे.