Adhyaya 62

Verse 1

इति श्रीब्रह्माण्डे महापुराणे वायुप्रोक्ते मध्यमाभागे तृतीय उपोद्धातपादे गान्धर्वमूर्छनालक्षणवर्णनं नामैकषष्टितमो ऽध्यायः // ६१// पूर्वाचार्यमतं बुद्ध्वा प्रवक्ष्याम्यनुपूर्वशः / विख्यातान्वै अलङ्कारांस्तन्मे निगदतः श्रुणु

अशा प्रकारे श्रीब्रह्माण्ड महापुराणातील वायुप्रोक्त मध्यमभागाच्या तृतीय उपोद्धातपादात ‘गान्धर्व-मूर्छना-लक्षण-वर्णन’ नावाचा एकसष्टावा अध्याय संपला. आता पूर्वाचार्यांचे मत जाणून मी क्रमाने प्रसिद्ध अलंकार सांगतो; माझे वचन ऐक.

Verse 2

अलङ्कारास्तु वक्तव्याः स्वैः स्वैर्वर्णैः प्रहेतवः / संस्था नयोगैश्च तथा सदा नाढ्याद्यवेक्षया

अलंकारांचे वर्णन त्यांच्या त्यांच्या वर्णांसह, कारणांसह करावे; तसेच संहिता-नियोगांप्रमाणे, नेहमी नाडी इत्यादींचा विचार करून.

Verse 3

वाक्यार्थपदयोगार्थैरलङ्कारैश्च पूरणम् / पदानि गीतकस्याहुः पुरस्तात्पृष्ठतो ऽथ वा

वाक्यार्थ, पदार्थ, पद-योगार्थ आणि अलंकार यांच्या द्वारा जी पूर्तता होते, ती गीतकाची ‘पदे’ म्हणतात—ती पुढेही असू शकते किंवा मागेही.

Verse 4

स्थातोनित्रीनरो नीड्डीमनःकण्ठशिरस्थया / एतेषु त्रिषु स्थानेषु प्रवृत्तो विधिरुत्तमः

स्थातो, नित्री, नरो, नीड्डी—हे मन, कंठ आणि शिर येथे स्थित मानले जातात; या तीन स्थानांत प्रवृत्त होणारा विधीच उत्तम आहे.

Verse 5

चत्त्वारः प्रकृतौ वर्णाः प्रविचारस्य नुर्विधा / विकल्पमष्टधा चैव देवाः षोडशधा विदुः

प्रकृतीत चार वर्ण आहेत आणि विचाराचा भेद नानाविध आहे; विकल्प आठ प्रकारचा सांगितला आहे, आणि देवांनी तो सोळा प्रकारचा जाणला आहे।

Verse 6

सृष्टो वर्मः प्रसंचारी तृतीयमवरोहणम् / आरोहणं चतुर्थं तु वर्णं वर्मविदो विदुः

‘सृष्ट’ आणि ‘प्रसंचारी’ हे वर्माचे भेद; तिसरे ‘अवरोहण’ आणि चौथे ‘आरोहण’—असे वर्मविद् लोक वर्ण म्हणून जाणतात।

Verse 7

तत्रैकः संचरस्थायी संचरस्तु चरो ऽभवत् / अवरोहणवर्णानामवरोहं विनिर्दिशेत्

त्यांत एक ‘संचर-स्थायी’ आहे, आणि ‘संचर’ हा चलायमान होतो; अवरोहण-वर्णांसाठी ‘अवरोह’ असे निर्देशिले जाते।

Verse 8

आरोहणेन वारोहान्वर्णान्वर्णविदो विदुः / एतेषामेव वर्णानामलङ्कारन्निबोधत

आरोहणाने ‘आरोह’ वर्णांना वर्णविद् ओळखतात; आणि याच वर्णांचे अलंकार तुम्ही जाणून घ्या।

Verse 9

अलङ्कारास्तु चत्वारस्थापनी क्रमरेजनः / प्रमादस्याप्रमादश्च तेषां वक्ष्यामि लक्षणम्

अलंकार चार आहेत—स्थापनी, क्रमरेजन, प्रमाद आणि अप्रमाद; त्यांची लक्षणे मी आता सांगतो।

Verse 10

विस्वरो ऽष्टकलाश्चैव स्थानं द्व्येकतरागतः / आवर्त्तस्याक्रमो त्वाक्षी वेकार्यां परिमाणतः

विश्वरो आठ कलांसह आहे; त्याचे स्थान दोनपैकी एका ठिकाणी स्थित मानले जाते. आवर्ताचा क्रम नेत्रांसारखा असून कार्यात त्याचे परिमाण निश्चित असते.

Verse 11

कुमारं संपरं विद्धि द्विस्तरं वामनं गतः / एष वै एष चैवस्यकुतरेकः कुलाधिकः

कुमाराला संपर असे जाण; तो द्विस्तर होऊन वामनभावास प्राप्त होतो. हाच तो आहे—यातच कुलश्रेष्ठतेचा एक विशेष संकेत आहे.

Verse 12

स्वेत स्वे कातरे जातकलामग्नितरैषितः / तस्मिंश्चैव स्वरे वृद्धिर्निष्टप्ते तद्विचक्षणः

श्वेत आपल्या कातर अवस्थेत जन्मलेली कला अग्नीने अधिक प्रेरित करतो. त्याच स्वरात, तप्त झाल्यावर, वाढ होते—हे विवेकी जाणतात.

Verse 13

स्येनस्तु अपरो हस्त उत्तरः कमलाकलः / प्रमाणघसबिन्दुर्ना जायते विदुरे पुनः

श्येन हा दुसरा हस्त आहे आणि उत्तर दिशा कमलकलायुक्त आहे. परिमाणाचा घनबिंदू पुन्हा दूरस्थ ठिकाणी उत्पन्न होत नाही.

Verse 14

कला कार्या तु वर्णानां तदा नुः स्थापितो भवेत् / विपर्ययस्य रोपिस्या द्यस्य प्रादुर्घटी मम

वर्णांची कला करणे आवश्यक आहे; तेव्हा ती स्थापित होते. पण विपर्ययाच्या रोपणप्रक्रियेमुळे माझ्या व्यवस्थेत कठीण प्रादुर्भाव होतो.

Verse 15

एकोत्तरः स्वरस्तु स्यात्षड्जतः परमः स्वरः / अक्षेपस्कन्दनाकार्यं काकस्योयचपुष्कलम्

एक अधिक स्वर मानावा; षड्ज हा परम स्वर आहे. कावळ्याच्या भरघोस कंठध्वनीप्रमाणे ‘आक्षेप’ व ‘स्कंदन’ अशी क्रिया करावी.

Verse 16

संतारौ तौनुसर्वाय्यौ कार्यं वा कारणं तथा / आक्षिप्तमवरोह्यासीत्प्रोक्षमद्यस्तथैव च

ते दोन्ही ‘संतार’ व ‘सर्वाय्य’—कार्य किंवा कारण असे मानावे. ‘आक्षिप्त’ अवरोहासह असो; ‘प्रोक्ष’ आणि ‘मद्य’ही तसेच असोत.

Verse 17

द्वादशे च कलास्थानामेकान्तरगतस् तथा / प्रेशोल्लिखितमलङ्कारमेवस्वरसमन्विता

बाराव्या कला-स्थानीही तो एकांतराने स्थित असतो. स्वरांनी युक्त ‘प्रेशोल्लिखित’ हा अलंकारच तो आहे.

Verse 18

स्वरस्वरबहुग्रामकाप्रयोष्टनुपत्कला / प्रक्षिप्तमेव कलयाचोपादानारयो भवेत्

स्वरांच्या अनेक समूहांत ‘काप्रयोष्टनुपत्’ नावाची कला असते. त्या कलानेच ‘प्रक्षिप्त’ होते, आणि तेच उपादान व अरि-भावाचे कारण ठरते.

Verse 19

द्विकथंवावथाभूतयत्रभाषितमुच्यते / उच्चराद्विश्वरारूढातथायाष्टस्वरातथा

जिथे जे जसे आहे तसे ‘द्विकथ’ रूपाने जे म्हटले जाते—ते ‘उच्चर’ पासून, ‘विश्वर’ वर आरूढ होऊन, तसेच ‘अष्टस्वर’ प्रमाणेही होते.

Verse 20

वापः स्यादवरोहेण नारतो भवति ध्रुवम् / एकान्तरं च ह्येतेवैतमेवस्वरसत्तमः

अवरोहाने ‘वाप’ होतो; ‘नारत’ निश्चयच ध्रुव होतो. यांचा एकांतर क्रम—हाच स्वरांमध्ये उत्तम मानला आहे.

Verse 21

सक्षिप्रच्छेदनामाचचतुष्कलगणः स्मृतः / अलङ्कारा भवन्त्येते त्रिंशद्देवैः प्रकीर्त्तिताः

‘साक्षि’ व ‘प्रच्छेदन’ नावाचा चतुष्कल-गण स्मृत आहे. हे अलंकार होत; त्रिंशद् देवांनी यांचे कीर्तन केले आहे.

Verse 22

वर्णास्थानप्रयोगेण कलामात्राप्रमाणतः / संस्थानं च प्रमाणं च विकारो लक्षणस्तथा

वर्णांच्या स्थान-प्रयोगाने आणि कला-मात्रेच्या प्रमाणाने—संस्थान, प्रमाण, विकार व लक्षणही ठरते.

Verse 23

चतुर्विधमिदं ज्ञेय मलङ्कारप्रयोजनम् / यथात्मनो ह्यलङ्कारो विपयस्तो विगर्हितः

मल-अलंकाराचा प्रयोजन चार प्रकारचे जाणावे. कारण स्वतःच्या स्वभावाविरुद्ध केलेला अलंकार उलटा व निंद्य ठरतो.

Verse 24

वर्ममेवाप्यलङ्कर्त्तुं विषमाह्यात्मसंभवाः / नानाभरणसंयोगा यथा नार्या विभूषणम्

कवचालाही अलंकृत करण्यासाठी स्वभावजन्य विषमता असतात; जसे स्त्रीचे विभूषण अनेक आभरणांच्या संयोगाने होते.

Verse 25

वर्मस्य चैवालङ्कारो विभूषा ह्यात्मसंभवः / न पादे कुण्डलं दृष्टं न कण्ठे रसना तथा

कवचाचाही एक अलंकार असतो; ती शोभा आत्मसम्भव आहे. पायात कुंडल दिसत नाही, तसेच गळ्यात तशी रस्सीही नाही.

Verse 26

एवमेवाद्यलङ्कारे विपर्यस्तो विगर्हितः / क्रियमाणो ऽप्यलङ्कारो नागं यश्चैव दर्शयत्

अशाच प्रकारे आद्य अलंकार उलटा व निंद्य ठरला; केला गेलेला अलंकारही जणू नागालाच दाखवीत होता.

Verse 27

यथादृष्टस्य मार्गस्यकर्त्तव्यस्यविधीयते / लक्षणंपर्यवस्यापिवर्त्तिका मपिवर्त्तते

जसा मार्ग दिसतो तसा कर्तव्याचा विधी ठरतो; लक्षण निश्चित झाले तरी वर्तिका त्यानुसारच वर्तते.

Verse 28

याथातथ्येन वक्ष्यामि मासोद्भवमुखोद्भव / त्रयोविंशतिशीतिस्तु विज्ञातपवदैवतम्

हे मासोद्भव, हे मुखोद्भव! मी यथातथ्य सांगतो; तेवीसाव्या शीतस्थितीचे दैवतही ज्ञात आहे.

Verse 29

नगोनातुपुरस्तानुमध्यमांशस्तु पर्ययः / तयोर्विभागो देवानां लावण्ये मार्गसंस्थितः

नग-ओना याच्या पुढील भागात व मधल्या अंशातच पर्याय आहे; त्या दोघांचा विभाग देवांच्या लावण्य-मार्गात स्थित आहे.

Verse 30

अनुषङ्गमयो दृष्टं स्वसारं वस्वरातर / विपर्ययः संवर्त्तो च सप्तस्वरपदक्रमम्

अनुषंगातून निर्माण झालेला क्रम दिसून येतो—स्वरसमूहांतील अंतरासह; उलटफेर व संवर्तही सप्तस्वरांच्या पदक्रमात होतो।

Verse 31

गान्धारसेतुगीयन्ते वरोमद्भगवानिच / पञ्चमंमध्यमञ्चैवधैवतं तु निषादतः

गान्धार-सेतु स्वर श्रेष्ठ भगवद्भक्तांकडून गायिले जातात; पंचम, मध्यम आणि धैवत—हे निषादाशी संबंधित मानले जातात।

Verse 32

षड्जर्षभश्चजानीमोमद्रकेष्वेवनान्तरे / द्वेव्द्यपरतुकिंविद्याद्द्वयमुष्णन्तिकस्यतु

षड्ज आणि ऋषभ—मद्रक प्रयोगात आम्ही यांत भेद मानत नाही; पण द्व्यपरचा भेद काय, आणि उष्णन्तिकाचे द्वय कसे जाणावे?

Verse 33

प्राकृते वैकृते चैव गान्धारः स प्रयुज्यते / पदस्यात्ययरूपन्तुसप्तरूपन्तुकौशिकीम्

प्राकृत व वैकृत—दोन्ही प्रकारांत गान्धाराचा उपयोग होतो; पदाचे ‘अत्यय’ रूप आणि कौशिकीचे ‘सप्त’ रूप असे सांगितले आहे।

Verse 34

गान्धारस्येनकार्त्स्येन चायं यस्यविधिः स्मृतः / एषचैवक्रमोद्दिष्टोमध्यमांशस्य मध्यमः

गान्धाराविषयी ही विधी संपूर्णपणे स्मृत आहे; आणि हाच क्रम मध्यमांशाच्या ‘मध्यम’ म्हणून निर्देशिला आहे।

Verse 35

यानि प्रोक्तानि गीतानिवतुरूपं विशेषतः / ततः सप्तस्वरङ्कार्यंसप्तरूपञ्चकौशिकी

जी गीते विशेषतः चतुर्विध रूपाने सांगितली आहेत; त्यानंतर कौशिकी सप्तस्वरांनी रचलेली व सप्तरूपा असे म्हटले आहे।

Verse 36

अगदर्शनमित्याहुर्मानुद्वैममकेतथा / द्वितीयामासमात्राणाभिः सर्वाः प्रतिष्ठिताः

काही जण याला ‘अगदर्शन’ म्हणतात, तसेच ‘मानुद्वैममक’ असेही म्हणतात; दुसऱ्या मास-परिमाणांनी त्या सर्व प्रतिष्ठित आहेत।

Verse 37

उत्तरेवप्रकृत्येवंमाताब्राह्मतलायत / तथाहतानोपिडकेयत्रमायांनिवर्त्तते

उत्तरेसुद्धा याच प्रकारे माता ब्राह्मी ब्राह्मतलापर्यंत गेली; आणि जिथे माया निवृत्त होते तिथे आहत जनही शांत होतात।

Verse 38

पादेनैकेनमायात्रा पादोनामतिवारिमः / संख्यापनोपहूतांवैतत्रपानमिति स्मृतम्

एका पादाने ‘मायात्रा’ आहे, आणि ‘पाद’ नावाचा अतिवारिम आहे; संख्यागणनेने जे आहूत होते, तेथे त्याला ‘पान’ असे स्मरले आहे।

Verse 39

द्वितीयपादभङ्गञ्चग्रहेनामप्रतिष्ठितम् / पूर्वमष्ठतीटती नद्वितीयं चापरान्तिकैः

दुसऱ्या पादाचा भंग ‘ग्रह’ या नावाने प्रतिष्ठित आहे; पहिल्याला ‘अष्ठतीटती’ म्हणतात, पण दुसरे अपरान्तिकांनी मान्य केलेले नाही।

Verse 40

पादभागसपादं तु प्रकृत्यमपि संस्थितम् / चतुर्थमुत्तरं चैवमद्रवत्पावमद्रकौ

पाद-भागासह हे प्रकृतीतच स्थित आहे. चौथे उत्तरही तसेच; मद्रवत् व पावमद्रक—दोघांचे विधान सांगितले आहे.

Verse 41

मद्रकोदक्षिणस्यापि यथोक्ता वर्त्तते कला / सर्वमेवानुयोगं तु द्वितीयं बुद्धिमिष्यते

दक्षिणेकडील मद्रकाची कलाही जशी सांगितली आहे तशीच चालते. सर्व अनुयोगालाच दुसरी बुद्धी (द्वितीय निर्णय) मानतात.

Verse 42

पादौवाहरणं चास्यात्पारं नात्र विधीयते / एकत्वं मुनुयोगस्य द्वयोर्यद्यद्द्विजोत्तम

यात पाद-उद्धरण (पादांचे ग्रहण) होते; येथे पार (अंत) ठरविला जात नाही. हे द्विजोत्तम, दोन्ही ठिकाणी जिथे-जिथे मुनी-योगाचे एकत्व मानले जाते.

Verse 43

अनेकसमवायस्तु पातका हरिणा स्मृताः / तिसृणां चैव वृत्तीनां वृत्तौ वृत्ते च दक्षिणः

अनेक समवायांना हरिने पातक (दोष) म्हटले आहे. आणि तीन वृत्तींबाबत—वृत्तीत व वृत्तीच्या आत—दक्षिण (दक्षिणा/दक्षिण पक्ष) सांगितला आहे.

Verse 44

अष्टौ तु समवायस्तु वीरा संमूर्छना तथा / कस्यनासुतराचैव स्वरशाखा प्रकीर्त्तिता

समवाय आठ आहेत; तसेच ‘वीरा’ आणि ‘संमूर्छना’ही. आणि ‘कस्यनासुतरा’ व ‘स्वर-शाखा’ यांचाही प्रसिद्ध उल्लेख आहे.