Adhyaya 60

Verse 1

इति श्रीब्रह्माण्डे महापुराणे वायुप्रोक्ते तृतीय उपोद्धातपादे वैवस्वतोत्पत्तिर्नामैकोनषष्टितमोध्यायः // ५९// सूत उवाच ततो मन्वन्तरे ऽतीते चाक्षुषे दैवतैः सह / वैवस्वताय महते पृथिवीराज्यमादिशत्

अशा प्रकारे श्रीब्रह्माण्ड महापुराणात, वायुप्रोक्त तृतीय उपोद्धातपादातील ‘वैवस्वतोत्पत्ती’ नावाचा एकोणसाठावा अध्याय. सूत म्हणाले—चाक्षुष मन्वंतर संपल्यावर देवांसह महान वैवस्वताला पृथ्वीचे राज्य देण्यात आले.

Verse 2

तस्माद्वैवस्वतात्पुत्रा जज्ञिरे दश तत्समाः / इक्ष्वाकुश्च नृगश्चैव धृष्टः शर्यातिरेवच

त्या वैवस्वतापासून समान पराक्रमी दहा पुत्र जन्मले—इक्ष्वाकु, नृग, धृष्ट आणि शर्याति.

Verse 3

नरिष्यन्तस्तथा प्रांशुर्नाभागो दिष्ट एव च / करूषश्च पृषध्रश्च नवैते मानवाः स्मृताः

नरिष्यन्त, प्रांशु, नाभाग, दिष्ट, करूष आणि पृषध्र—हे नऊ ‘मानव’ (मनुचे पुत्र) म्हणून स्मरणात आहेत.

Verse 4

ब्रह्मणा तु मनुः पूर्वं चोदितस्तु प्रबोधितम् / यष्टुं प्रजक्रमे कामं हयमेधेन भूपतिः

ब्रह्माने पूर्वी प्रेरित व जागृत केलेला मनु—तो भूपती—इच्छेनुसार अश्वमेध यज्ञ करण्यास प्रवृत्त झाला.

Verse 5

अथाकरोत्पुत्रकामः परामिष्टिं प्रजापतिः / मित्रावरुणयोरंशे अनलाहुतिमेव यत्

मग पुत्रप्राप्तीच्या इच्छेने प्रजापतीने परम इष्टि केली; ती मित्र-वरुणांच्या अंशासाठी अग्नीत आहुती देण्याची होती.

Verse 6

तत्र दिव्यांबरधरा दिव्याभरणभूषिता / दिव्यासंहनना चैव इला जज्ञ इति श्रुतम्

तेथे दिव्य वस्त्रे परिधान केलेली, दिव्य अलंकारांनी भूषित, दिव्य देहयष्टीयुक्त इला जन्मली—असे ऐकिवात आहे.

Verse 7

तामिलेत्यथ होवाच मनुर्दण्डधरस्ततः / अनुगच्छस्व भद्रं ते तमिला प्रत्युवाच ह

तेव्हा दंडधारी मनूने तिला ‘इला’ असे संबोधून म्हटले—“माझ्यामागे ये; तुझे कल्याण होवो।” तेव्हा तमिलाने उत्तर दिले.

Verse 8

धर्मयुक्तमिदं वाक्यं पुत्रकामं प्रजापतिम् / मित्रावरुणयोरंशे जातास्मि वदतां वर

हे वाणीतील श्रेष्ठा, हे वचन धर्मयुक्त आहे. पुत्रकाम प्रजापतीस उद्देशून मी सांगते—मी मित्र व वरुण यांच्या अंशातून जन्मले आहे.

Verse 9

तयोः सकाशं यास्यामि मातो धर्मो हतो वधीत् / एवमुक्त्वा पुनर्देवी तयोरन्तिकमागमत्

“आई, मी त्या दोघांकडे जाईन; धर्माचा घात होऊ नये”—असे म्हणून देवी पुन्हा त्यांच्या जवळ गेली.

Verse 10

गत्वान्तिकं वरारोहा प्राञ्जलिर्वाक्यमब्रवीत् / अंशे ऽस्मिन्युवयोर्जाता देवौ किं करवाणि वाम्

त्यांच्या जवळ जाऊन, सुंदर देहयष्टीची ती कर जोडून म्हणाली—“हे देवहो, मी तुमच्या दोघांच्या अंशातून जन्मले आहे; तुमच्यासाठी काय करू?”

Verse 11

मनुनैवाहमुक्तास्मि अनुगच्छस्व मामिति / तथा तु ब्रुवतीं साध्वीमिडामाश्रित्य तावुभौ

मनूने मला सांगितले होते— ‘माझ्यामागे ये.’ असे म्हणणाऱ्या साध्वी इडाचा आश्रय घेऊन ते दोघेही एकत्र राहिले.

Verse 12

देवौ च मित्रावरुणाविदं वचनमूचतुः / अनेन तव धर्मज्ञे प्रश्रयोण दमेन च

तेव्हा देव मित्र व वरुण यांनी हे वचन उच्चारले— ‘हे धर्मज्ञे, तुझ्या या नम्रतेने आणि संयमाने.’

Verse 13

सत्येन चैव सुश्रोणि प्रीतौ स्वौ वरवर्णिनि / आवयोस्त्वं महाभागे ख्यातिं कन्ये प्रयास्यसि

हे सुश्रोणि, हे श्रेष्ठवर्णिनि! तुझ्या सत्यामुळे आम्ही दोघेही प्रसन्न आहोत. हे महाभाग्यवती कन्ये, आमच्यामुळे तू कीर्ती प्राप्त करशील.

Verse 14

सुद्युम्न इति विख्यातस्त्रिषु लोकेषु पूजितः / जगत्प्रियो धर्मशीलो मनोर्वंशविवर्द्धनः

तो ‘सुद्युम्न’ या नावाने विख्यात होईल, तिन्ही लोकांत पूजिला जाईल; जगत्प्रिय, धर्मशील आणि मनूच्या वंशाचा विस्तार करणारा होईल.

Verse 15

मानवः स तु सुद्युम्नः स्त्रीभावमगमत्प्रभुः / सा तु देवी वरं लब्ध्वा निवृत्ता पितरं प्रति

तो मनुष्य सुद्युम्न, जो प्रभु होता, स्त्रीभावास प्राप्त झाला. आणि ती देवी वर मिळवून पित्याकडे परतली.

Verse 16

बुधेनोत्तरमासाद्य मैथुनायोपमन्त्रिता / सोमपुत्राद्बुधाच्चास्यामैलो जज्ञे पुरूखाः

बुधाकडे उत्तर दिशेस जाऊन ती संगमासाठी आमंत्रित झाली. सोमपुत्र बुधापासून तिच्या गर्भातून ‘ऐल’ पुरूरवा जन्मला.

Verse 17

बुधात्सा जनयित्वा तु सुद्युम्नत्वं पुनर्गताः / सुद्युम्नस्य तु दायादास्त्रयः परमधार्मिकाः

बुधापासून पुत्र जन्माला घालून ती पुन्हा सुद्युम्नत्वास प्राप्त झाली. सुद्युम्नाचे तीन परमधार्मिक वारस झाले.

Verse 18

उत्कलश्च गयश्चैव विनतश्च तथैव च / उत्कलस्योत्कलं राष्ट्रं विनतस्यापि पश्चिमम्

उत्कल, गय आणि विनत—हे तिघेही. उत्कलाचे राज्य ‘उत्कल’ म्हणून प्रसिद्ध झाले आणि विनताचे राज्य पश्चिम देशात होते.

Verse 19

दिक्पूर्वा तस्य राजर्षेर्गयस्य तु गया पुरी / प्रविष्टेतु मनौ तस्मिन्प्रजाः सृष्ट्वा दिवाकरम्

त्या राजर्षी गयाच्या पूर्व दिशेस ‘गया’ ही पुरी होती. आणि तो मनूमध्ये प्रविष्ट झाल्यावर, प्रजांची सृष्टी करून दिवाकर (सूर्य) स्थापन केला.

Verse 20

दशधा तदधात्क्षत्त्रमकरोत्पृथिवीमिमाम् / इक्ष्वाकुरेव दायादो भागं दशममाप्तवान्

त्याने या पृथ्वीवरील क्षत्रसत्ता दहा भागांत विभागली. आणि इक्ष्वाकूचाच वंशज दहावा भाग प्राप्त करू शकला.

Verse 21

कन्याभावत्तु सुद्युम्नो नैव भागमवाप्तवान् / वसिष्ठवचनाच्चासीत्प्रतिष्ठाने महाद्युतिः

कन्याभाव प्राप्त झाल्यामुळे सुद्युम्नाला कोणताही भाग मिळाला नाही; वसिष्ठांच्या वचनाने तो प्रतिष्ठान नगरीत महातेजस्वी झाला।

Verse 22

प्रतिष्ठां धर्मराजस्य सुद्युम्नस्य महात्मनः / एतच्छ्रुत्वा तु ऋषयः पप्रच्छुः सूतजं प्रति / मानवः स तु सुद्यम्नः स्त्रीभावमगमत्कथम्

धर्मराज महात्मा सुद्युम्नाची प्रतिष्ठान-नगरी ऐकून ऋषींनी सूतपुत्राला विचारले—तो मानव सुद्युम्न स्त्रीभावाला कसा गेला?

Verse 23

सूत उवाच पुरा महेश्वरं द्रष्टुं कुमारास्सनकादयः / इलावृतं समाजग्मुर्ददृशुर्वृषभध्वजम्

सूत म्हणाला—पूर्वी सनकादि कुमार महेश्वरांचे दर्शन घेण्यासाठी इलावृतास गेले आणि वृषभध्वज शिवाला पाहिले।

Verse 24

उमया रममाणं तं विलोक्य पिहितेस्थले / प्रतिजग्मुस्ततः सर्वे व्रीडिताभूच्छिवाप्यथ

उमेसह रमण करणाऱ्या शिवाला त्या गुप्त स्थानी पाहून ते सर्व परत गेले; तेव्हा शिवही लज्जित झाला।

Verse 25

प्रोवाच वचनं देवी प्रियहेतोः प्रियं प्रिया / इमं ममाश्रमं देव यः पुमान्सं प्रवेक्ष्यति

प्रिय कारणासाठी प्रिय वचन बोलणारी देवी म्हणाली—हे देव! जो पुरुष माझ्या या आश्रमात प्रवेश करील…

Verse 26

भविष्यति ध्रुवं नारी स तुल्याप्सरसां शुभा / तत्र सर्वाणि भूतानि पिशाचाः पशवश्च ये

ती स्त्री निश्चयच शुभ होईल, अप्सरांसारखी रूपवती। तेथे जे सर्व भूत, पिशाच आणि पशू आहेत, ते सर्व असतील।

Verse 27

स्त्रीभूताः सहरुद्रेण क्रोडन्त्यप्सरसो यथा / उमावनं प्रविष्टस्तु स राजा मृगयां गतः

रुद्रासह ते स्त्रीरूप झाले आणि अप्सरांसारखे क्रीडा करू लागले. तो राजा शिकारीस गेला असता उमावनात प्रवेशला.

Verse 28

पिशाचैः सह भूतैस्तु रुद्रे स्त्रीभावमास्थिते / तस्मात्सराजा सुद्युम्नः स्त्रीभावं लब्धवान्पुनः / महादेवप्रसादाच्च मानवत्वमवाप्तवान्

रुद्र स्त्रीभावात असता भूत-पिशाचांसह, त्या कारणाने राजा सुद्युम्नास पुन्हा स्त्रीभाव प्राप्त झाला; आणि महादेवाच्या कृपेने त्याने पुन्हा मानवत्वही मिळविले.