Adhyaya 48
Vasiṣṭha-gamana (Vasiṣṭha’s Departure / The Episode of Sagara)
या अध्यायात जैमिनीच्या निवेदनातून सगर-उपाख्यान सूर्यवंशीय वंशानुचरितात पुढे सरकते. वसिष्ठ-गमनाशी संबंधित एका ज्येष्ठ मुनीच्या प्रस्थानानंतर अयोध्येत समृद्ध, धर्म-अर्थ जाणणारा सगर पूर्वीच्या अपमान व जखमेच्या स्मृतीने अंतर्मुख अस्वस्थ होतो; निद्रानाश व जळते उसासे अशी त्याची मानसिक खळबळ वर्णिली आहे. मग तो शत्रुवंशांचा नाश करण्याचा संकल्प/व्रत करून शुभ तयारी करतो आणि रथ-गज-अश्व-पायदळ अशा विशाल चतुरंगिणी सेनेसह प्रस्थान करतो. धुळीचे ढग, कंपित पृथ्वी व समुद्रासारखी सैन्यरचना यांमुळे मोहिमेचे विराट चित्र उभे राहते. अखेरीस जुने वैरी हैहय लक्ष्य ठरतात; भीषण युद्धात क्रुद्ध कोसलाधिप सगर हैहय राजांना पराभूत करून त्यांच्या नगरीला जाळून नष्ट करतो—क्षत्रिय प्रतिशोध, राजवैधता व क्रोधाच्या कर्मफलाचा पुराणार्थ दृढ करीत।
Shlokas
Verse 1
इति श्रीब्रह्माण्डे महापुराणे वायुप्रोक्ते मध्यमभागे तृतीय उपोद्धातपादे सगरोपाख्याने वसिष्ठगमनं नाम सप्तचत्वारिंशत्तमो ऽध्यायः जैमिनिरुवाच गते तस्मिन्मुनिवरे सगरो राजसत्तमः / अयोध्यायामधिवस्न्पालयामास मेदिनीम्
अशा प्रकारे श्रीब्रह्माण्ड महापुराणातील वायुप्रोक्त मध्यमभागाच्या तृतीय उपोद्धातपादातील सगरोपाख्यानात ‘वसिष्ठगमन’ नावाचा सत्तेचाळीसावा अध्याय। जैमिनी म्हणाले— तो मुनिवर निघून गेल्यावर राजश्रेष्ठ सगर अयोध्येत राहून पृथ्वीचे पालन करू लागला।
Verse 2
सर्वसंपद्गणोपेतः सर्वधर्मार्थतत्त्ववित् / वयसैव स बालो ऽभूत्कर्मणा वृद्धसंमतः
तो सर्व संपत्तीसमूहांनी युक्त होता आणि धर्म-अर्थाचे तत्त्व जाणणारा होता। वयाने तो बालक होता, पण कर्माने तो वृद्धांसारखा मान्य होता।
Verse 3
तथापि न दिवा भुक्तें शेते वा निशि संस्मरन् / सुदीर्घं निःश्वसित्युष्णमुद्विग्नहृदयो ऽनिशम्
तरीही तो दिवसा भोजन करीना, ना रात्री झोपे; सतत स्मरणात मग्न असे. व्याकुळ हृदयाने तो अखंड उष्ण, दीर्घ निःश्वास सोडीत असे।
Verse 4
श्रुत्वा राजा स्वराज्यं निजगुरुमवजित्यारिभिः संगृहीतं मात्रा सार्द्धं प्रयान्तं वनमतिगहनंस्वर्गतं तं च तस्मिन् / शोकाविष्टः सरोषं सकलरिपुकुलोच्छित्तये सत्प्रतिज्ञश्चके सद्यः प्रतिज्ञां परिभवमनलं सोढुमिक्ष्वाकुवंश्यः
राजाने ऐकले की शत्रूंनी त्याच्या निजगुरूचा अपमान करून राज्य हिरावून घेतले; तो मातेसह अतिघन वनात गेला आणि तेथेच स्वर्गस्थ झाला. हे कळताच राजा शोकाने व्याकुळ व क्रोधाने संतप्त झाला; इक्ष्वाकुवंशी तो पराभवाची ज्वाला सहन न करू शकता, सर्व शत्रुकुलोच्छेदासाठी तत्क्षणी दृढ प्रतिज्ञा करू लागला।
Verse 5
स कदाचिन्महीपालः कृतकौतुकमङ्गलः / रिपुं जेतुं मनश्चक्रे दिशश्च सकलाः क्रमात्
एकदा त्या महीपालाने कौतुक-मंगल विधी करून शत्रूला जिंकण्याचा निश्चय केला आणि क्रमाने सर्व दिशांकडे कूच करण्याचे ठरविले।
Verse 6
अनेकरथसाहस्रैर्गजाश्वरथसैनिकैः / सर्वतः संवृतो राजा निश्चक्राम पुरोत्तमात्
हजारो रथ, गज-अश्व व रथसैनिकांनी सर्वतोमुखी वेढलेला राजा पुरोत्तम नगरातून बाहेर पडला।
Verse 7
शत्रून्हन्तुं प्रतस्थे निजबलनिवहेनोत्पतद्भिस्तुरङ्गैर्नासत्त्वोर्मिजालाकुलजलनिधिनिभेनाथ षाडङ्गिकेन / मत्तैर्मातङ्गयूथैः सकुलगिरिकुलेनैव भूमण्डलेन श्वेतच्छत्रध्वजौघैरपि शशिसुकराभातखेनैव सार्द्धम्
शत्रूंचा नाश करण्यास तो आपल्या प्रचंड सैन्यनिवहासह निघाला—उड्या मारणाऱ्या घोड्यांसह, तरंगजाळ्याने खवळलेल्या समुद्रासारख्या षाडङ्गिक दलासह; मत्त हत्तींच्या यूथांसह, जणू पर्वतसमूहांनी भरलेले भूमंडलच, आणि श्वेत छत्र-ध्वजांच्या चंद्र-सूर्यासारख्या प्रभेसह।
Verse 8
तस्याग्रेसरसैन्ययूथचरणप्रक्षुण्णशैलोच्चयक्षोदापूरितनिम्नभागमवनीपालस्य संयास्यतः / प्रत्येकं चतुरङ्गसैन्यनिकरप्रक्षोदसंभूतभूरेणुप्रावृतिरुत्स्थली समभवद्भूमिस्तु तत्रानिशम्
तो अवनीपाल निघताच अग्रगामी सैन्ययूथांच्या चरणांनी चुरडलेल्या शैलशिखरांच्या धुळीने खालचे भाग भरून गेले; आणि चतुरंग सैन्याच्या प्रत्येक निकराच्या घर्षणातून उठलेल्या घन रजःकणांनी उंचसखल भूमी तिथे अखंड झाकली गेली।
Verse 9
निघ्नन्दृप्ताननेकान्द्विपतुरगरथव्यूहसंभिन्नवीरान्सद्यः शोभां दधानो ऽसुरनिकरचमूर्निघ्नतश्चन्द्रमौलिः / दूरादेवाभिशंसन्नरिनगरनिरोधेषु कर्माभिषङ्गे तेषां शीघ्रापयानक्षणमभिदिशति प्राणिधैर्यं विधत्ते
अनेक गर्विष्ठांना पाडीत, हत्ती-घोडे-रथांच्या व्यूहाने विदीर्ण झालेल्या वीरांना नामोहरम करीत, असुरनिकराच्या चमूचा संहार करणारा चंद्रमौली तत्क्षणी शोभायमान झाला; आणि दूरूनच शत्रुनगरांच्या वेढ्यातील कर्मात प्रवृत्त होऊन तो त्यांच्या शीघ्र परतीचा क्षण सूचित करीत, प्राण्यांचे धैर्य दृढ करीत असे।
Verse 10
विजिगीषुर्दिशो राजा राज्ञो यस्याभियास्यति
विजयाची इच्छा धरून राजा त्या दिशांकडे कूच करील, ज्या दिशांत तो अन्य राजांवर स्वारी करणार आहे।
Verse 11
विषयं स नृपस्तस्य सद्यः प्रणतिमेष्यति / विजित्य नृपतीन्सर्वान्कृत्वा च स्वपदानुगान्
तो नृप त्वरितच त्याचा प्रदेश अधीन करील; सर्व राजांना जिंकून त्यांना आपल्या पावलांचे अनुयायी करील।
Verse 12
संकेत गामिनः कांश्चित्कृत्वा राज्ये न्यवर्त्तत / एवं स विसरन्दिक्षु दक्षिणाभिमुखो नृपः
काहींना संकेतगामी (दूत/गुप्तचर) करून तो राज्यात परतला; असा तो नृप दिशांत विचरत दक्षिणाभिमुख झाला।
Verse 13
स्मरन्पूर्वकृतं वैरं हैहयानभ्यवर्त्तत / ततस्तस्य नृपैः सार्द्धं समग्ररथकुञ्जरैः
पूर्वीच्या वैराचे स्मरण करून तो हैहयांवर चालून गेला; मग रथ-हत्तींसह राजांसोबत त्याचा सामना झाला।
Verse 14
बभूव हैहयैर्वीरैः संग्रामो रोमहर्षणः / राज्ञां यत्र सहस्राणि स बलानि महाहवे
हैहय वीरांशी अंगावर शहारे आणणारा संग्राम झाला; त्या महाहव्यात राजांच्या हजारो सेना होत्या।
Verse 15
निजघान महाबाहुः संक्रुद्धः कोसलेश्वरः / जित्वा हैहयभूपालान्भङ्क्त्वा दग्ध्वा च तत्पुरीम्
क्रुद्ध महाबाहु कोसलाधीशाने त्यांचा संहार केला; हैहय भूपालांना जिंकून त्यांची नगरी फोडून जाळून टाकली।
Verse 16
निःशेषशून्या मकरोद्वैरान्तकरणो नृपः / समग्रबलसंमर्द्दप्रमृष्टाशेषभूतलः
त्या नृपाने मकरांचे वैर संपविले आणि पृथ्वी जणू निःशेष रिकामी केली; संपूर्ण सैन्याच्या धुमश्चक्रीने त्याने अखिल भूतल तुडवून टाकले।
Verse 17
हैहयानामशेषं तु चक्रे राज्यं रजःसमम् / राज्यं पुरीं चापहाय भ्रष्टैश्वर्या हतत्विषः
त्याने हैहयांचे अखिल राज्य धुळीसारखे करून टाकले; राज्य व नगरी सोडून ते वैभवभ्रष्ट व तेजहीन झाले।
Verse 18
राजानो हतभूयिष्ठा व्यद्रवन्त समन्ततः / अभिद्रुत्य नृपांस्तांस्तु द्रवमाणान्महीपतिः
बहुतेक राजे मारले गेले आणि सर्व दिशांनी पळाले; पळणाऱ्या त्या नृपांवर तो महीपति धावून गेला।
Verse 19
जघान सानुगान्मत्तः प्रजाः क्रुद्ध इवान्तकः / ततस्तान्प्रति सक्रोधः सगरः समरे ऽरिहा
तो उन्मत्त होऊन अनुचरांसह प्रजांचा संहार करू लागला, जणू क्रुद्ध यमच; तेव्हा शत्रुनाशक सगर क्रोधाने रणात त्यांच्यावर तुटून पडला।
Verse 20
मुमोचास्त्रं महारौद्रं भार्गवं रीपुभीषणम् / तेनोत्सृष्टातिरौद्रत्रिभुवनभयदप्रस्फुरद्भार्गवास्त्रज्वालादन्दह्यमानावशतनुततयस्ते नृपाः साद्य एव / वाय्वस्त्रावृत्तधूमोद्गमपटलतमोमुष्टदृष्टिप्रसारा भ्रेमुर्भूपृष्टलोठद्बहुलतमरजोगूढमात्रा मुहूर्त्तम्
त्याने शत्रूंना भयभीत करणारे भार्गव महा-रौद्र अस्त्र सोडले. त्या अत्यंत उग्र, त्रिभुवनाला भय देणाऱ्या भार्गवास्त्राच्या ज्वाळांनी ते राजे तत्क्षणीच जळून खाक झाले; वायव्यास्त्राने उठलेल्या धुराच्या घन अंधाराने क्षणभर दृष्टी झाकली आणि ते धुळीत लोळत गोंधळून फिरू लागले।
Verse 21
आगनेयास्त्रप्रतापप्रतिहतगतयो ऽदृष्टमार्गाः समन्ता द्भूपाला नष्टसंघाः परवशतनवो व्याकुलीभूतचित्ताः / भीताः संत्युक्तवस्त्रायुधकवचविभूषादिका मुक्तकेशा विस्पष्टोन्मत्तभावान्भृश तरमनुकुर्वन्त्यग्रतः शात्रवाणाम्
आग्नेयास्त्राच्या प्रतापाने ज्यांची गती थांबली, ते सर्वत्र मार्ग न दिसल्याने दिशाहीन झाले. सैन्य नष्ट, भूपाल परवश देहाचे, चित्त व्याकुळ झाले. भयाने वस्त्र, शस्त्र, कवच, भूषण टाकून, मोकळ्या केसांनी शत्रूंच्या पुढे उन्मत्तासारखे वागू लागले.
Verse 22
विजित्य हैहयान्सर्वान्समरे सगरो बली / संक्षुब्धसागराकारः कांबोजानभ्यवर्त्तत
बलवान सगराने समरात सर्व हैहयांना जिंकले. मग क्षुब्ध सागरासारखा गर्जत तो कांबोजांवर चाल करून गेला.
Verse 23
नानावादित्रघोषाहतपटहरवाकर्णनध्वस्तधैर्याः सद्यः संत्यक्तराज्यस्वबलपुरपुरन्ध्रीसमूहा विमूढाः / कांबोजास्तालजङ्घाः शकयवनकिरातादयः साकमेते भ्रेमुर्भूर्यस्त्रभीत्या दिशि दिशि रिपवो यस्य पूर्वापराधाः
नाना वाद्यांचा घोष आणि पटहांचा नाद ऐकून ज्यांचे धैर्य ढासळले, ते मूढ शत्रू तत्क्षणी राज्य, स्वसैन्य, नगर आणि स्त्रियांचे समूह टाकून पळाले. कांबोज, तालजंघ, शक, यवन, किरात इत्यादी—ज्यांचे पूर्वापर अपराध होते—अस्त्रभयाने दिशादिशी भटकू लागले.
Verse 24
भीतास्तस्य नरेश्वरस्य रिपवः केचित्प्रता पानलज्वालामुष्टदृशो विसृज्य वसतिं राज्यं च पुत्रादिभिः / द्विट्सैन्यैः समभिद्रुता वनभुवं संप्राप्य तत्रापि ते ऽस्तैमित्यं समुपागता गिरिगुहासुप्तोत्थितेन द्विषः
त्या नरेश्वराचे काही शत्रू, प्रतापरूपी अग्निज्वाळांनी दग्ध झाल्यासारखे, पुत्रादिसह निवास व राज्य सोडून पळाले. शत्रुसैन्याने पाठलाग करून ते वनात पोहोचले; पण तिथेही पर्वतगुहांत झोपून उठलेल्या शत्रूमुळे त्यांना शांतता लाभली नाही.
Verse 25
तालजङ्घान्निहत्याजौ राजा स बलवाहनान् / क्रमेण नाशयामास तद्राज्यमरिकर्षणः
रणात तालजंघांचा संहार करून, शत्रुनाशक त्या राजाने बलवाहनांचे राज्यही क्रमाने नष्ट केले.
Verse 26
ततो यवनकांबोजकिरातादीननेकशः / निजघान रुषाविष्टः पल्हवान्पारदानपि
त्यानंतर क्रोधाने भरलेल्या त्याने यवन, कंबोज, किरात, पल्हव आणि पारद अशा अनेकांचा वध केला.
Verse 27
हन्यमानास्तु ते सर्वे राजानस्तेन संयुगे / दुद्रुवुः संघशो भीता हतशिष्टाः समन्ततः
त्या युद्धात त्याच्याकडून मारले जात असताना, उरलेले सर्व राजे भयभीत होऊन समूहाने चारी दिशांना पळून गेले.
Verse 28
युष्माभिर्यस्य राज्यं बहुभिरपत्दृतं तस्य पुत्रो ऽधुनाहं हन्तुं वः सप्रतिज्ञं प्रसभमुपगतो वैरनिर्यातनैषी / इत्युच्चैः श्रावयाणो युधि निजचरितं वैरिभिर्नागवीर्यः क्षत्रैर्विध्वंसितेजाः सगरनरपतिः स्मारयामास भूपः
'तुम्ही अनेकांनी ज्याचे राज्य हिरावून घेतले होते, त्याचाच मी मुलगा आता प्रतिज्ञा करून तुम्हाला मारण्यासाठी आलो आहे.' युद्धात असे मोठ्याने सांगत हत्तीसारखे बळ असलेल्या राजा सगराने शत्रूंना आपल्या चरित्राची आठवण करून दिली.
Verse 29
तं दृष्ट्वा राजवर्यं सकलरिपुकुलप्रक्षयोपात्तदीक्षं भीताः स्त्रीबालपूर्वं शरणमभिययुः स्वासुसरक्षणाय / इक्ष्वाकूणां वसिष्ठं कुलगुरुमभितः सप्त राज्ञां कलेषु प्रख्याताः संप्रसूता नृपवररिपवः पारदाः पल्हवाद्याः
सर्व शत्रू कुळाचा नाश करण्याची दीक्षा घेतलेल्या त्या श्रेष्ठ राजाला पाहून, भयभीत झालेल्या पारद आणि पल्हव इत्यादींनी प्राणांच्या रक्षणासाठी स्त्रिया व मुलांना पुढे करून वसिष्ठांना शरण गेले.
Verse 30
वसिष्ठमाश्रमोपान्ते वसंतमृषिभिर्वृतम् / उपगम्याब्रुवन्सर्वे कृताञ्जलिपुटा नृपाः
आश्रमाच्या जवळ ऋषींनी वेढलेल्या वसिष्ठांकडे जाऊन, त्या सर्व राजांना हात जोडून त्यांना विनंती केली.
Verse 31
शरणं भंव नो ब्रह्मन्नार्त्तानामभयैषिणाम् / सगरास्त्राग्निनिर्दग्धशरीराणां मुमूर्षताम्
हे ब्रह्मन्! आम्ही आर्त व अभयाची इच्छा करणारे; सगराच्या अस्त्राग्नीने दग्ध देह असलेले, मरणासन्न आम्ही तुमची शरण आलो आहोत।
Verse 32
स हन्त्यसमानशेषेण वैरान्तकरणोन्मुखः / तस्माद्भयाद्धि निष्क्रान्ता वयं जीवितकाङ्क्षिणः
तो वैराचा अंत करण्यास उद्यत होऊन असमान रीतीने एकही शेष न ठेवता संहार करतो; त्या भयामुळेच आम्ही जीविताची इच्छा बाळगून बाहेर पडलो आहोत।
Verse 33
विभिन्नराज्यभोगर्द्धिस्वदारापत्यबान्धवाः / केवलं प्राणरक्षार्थं त्वां त्वयं शरणं गतः
राज्य, भोग, समृद्धी, स्वपत्नी-पुत्र व बंधु यांपासून विभक्त होऊन, केवळ प्राणरक्षणासाठी आम्ही तुमची शरण आलो आहोत।
Verse 34
न ह्यन्यो ऽस्ति पुमांल्लोके सौहृदेन बलेन वा / यस्तं निवर्त्तयित्वास्मान्पालयेन्महतो भयात्
या लोकी स्नेहाने किंवा बळाने असा दुसरा कोणी पुरुष नाही, जो त्याला परावृत्त करून आम्हाला या महान भयापासून वाचवील।
Verse 35
त्वं किलार्कान्वयभुवां राज्ञां कुलगुरुर् वृतः / तद्वंशपूर्वजैर्भूपैस्त्वतप्रभावश्च तादृशः
आपण सूर्यवंशोत्पन्न राजांचे कुलगुरू म्हणून वरण केलेले आहात; त्या वंशाच्या पूर्वज भूपतींनीही आपला तसाच प्रभाव मानला आहे।
Verse 36
तेनायं सगरो ऽप्यद्य गुरुगौरवयन्त्रितः / भवन्निदेशं नात्येति वेलामिव महोदधिः
म्हणून आज हा सगरही गुरुगौरवाने बांधलेला, तुमचा आदेश ओलांडत नाही—जसा महासागर आपली मर्यादा-रेषा ओलांडत नाही।
Verse 37
त्वं नः सुहृत्पिता माता लोकानां च गुरुर्विभो / तस्मादस्मान्महाभाग परित्रातुं त्वमर्हसि
हे विभो! तुम्ही आमचे सुहृद, पिता, माता आणि सर्व लोकांचे गुरु आहात; म्हणून, हे महाभाग, आम्हांला वाचविणे तुम्हालाच शोभते।
Verse 38
जैमिनिरुवाच इति तेषां वचः श्रुत्वा वसिष्ठो भगवानृषिः / शनैर्विलोकयामास शरणं समुपागतान्
जैमिनी म्हणाले—त्यांचे वचन ऐकून भगवान ऋषी वसिष्ठांनी शरण आलेल्यांकडे हळूहळू नजर टाकली।
Verse 39
वृद्धस्त्रीबालभूयिष्ठान्हतशेषान्नृपान्वयान् / दृष्ट्वा त्वतप्यद्भगवान्सर्वभूतानुकंपकः
वृद्ध, स्त्रिया व बालकांनी भरलेले, आणि मारल्या गेलेल्यांचे उरलेले राजवंशज पाहून, सर्वभूतांवर दया करणाऱ्या भगवंताचे मन व्याकुळ झाले।
Verse 40
चिरं निरूप्य मनसा तान्विलोक्य च सादरम् / उज्जीवयञ्छनैर्वाचा मा भैष्टेति महामतिः
दीर्घ वेळ मनात विचार करून, त्यांच्याकडे आदराने पाहून, महामती वसिष्ठांनी हळुवार वाणीने त्यांना धीर दिला—“भिऊ नका.”
Verse 41
अथावोचन्महाभागः कृपया परयान्वितः / समये स्थापयामास राज्ञस्ताञ्जीवितार्थिनः
मग तो महाभाग परम कृपेने युक्त होऊन बोलला आणि योग्य वेळी जीवितार्थी राजांना स्थिर केले।
Verse 42
भूपव्या कोपदग्धं नृपकुलविहिताशेषधर्मादपेतं कृत्वा तेषां वसिष्ठः समयमवनिपालप्रतिज्ञानिवृत्त्यै / गत्वा तं राजवर्यं स्वयमथ शनकैः सांत्वयित्वा यथावत्सप्राणानामरीणामपगमनविधावभ्यनुज्ञां ययाचे
क्रोधाने दग्ध होऊन सर्व धर्मांपासून ढळलेल्या राजकुलास पाहून वसिष्ठांनी राजाच्या प्रतिज्ञेची निवृत्ती व्हावी म्हणून समयनियम ठरविला; मग श्रेष्ठ राजाकडे जाऊन हळूहळू त्याचे सांत्वन केले आणि प्राणांसह शत्रू दूर करण्याच्या विधीस अनुमती मागितली।
Verse 43
सक्रोधो ऽपि महीपतिर्गुरुवचः संभावयंस्तानरीन्धर्मस्य स्वकुलोचितस्य च तथा वेषस्य संत्यागतः / श्रौतस्मार्त्तविभिन्नकर्मनिरतान्विप्रैश्च दूरोञ्झितान्सासून्केवलमत्यजन्मृतसमानेकैकशः पार्थिवान्
क्रोधात असूनही राजाने गुरुवचन मानून त्या शत्रु राजांना सोडले; पण त्यांच्या कुलोचित धर्माचा व वेशाचा त्याग करविला। श्रौत-स्मार्त कर्मांपासून दूर झालेले व ब्राह्मणांनी परित्यक्त, अशा राजांना त्याने फक्त प्राणांसह ठेवले—एकेक जण जणू मृतासमान।
Verse 44
अर्द्धमुण्डाञ्छकांश्चक्रे पल्हवान् श्मश्रुधारिणः / यवनान्विगतश्मश्रून्कांबोजांश्चबुकान्वितान्
त्याने शकांना अर्धमुंड केले, पल्हवांना दाढीधारी केले; यवनांना दाढीविरहित आणि कंबोजांना ठोढी-चिन्हयुक्त केले।
Verse 45
एवं विरूपानन्यांश्च स चकार नृपान्वयान् / वेदोक्तकर्मनिर्मुक्तान्विप्रैश्च परिवर्जितान्
अशा रीतीने त्याने इतर राजवंशांनाही विरूप केले—ते वेदोक्त कर्मांपासून मुक्त झाले आणि ब्राह्मणांनी त्यांना वर्ज्य केले।
Verse 46
कृत्वा संस्थाप्य समये जीवतस्तान्व्य सर्जयत् / ततस्ते रिपवस्तस्य त्यक्तस्वाचारलक्षणाः
नियम ठरवून आणि त्यांना जिवंत ठेवून त्याने त्यांना सोडून दिले. तेव्हा त्याच्या त्या शत्रूंनी आपले आचार आणि लक्षणे सोडून दिली.
Verse 47
व्रात्यतां समनुप्राप्ताः सर्ववर्णविनिन्तिताः / धिक्कृता सततं सर्वेनृशंसा निरपत्रपाः
ते व्रात्य (संस्कारहीन) झाले आणि सर्व वर्णांकडून निंदिले गेले. ते सर्व क्रूर आणि निर्लज्ज होऊन नेहमी धिक्कारले जाऊ लागले.
Verse 48
क्रूराश्च संघशो लोके बभूवुर्म्लेछजातयः
आणि त्या क्रूर म्लेच्छ जाती समूहाने या लोकात अस्तित्वात आल्या.
Verse 49
मुक्तास्तेनाथ राज्ञा शकयवनकिरातादयः सद्य एव त्यक्तस्वाचारवेषा गिरिगहनगुहाद्याशयाः संबभूवुः / एता अद्यापि सद्भिः सततमवमता जातयो ऽसत्प्रवृत्त्या वर्त्तन्ते दुष्टचेष्टा जगति नरपतेः पालयन्तः प्रतिज्ञाम्
राजाने मुक्त केल्यावर शक, यवन, किरात इत्यादींनी लगेच आपले आचार आणि वेश सोडून दिले आणि पर्वत व गुहांचा आश्रय घेतला. सज्जनांकडून अपमानित झालेल्या या जाती आजही दुराचाराने वागतात आणि राजाची प्रतिज्ञा पाळतात.
Frequently Asked Questions
The Solar dynasty context is foregrounded through Sagara—an Ikṣvāku-vaṃśa king ruling from Ayodhyā (Kosala), presented as a key figure in Sūryavaṃśa narrative history.
Sagara’s digvijaya-style march and decisive war against the Haihayas, culminating in their defeat and the destruction/burning of their city (as indicated in the sample verses).
No. The sampled content belongs to the Sagara-upākhyāna (royal genealogy/war narrative), not the Lalitopākhyāna; it does not center on Śākta vidyā/yantra material.