Adhyaya 39
Kārttavīrya’s Allied Kings Confront Jāmadagnya Rāma (Bhārgava-Charita)
या अध्यायात वसिष्ठांच्या कथनातून भृगुवंश-चरित्र पुढे सरकते. मत्स्यराजाच्या पतनानंतर पराक्रमी हैहय नरेश कार्त्तवीर्य अर्जुन अनेक राजेंद्रांना एकत्र करून रणांगणात समन्वित प्रतिकार उभा करतो. पुढे बृहद्बल, सोमदत्त, विदर्भाधिप, मिथिलेश, निषधराज आणि मगधराज इत्यादी नृपांची व त्यांच्या प्रदेशांची नावे क्रमाने येतात—क्षत्रिय संबंधांचे वंश-राजकीय निर्देशांकच जणू. युद्धात नागपाश सोडला जातो; तो गारुडास्त्राने छेदला जातो. शस्त्रास्त्र-कोविद जामदग्न्य राम (परशुराम) रुद्रदत्त शूल व अन्य प्रहारांनी प्रत्युत्तर देतात. बाणांनी मैदान झाकले असता ते वायव्यास्त्राने शरजाळ विखुरून धुक्यातून सूर्याप्रमाणे प्रकट होतात आणि हैहयांचा अपरिहार्य पराभव दर्शवितात.
Shlokas
Verse 1
इति श्रीब्रह्माण्डे महापुराणे वायुप्रोक्ते मध्यम भागे तृतीय उपोद्धातपादे भार्गवचरिते अष्टात्रिंशत्तमो ऽध्यायः // ३८// वसिष्ठ उवाच मत्स्यराजे निपतिते राजा युद्धविशारदः / राजेन्द्रान्प्रेरयामास कार्त्तवीर्यो महाबलः
अशा प्रकारे श्रीब्रह्मांड महापुराणात... ३८ वा अध्याय समाप्त झाला. वसिष्ठ म्हणाले: मत्स्यराज पडल्यावर, युद्धात निपुण अशा महाबली कार्तवीर्याने इतर श्रेष्ठ राजांना पाठवले.
Verse 2
बृहद्बलः सोमदत्तो विदर्भो मिथिलेश्वरः / निषधाधिपतिश्चैव मगधाधिपतिस्तथा
बृहद्बल, सोमदत्त, विदर्भ, मिथिला नरेश, निषध देशाचे स्वामी आणि मगधचे अधिपती.
Verse 3
आययुः समरे योद्धं भार्गवेद्रेण भूपते / वर्षन्तः शरजालानि नानायुद्धविशारदाः
हे भूपते! भार्गवश्रेष्ठासह समरात नानायुद्धविशारद योद्धे आले आणि बाणांचे जाळे पावसासारखे बरसू लागले।
Verse 4
वीराभिमानिनः सर्वे हैहयस्याज्ञया तदा / पिनाकहस्तः स भृगुर्ज्वलदग्निशिखोपमः
तेव्हा हैहयाच्या आज्ञेने स्वतःला वीर मानणारे सर्वजण जमले. पिनाक हातात धारण केलेला तो भृगुवंशी ज्वलंत अग्निशिखेसारखा तेजस्वी दिसला.
Verse 5
चिक्षेप नागपाशं च आभिमन्त्र्य शरोत्तमम् / तदस्त्रं भार्गवे द्रेण क्षिप्तं संग्राममूर्द्धनि
त्याने श्रेष्ठ बाण मंत्रित करून नागपाश अस्त्र फेकले. ते अस्त्र संग्रामाच्या शिखर क्षणी भार्गवश्रेष्ठाने सोडले होते.
Verse 6
चकर्त्त गारुडास्त्रेण सोमदत्तो महाबलः / ततः क्रुद्धो महाभागो रामः शत्रुविदारणः
महाबली सोमदत्ताने गरुडास्त्राने ते छेदून टाकले. तेव्हा शत्रू विदीर्ण करणारा महाभाग राम क्रुद्ध झाला.
Verse 7
रुद्रदत्तेन शूलेन सोमदत्तं जघान ह / बृहद्बलं च गदया विदर्भं मुष्टिना तथा
रुद्रदत्त शूलाने त्याने सोमदत्ताला ठार केले. तसेच बृहद्बलाला गदेनं आणि विदर्भाला मुष्टिप्रहाराने पराभूत केले.
Verse 8
मैथिलं मुद्गरेणैव शक्त्या च निषधाधिपम् / मागधञ्चरणाघातैरस्त्रजालेन सैनिकान्
त्याने मैथिलाला गदेने, निषधाधिपाला शक्तीने, मगधाला चरणाघातांनी आणि सैनिकांना अस्त्रांच्या जाळ्याने पराभूत केले.
Verse 9
निहत्य निखिलां सेनां संहाराग्निसमीरणे / दुद्राव कार्त्तवीर्यं च जामदग्न्यो महाबलः
संहाराग्नीच्या वाऱ्यासारखा प्रचंड होऊन सर्व सेना नष्ट करून महाबली जामदग्न्य कार्त्तवीर्यावरही धावून गेला.
Verse 10
दृष्ट्वा तं योद्धुमायान्तं राजानो ऽन्ये महारथाः / कार्य्याकार्यविधानज्ञाः पृष्टे कृत्वा च हैहयम्
त्याला युद्धासाठी येताना पाहून, कार्य-अकार्याचे विधान जाणणारे इतर महारथी राजे हैहयाला पाठीमागे ठेवून पुढे सरसावले.
Verse 11
रामेण युयुधुश्चैव दर्शयन्तश्च सौहृदम् / कान्यकुब्जाश्च शतशः सौराष्ट्रावन्तयस्तथा
ते रामासोबत युद्ध करू लागले आणि आपले सौहार्दही दाखवीत होते; कान्यकुब्जचे शेकडो, तसेच सौराष्ट्र व अवंतीचेही राजे होते.
Verse 12
चक्रुश्च शरजालानि रामस्य च समन्ततः / शरजालावृतस्तेषां रामः संग्राममूर्द्धनि
त्यांनी रामाच्या सभोवती बाणांचे जाळे रचले; त्या बाणजाळ्यांनी वेढलेला राम रणभूमीच्या अग्रभागी अढळ उभा राहिला.
Verse 13
न चादृश्यत राजेन्द्र तदा स त्वकृतव्रणः / सस्मार रामचरितं यदुक्तं हरिणेन वै
हे राजेंद्र! तेव्हा तो, ज्याच्या अंगावर जखम नव्हती, दिसेनासा झाला. हरिणे सांगितलेले रामचरित्र त्याने स्मरले.
Verse 14
कुशलं भार्गवेन्द्रस्य याचमानो हरिं मुनिः / एतस्मिन्नेव काले तु रामः शस्त्रास्त्रकोविदः
मुनि हरिला विनवित भार्गवेंद्राचे कुशल विचारू लागला. त्याच वेळी शस्त्रास्त्रात निपुण राम तेथे होता.
Verse 15
विधूय शरजालानि वायव्यास्त्रेण मन्त्रवित् / उदतिष्ठद्रणाकाङ्क्षी नीहारादिव भास्करः
मंत्रज्ञ रामाने वायव्यास्त्राने बाणांचे जाळे उडवून दिले आणि रणाची आस धरून धुक्यातून उगवणाऱ्या सूर्याप्रमाणे उभा राहिला.
Verse 16
त्रिरात्रं समरे रामस्तैः सार्द्धं युयुधे बली / द्वादशाक्षौहिणीस्तत्र चिच्छेद लघुविक्रमः
बलवान रामाने रणात त्यांच्याशी तीन रात्री युद्ध केले. तेथे लघुविक्रम रामाने बारा अक्षौहिणी सेना छिन्नविछिन्न केली.
Verse 17
रम्भास्तम्भवनं यद्वत् परश्वधवरायुधः / सर्वांस्तान्भूपवर्गांश्च तदीयश्च महाचमूः
श्रेष्ठ परशुधारी तो, जसा रंभास्तंभांचे वन तोडावे, तसा त्या सर्व राजवर्गांना आणि त्यांच्या महाचमूला नष्ट करू लागला.
Verse 18
दृष्ट्वा विनिहतां तेन रामेण सुमहात्मना / आजगाम महावीर्यः सुचन्द्रः सूर्यवंशजः
त्या सुमहात्मा रामाने त्याला विनिहत केलेले पाहून, सूर्यवंशज महावीर्य सुचंद्र तेथे आला।
Verse 19
लक्षराजन्यसंयुक्तः सप्ताक्षौहिणिसंयुतः / तत्रानेकमहावीरा गर्जन्तस्तोयदा इव
लक्षो राजन्य आणि सात अक्षौहिणी सैन्यांनी युक्त होऊन, तेथे अनेक महावीर मेघांसारखे गर्जू लागले।
Verse 20
कंपयन्तो भुवं राजन् युयुधुर्भार्गवेण च / तेः प्रयुक्तानि शस्त्राणि महास्त्राणि च भूपते
हे राजन्, भूमी कंपवित ते भार्गवाबरोबर युद्ध करू लागले; हे भूपते, त्यांनी शस्त्रे व महास्त्रे चालविली।
Verse 21
क्षणेन नाशयामास भार्गवेन्द्रः प्रतापवान् / गृहीत्वा परशुं दिव्यं कालातकयमोपमम्
प्रतापवान भार्गवेंद्राने क्षणात नाश केला; कालांतक यमासारखा दिव्य परशु हातात घेऊन।
Verse 22
कालयन्सकला सेनां चिच्छेद भुगुनन्दनः / कर्षकस्तु यथा क्षेत्रे पक्वं धान्यं तथा तृणम्
संपूर्ण सेनेचा संहार करीत भृगुनंदनाने ती छिन्नभिन्न केली; जसा शेतकरी शेतात पिकलेले धान्य व गवत कापतो।
Verse 23
निशेषयति दात्रेण तथा रामेण तत्कृतम् / लक्षराजन्यसैन्यं तददृष्ट्वा रामेण दारितम्
रामाने दात्र (कुऱ्हाड) घेऊन तसेच सर्वांचा निःशेष केला; आणि लक्ष-लक्ष राजन्यसेना त्याला न पाहताच रामाने फाडून टाकली।
Verse 24
सुचन्द्रः पृथिवीपालो युयुधे संगरे नृप / तावुभौ तत्र संक्षुब्धौ नानाशस्त्रास्त्रकोविदौ
हे नृपा! पृथ्वीपाल सुचंद्र रणांगणात लढू लागला. तेथे ते दोघेही संतप्त होऊन, नाना शस्त्र-अस्त्रांत निपुण, परस्पर भिडले।
Verse 25
युयुधाते महावीरौ मुनीशनृपतीश्वरौ / रामो ऽस्मै यानि शस्त्राणि चिक्षेपास्त्राणि चापि हि
ते दोघे महावीर—मुनिश व नृपतींचे ईश्वर—युद्ध करीत राहिले. रामाने त्याच्यावर जी जी शस्त्रे व अस्त्रे फेकली, ती सर्वही।
Verse 26
तानि सर्वाणि चिच्छेद सुचन्द्रो युद्ध पण्डितः / ततः क्रुद्धो रणे रामः सुचन्द्रं पृथिवीश्वरम्
युद्धपंडित सुचंद्राने ती सर्व शस्त्रे छेदून टाकली. मग रणात क्रुद्ध झालेला राम पृथ्वीश्वर सुचंद्रावर धावला।
Verse 27
कृतप्रतिकृताभिज्ञं ज्ञात्वोपस्पृश्य वार्यथ / नारायणास्त्रं विशिखे संदधे चानिवारितम्
प्रतिकारात निपुण आहे असे जाणून रामाने जल स्पर्श करून शुद्धी केली; आणि मग अडथळा न होता बाणावर नारायणास्त्र संधान केले।
Verse 28
तदस्त्रं शतसूर्याभं क्षिप्तं रामेण धीमता / हृष्टोत्तीर्य रथात्सद्यः सुचन्द्रः प्रणनाम ह
तेव्हा धीमान रामाने शंभर सूर्यांसारखे तेजस्वी ते अस्त्र फेकले. सुचंद्र आनंदित होऊन तत्क्षणी रथातून उतरला आणि प्रणाम करू लागला.
Verse 29
सर्वास्त्रपूज्यं तच्चापि नारायणविनिर्मितम् / तमेवं प्रणतं त्यक्त्वा यथौ नारायमन्तिकम्
तेही सर्व अस्त्रांनी पूज्य आणि नारायणनिर्मित होते. त्याला असे प्रणत पाहून, तो यथाविधी नारायणाच्या सान्निध्यात गेला.
Verse 30
विस्मितो ऽभूत्तदा रामः समरे शत्रसूदनः / दृष्ट्वा व्यर्थं महास्त्रं तद्भूपं स्वस्थं विलोक्य च
तेव्हा रणात शत्रुसूदन राम विस्मित झाला. ते महास्त्र निष्फळ झालेले पाहून आणि राजाला स्वस्थ पाहून तो चकित झाला.
Verse 31
रामः शक्तिं च मुसलं तोमरं पट्टिशं तथा / गदां च परशुं कोपाच्छिक्षेप नृपमूर्द्धनि
क्रोधाने रामाने शक्ती, मुसळ, तोमर, पट्टिश, गदा आणि परशू—हे सर्व राजाच्या मस्तकावर फेकले.
Verse 32
जग्राह तानि सर्वाणि सुचन्द्रो लीलयैव हि / चिक्षेप शिवशूलं च रामो नृपतये यदा
ती सर्व शस्त्रे सुचंद्राने जणू खेळतच पकडली. आणि जेव्हा रामाने राजावर शिवशूलही फेकले, तेव्हाही तसेच झाले.
Verse 33
बभूव पुष्पमालां च तच्छूलं नृपतेर्गले / ददर्श च पुरस्तस्य भद्रकालीं जगत्प्रसूम्
ते शूलच राजाच्या गळ्यात पुष्पमाळा झाले; आणि त्याने समोर जगत्प्रसू भद्रकालीचे दर्शन घेतले.
Verse 34
वहन्तीं मुण्डमालां च विकटास्यां भयङ्करीम् / सिंहस्थां च त्रिनेत्रां च त्रिशूलवरधारिणीम्
ती मुंडमाळा धारण करणारी, विकटमुखी भयङ्करी; सिंहावर आरूढ, त्रिनेत्री, त्रिशूल व वरमुद्रा धारण करणारी होती.
Verse 35
दृष्ट्वा विहाय शस्त्रास्त्रं नमस्कृत्य समैडत / राम उवाच नमोस्तु ते शङ्करवल्लभायै जगत्सवित्र्यै समलङ्कृतायै
हे पाहून रामाने शस्त्रास्त्र बाजूला ठेवून नमस्कार केला व स्तुती केली: ‘शंकरवल्लभा, जगत्सावित्री, सुशोभिता देवी, तुला नमस्कार असो.’
Verse 36
नानाविभूषाभिरिभारिगायै प्रपन्नरक्षाविहितोद्यमायै / दक्षप्रसूत्यै हिमवद्भवायै महेश्वरार्द्धङ्गसमास्थितायै
नानाविध अलंकारांनी विभूषित, गजशत्रू (सिंह) वर आरूढ; शरणागतांच्या रक्षणासाठी तत्पर; दक्षकन्या, हिमवंतकन्या, महेश्वराच्या अर्धांगात स्थित देवीला नमस्कार.
Verse 37
काल्यै कलानाथकलाधरायै भक्तप्रियायै भुवनाधिपायै / ताराभिधायै शिवतत्परायै गणेश्वराराधितपादुकायै
काली, कलानाथाची कला धारण करणारी; भक्तप्रिय, भुवनाधिपती; ‘तारा’ नावाने प्रसिद्ध, शिवतत्पर; आणि गणेश्वराने आराधिलेल्या पादुका-ज्यांच्या, त्या देवीला नमस्कार.
Verse 38
परात्परायै परमेष्ठिदायै तापत्रयोन्मूलनचिन्तनायै / जगद्धितायास्तपुरत्रयायै बालादिकायै त्रिपुराभिधायै
परात्परा, परमेष्ठी देणारी, त्रितापांचे उन्मूलन करणारी; जगत्हितकारी, त्रिपुर-विनाशिनी, बालादि-रूपिणी ‘त्रिपुरा’ला नमस्कार।
Verse 39
समस्तविद्यासुविलासदायै जगज्जनन्यै निहिताहितायै / बकाननायै बहुसाख्यदायै विध्वस्तनानासुरदान्वायै
समस्त विद्यांचा सु-विलास देणारी, जगज्जननी, हित धारण करणारी; बक-मुखी, अनेक शाखा/मार्ग देणारी, नाना असुर-दानवांचा विध्वंस करणारीला नमस्कार।
Verse 40
वराभयालङ्कृतदोर्लतायै समस्तगीर्वाणनमस्कृतायै / पीतांबरायै पवनाशुगायै शुभप्रदायै शिवसंस्तुतायै
वर व अभयाने शोभित भुज-लता असलेली, सर्व देवांनी नमस्कार केलेली; पीतांबरधारी, वाऱ्यासारखी वेगवान, शुभ देणारी, शिवाने स्तुत केलेलीला नमस्कार।
Verse 41
नागारिगायै नवखण्डपायै नीलाचलाभां गलसत्प्रभायै / लघुक्रमायै ललिताभिधायै लेखाधिपायै लवणाकरायै
नाग-शत्रू (गरुड) वर आरूढ, नवखण्डांची पालक; नीलाचलसदृश कांती असलेली, कंठात तेज धारण करणारी; लघुक्रमे चालणारी, ‘ललिता’ नामधारी, लेखेची अधिपती, लवणाकर (समुद्र) स्वरूपिणीला नमस्कार।
Verse 42
लोलेक्षणायै लयवर्जितायै लाक्षारसालङ्कृतपङ्कजायै / रमाभिधायै रतिसुप्रियायै रोगापहायै रचिताखिलायै
चंचल नेत्रांची, लयवर्जित (अविनाशी); लाखरसाने अलंकृत कमळासारखी, ‘रमा’ नामधारी, रतीला अतिशय प्रिय; रोग हरिणारी, सर्वाची रचना करणारीला नमस्कार।
Verse 43
राज्यप्रदायै रमणोत्सुकायै रत्नप्रभायै रुचिरांबरायै / नमो नमस्ते परतः पुरस्तात् पार्श्वाधरोर्ध्वं च नमो नमस्ते
राज्य देणारी, रमणात उत्सुक, रत्नप्रभेने उजळलेली व सुंदर वस्त्रधारिणी देवी! तुला वारंवार नमस्कार; मागे, पुढे, बाजूस, खाली व वर—सर्वत्र तुला नमस्कार।
Verse 44
सदा च सर्वत्र नमो नमस्ते नमो नमस्ते ऽखिलविग्रहायै / प्रसीद देवेशि मम प्रतिज्ञां पुरा कृतां पालय भद्रकालि
सदा आणि सर्वत्र तुला नमस्कार; सर्वरूपिणी तुला नमस्कार। हे देवेशी भद्रकाली, प्रसन्न हो; पूर्वी केलेली माझी प्रतिज्ञा पाळ।
Verse 45
त्वमेव माता च पिता त्वमेव जगत्त्रयस्यापि नमो नमस्ते / वसिष्ठ उवाच एवं स्तुता तदा देवी भद्रकाली तरस्विनी
तूच माता आणि तूच पिता; त्रैलोक्याची अधिष्ठात्री तुला नमस्कार। वसिष्ठ म्हणाले—अशी स्तुती झाल्यावर तेव्हा पराक्रमी देवी भद्रकाली प्रकट झाली।
Verse 46
उवाच भार्गवं प्रीता वरदानकृतोत्सवा / भद्रकाल्युवाच वत्स राम महाभाग प्रीतास्मि तव सांप्रतम्
वरदान देण्याच्या आनंदाने प्रफुल्लित झालेली देवी भार्गवाला म्हणाली. भद्रकाली म्हणाली—वत्सा, महाभाग रामा, मी आता तुझ्यावर प्रसन्न आहे।
Verse 47
वरं वरय मत्तो यस्त्वया चाभ्यर्थिता हृदि / राम उवाच मातर्यदि वरो देयस्त्वया मे भक्तव त्सले
माझ्याकडून तोच वर माग, जो तू हृदयात मागितला आहेस. राम म्हणाला—माते, जर तू मला वर देणार असशील, हे भक्तवत्सले!
Verse 48
तत्सुचन्द्रं जये युद्धे तवानुग्रहभाजनम् / इति मे ऽभिहितं देवि कुरु प्रीतेन चेतसा
हे देवी, युद्धातील विजयासाठी तो सुचंद्र तुझ्या अनुग्रहाचा पात्र आहे—असे मी सांगितले; प्रसन्न मनाने ते कर.
Verse 49
येन केनाप्युपायेन जगन्मातर्नमो ऽस्तु ते / भद्रकाल्युवाच आग्नेयास्त्रेण राजेन्द्रं सुचन्द्रं नय मद्गृहम्
जगन्माता, कोणत्याही उपायाने तुला नमस्कार. भद्रकाली म्हणाली—आग्नेयास्त्राने राजेंद्र सुचंद्राला माझ्या घरी आण.
Verse 50
ममातिप्रियमद्यैव पार्षदो मे भवत्वयम् / वसिष्ठ उवाच इत्युक्तमाकर्ण्य स भार्गवेन्द्रो देव्याः प्रियं कर्तुमथोद्यतो ऽभूत्
आजच हे माझे अतिशय प्रिय होवो—हा माझा पार्षद होवो. वसिष्ठ म्हणाले—हे ऐकून तो भार्गवश्रेष्ठ देवीचे प्रिय करण्यास तत्पर झाला.
Verse 51
प्राणान्नियम्याचमनं च कृत्वा सुचन्द्रमुद्दिश्य च तत्समादधे / अस्त्रं प्रयुक्तं नृपतेर्वधाय रामेण राजन् प्रसभं तदा तत्
प्राण संयमून आचमन करून, सुचंद्राला लक्ष्य करून त्याने ते अस्त्र संधान केले; हे राजन्, तेव्हा रामाने नृपतीच्या वधासाठी ते अस्त्र जोराने सोडले.
Verse 52
दग्ध्वा वपुर्भूतमयं तदीयं निनाय लोकं परदेवतायाः / ततस्तु रामेण कृतप्रणामा सा भद्रकालो जगदादिकर्त्री
त्याचे भूतमय शरीर जाळून तिने त्याला परदेवतेच्या लोकात नेले. मग रामाने प्रणाम केला—तीच भद्रकाली जगाची आदिकर्त्री आहे.
Verse 53
अन्तर्हिताभूदथ जामदग्न्यस्तस्थौ रणेभूपवधाभिकाङ्क्षी
तेव्हा जामदग्न्य (परशुराम) अंतर्हित झाला आणि रणात राजवधाची अभिलाषा धरून स्थिर उभा राहिला।
Frequently Asked Questions
Rather than a full vamsha list, the chapter preserves a coalition roster: Kārttavīrya (Haihaya) mobilizes kings identified by realms—Vidarbha, Mithilā, Niṣadha, Magadha—plus groups from Kānyakubja, Saurāṣṭra, and Avanti, mapping a Kṣatriya alliance network.
Nāgapāśa is launched; it is countered/cleaved with Gāruḍāstra; later the battlefield’s arrow-net (śarajāla) is dispersed by Vāyavyāstra, and Somadatta is slain with a Rudra-bestowed śūla (rudra-datta śūla).
It functions as historiographic metadata: named rulers and regions are anchored into a time-sequenced narrative of rise and defeat, showing how dynastic power realigns—i.e., Vamsha is expressed through political geography and conflict outcomes.