Adhyaya 29

Verse 1

इति श्रीब्रह्माण्डे महापुराणे वोयुप्रोक्ते मध्यभागे तृतीय उपोद्धातपादे ऽष्टाविंशतितमो ऽध्यायः // २८// वसिष्ठ उवाच जमदग्निस्ततो भूयस्तमुवाच रुषान्वितः / ब्रह्मस्वं नापहर्त्तव्यं पुरुषेण विजानता

अशा प्रकारे श्रीब्रह्माण्ड महापुराणातील वायुप्रोक्त मध्यभाग, तृतीय उपोद्धातपादातील अठ्ठाविसावा अध्याय. वसिष्ठ म्हणाले— मग जमदग्नी क्रोधयुक्त होऊन पुन्हा त्याला म्हणाले: जाणत्या पुरुषाने ब्राह्मणधनाचा अपहरण करू नये।

Verse 2

प्रसह्य गां मे हरतो पापमाप्स्यसि दुर्मते / आयुर्जाने परिक्षीणं न चेदेतत्करिष्यति

दुर्मते! माझी गाय जबरदस्तीने नेत असशील तर तुला पाप लागेल; मला माहीत आहे, तुझे आयुष्य क्षीण झाले आहे— जर तू हे थांबवले नाहीस तर।

Verse 3

बलादिच्छसि यन्नेतुं तन्न शक्यं कथञ्चन / स्वयं वा यदि सायुच्येद्विनशिष्यति पार्थिवः

तू जे बलाने नेऊ इच्छितोस ते कधीही शक्य नाही; आणि राजा स्वतः जर त्यात पडला, तर तो नष्ट होईल।

Verse 4

दानं विनापहरणं ब्राह्मणानां तपस्विनाम् / शतायुषोर्ऽजुनादन्यः को न्विच्छति जिजीविषुः

तपस्वी ब्राह्मणांचे दान न देता अपहरण करणे योग्य नाही। शतायुषी अर्जुनाव्यतिरिक्त जिवंत राहू इच्छिणारा कोण असे करील?

Verse 5

इत्युक्तस्तेन संक्रुद्धः स मन्त्रीकालचोदितः / बद्ध्वा तां गां दृढैः पाशैर्विचकर्ष बलान्वितः

हे ऐकून तो मंत्री, काळाच्या प्रेरणेने, क्रोधाने पेटला। त्याने त्या गायीला घट्ट पाशांनी बांधून बलपूर्वक ओढत नेले।

Verse 6

जमदग्निरथ क्रोधाद्भाविकर्मप्रचोदितः / रुरोध तं यथाशक्ति विकर्षन्तं पायस्विनीम्

मग जमदग्नीही क्रोधाने, भावी कर्माच्या प्रेरणेने, दूधाळ गायीला ओढणाऱ्याला यथाशक्ती अडवू लागला।

Verse 7

जीवन्न प्रतिमोक्ष्यामि गामेनामित्यमर्षितः / जग्राह सुदृढं कण्ठे वाहुभ्यां तां महामुनिः

महामुनी संतप्त होऊन म्हणाले—“मी जिवंत असेपर्यंत ही गाय सोडणार नाही।” आणि त्यांनी दोन्ही बाहूंनी तिचा गळा अतिशय घट्ट धरला।

Verse 8

ततः क्रोधपरीतात्मा चन्द्रगुप्तो ऽतिनिर्घृणः / उत्सारयध्वमित्येनमादिदेश स्वसैनिकान्

त्यानंतर क्रोधाने व्यापलेला, अत्यंत निर्दयी चंद्रगुप्ताने आपल्या सैनिकांना आज्ञा दिली—“याला हाकलून द्या।”

Verse 9

अप्रधृष्यतमं लोके तमृषिं राजकिङ्कराः / भर्त्राज्ञया प्रसह्यैनं परिवव्रुः समन्ततः

जगात अप्रतिहत त्या ऋषीला राजकिंकरांनी। स्वामीच्या आज्ञेने बलपूर्वक सर्व बाजूंनी वेढले॥

Verse 10

दण्डैः कशाभिर्लकुडैर्विनिघ्नन्तश्च मुष्टिभिः / ते समुत्सारयन् धेनोः सुदूरतरमन्तिकात्

दंड, चाबूक, लाकूड आणि मुठीने मारत मारत। त्यांनी त्याला धेनूजवळून फार दूर हुसकावून नेले॥

Verse 11

स तथा हन्यमोनो ऽपि व्यथितःक्षमयान्वितः / न चुक्रोधाक्रोधनत्वं सतो हि परमं धनम्

असा मार खाऊनही तो व्यथित झाला तरी क्षमायुक्त राहिला। तो रागावला नाही; कारण सज्जनांचे परम धन म्हणजे अक्रोध।

Verse 12

स च शक्तः स्वतपसा संहर्त्तुमपि रक्षितुम् / जगत्सर्वं क्षयं तस्य चिन्तयन्न प्रचुक्रुधे

स्वतपाने तो समर्थ होता—जगताचा संहारही करू शकत आणि रक्षणही। तरी त्यांच्या विनाशाचा विचार करूनही तो क्रोधित झाला नाही।

Verse 13

सपूर्वं क्रोधनो ऽत्यर्थं मातुरर्थे प्रसादितः / रामेणाभूत्ततो नित्यं शान्त एव महातपाः

तो महातपस्वी पूर्वी फारच क्रोधी होता; मातेसाठी रामाने त्याला प्रसन्न केले। तेव्हापासून तो नेहमी शांतच राहिला।

Verse 14

स हन्यमानः सुभृशं चूर्णिताङ्गास्थिवन्धनः / निपपात महातेजा धरण्यां गतचेतनः

अत्यंत मारहाण झाल्यामुळे ज्याचे अवयव आणि हाडांचे सांधे चक्काचूर झाले होते, तो महातेजस्वी ऋषी बेशुद्ध होऊन जमिनीवर पडला.

Verse 15

तस्मिन्मुनौ निपतिते स दुरात्मा विशङ्कितः / किङ्करानादिशच्छीघ्रं धेनोरानयने बलात्

तो मुनी खाली पडल्यावर, तो दुरात्मा राजा साशंक झाला आणि त्याने सेवकांना गायीला बळजबरीने पकडून आणण्याचा त्वरित आदेश दिला.

Verse 16

ततः सवत्सां ता धेनुं बद्ध्वा पाशैर्दृढैर्नृपः / कशाभिरभिहन्यन्त चकृषुश्च निनीषया

त्यानंतर वासरासह त्या गायीला मजबूत दोऱ्यांनी बांधून, चाबकाने मारत, तिला नेण्याच्या इच्छेने त्यांनी ओढण्यास सुरुवात केली.

Verse 17

आकृष्यमाणा बहुभिः कशाभिर्लगुडैरपि / हन्यमाना भृशं तैश्च चुक्रुधे च पयस्विनी

पुष्कळ जणांकडून ओढली जात असताना आणि चाबूक व काठ्यांनी अत्यंत मारली जात असताना, ती दुभती गाय संतापली.

Verse 18

व्यथितातिकशापातैः क्रोधेन महातान्विता / आकृष्य पाशान् सुदृढान् कृत्वात्मानममोचयत्

चाबकाच्या अतिमाराने व्यथित होऊन आणि प्रचंड क्रोधाने भरून, तिने ते मजबूत पाश तोडून स्वतःची सुटका करून घेतली.

Verse 19

विमुक्तपाशवन्धासा सर्वतो ऽभिवृता बलैः / हुंहारवं प्रकुर्वाणा सर्वतो ऽह्यपतद्रुषा

ती पाशबंधनातून मुक्त होऊन, सर्व बाजूंनी सैन्यांनी वेढलेली असतानाही, हुंकार करत क्रोधाने सर्वत्र झेपावली।

Verse 20

विषाणखुरपुच्छाग्रैरभिहत्य समन्ततः / राजमन्त्रिबलं सर्वं व्यद्रावयदमर्षिता

तिने शिंगे, खुर आणि शेपटीच्या टोकाने सर्व बाजूंनी प्रहार करून, संतापाने राजा-मंत्र्यांचे सर्व सैन्य पळवून लावले।

Verse 21

विद्राव्य किङ्करान्सर्वांस्तरसैव पयस्विनी / पश्यतां सर्वभूतानां गगनं प्रत्यपद्यत

पयस्विनीने सर्व किंकऱांना वेगाने पळवून लावले आणि सर्व प्राण्यांच्या पाहता पाहता आकाशाकडे निघून गेली।

Verse 22

ततस्ते भग्नसंकल्पाः संभग्नक्षतविग्रहाः / प्रसह्य बद्ध्वा तद्वत्सं जग्मुरेवातिनिर्घृणाः

मग त्यांचे संकल्प मोडले, देह जखमी-भंग झाले; तरीही ते निर्दयी लोक त्या वासराला जबरदस्तीने बांधून घेऊन गेले।

Verse 23

पयस्विनीं विना वत्सं गृहीत्वा किङ्करैः सह / स पापस्तरसा राज्ञः सन्निधिं समुपागमत्

पयस्विनीला न घेता, वासराला किंकऱांसह पकडून तो पापी वेगाने राजाच्या सन्निधीला जाऊन पोहोचला।

Verse 24

गत्वा समीपं नृपतेः प्रणम्यास्मै प्रशंसकृत् / तद्व्रत्तान्तमशेषेण व्याचचक्षे ससाध्वसः

तो राजाजवळ जाऊन नमस्कार करून, स्तुती करीत, तो सर्व वृत्तान्त भययुक्त होऊन सविस्तर सांगू लागला।