Adhyaya 2

Verse 1

इति श्रीब्रह्माण्डे महापुराणे वायुप्रोक्ते मध्यभागे तृतीय उपोद्धातपादे ऋषिसर्गवर्णनं नाम प्रथमो ऽध्यायः सूत उवाच विनिवृत्ते प्रजासर्गे षष्ठे वै चाक्षुषस्य ह / प्रजाः सृजेति व्यदिष्टः स्वयं दक्षः स्वयंभुवा

अशा प्रकारे श्रीब्रह्माण्ड महापुराणातील वायुप्रोक्त मध्यभागाच्या तृतीय उपोद्धातपादात ‘ऋषिसर्गवर्णन’ नावाचा पहिला अध्याय. सूत म्हणाले— चाक्षुष मन्वंतरातील सहावा प्रजासर्ग संपल्यावर स्वयंभूने स्वतः दक्षाला ‘प्रजा सृज’ असा आदेश दिला।

Verse 2

ससर्ज सर्वभूतानि गतिमन्ति ध्रुवाणि च / मानसानि च भूतानि स पूर्वमसृजत्प्रभुः

त्या प्रभूने सर्व भूतांची सृष्टी केली— गतीमान आणि स्थिरही; आणि प्रथम त्याने मानसी (मनातून उत्पन्न) भूतांची निर्मिती केली।

Verse 3

ऋषीन्देवांश्च गन्धर्वान्मनुष्योरगराक्षसान् / यक्षभूतपिशाचांश्च वयः पशुमृगांस्तथा

ऋषी, देव, गंधर्व, मनुष्य, उरग व राक्षस; तसेच यक्ष, भूत, पिशाच, पक्षी, पशु व मृगही।

Verse 4

यदास्य मनसा सृष्टा न व्यवर्द्धन्त ताः प्रजाः / अपध्याता भगवता महादेवेन धीमता

जेव्हा त्याच्या मनाने सृष्टी केलेल्या त्या प्रजा वाढल्या नाहीत, तेव्हा धीमान भगवान महादेवांनी त्यांचा ध्यानत्याग केला।

Verse 5

स मैथुनेन भावेन सिसृक्षुर्विविधाः प्रजाः / असिक्रीमावहद्भार्यां वीरणस्य प्रजापतेः

मग मैथुनभावाने विविध प्रजा निर्माण करण्याची इच्छा धरून त्याने प्रजापती वीरणाची पत्नी असिक्री हिला स्वीकारले।

Verse 6

सुतां सुमहता युक्तां तपसा लोक धारिणीम् / यया धृतमिदं सर्वं जगत्स्थावरजङ्गमम्

ती महान तपाने युक्त, लोक धारण करणारी कन्या होती—जिच्यामुळे हे सर्व स्थावर-जंगम जगत् धारण झाले आहे।

Verse 7

अत्राप्युदाहरन्तीमौ श्लोकौ प्राचेतसां प्रति / दक्षस्योद्वहतो भार्यांमसिक्रीं वैरणीं पुरा

येथेही प्राचेतसांप्रती हे दोन श्लोक सांगितले जातात—पूर्वी दक्षाने वैरणी असिक्रीला पत्नी म्हणून स्वीकारले तेव्हा।

Verse 8

कृपानां नियुतं दक्षं सर्पिणां साभिमानिनाम् / नदीगिरिष्बसज्जन्तं पृष्ठतो ऽनुययौ प्रभुम्

कृपाणांच्या नियुत व अभिमानी सर्पांच्या मध्ये दक्ष नदी-पर्वतांत आसक्त होताही प्रभूच्या पाठीमागे चालत गेला।

Verse 9

तं दृष्ट्वा ऋषिभिः प्रोक्तं प्रतिष्ठास्यति वै प्रजाः / प्रथमो ऽत्र द्वितीयस्तु दक्षः स हि प्रजापतिः

त्याला पाहून ऋषींनी म्हटले—हा निश्चयच प्रजांची प्रतिष्ठा करील; येथे प्रथम तो, आणि द्वितीय दक्ष, कारण तोच प्रजापती आहे।

Verse 10

अथागच्छद्यथाकालं प्रहीनां नियुतं तु यत् / असिक्रीं वैरणीं तत्र दक्षः प्राचेतसो ऽवहत्

मग यथाकाळ उरलेला नियुत भाग आला; तेथे प्राचेतस दक्षाने असिक्नी नावाची वैरणी पत्नी म्हणून स्वीकारली।

Verse 11

अथ पुत्रसहस्रं स वैरण्याममितौजसम् / असिक्न्यां जनयामास दक्षः प्राचे तसः प्रभुः

मग प्रभु प्राचेतस दक्षाने असिक्नीपासून वैरणीत अमित तेज असलेले एक हजार पुत्र उत्पन्न केले।

Verse 12

तांस्तु दृष्ट्वा महातेजाः स विवर्द्धयिषुः प्रजाः / देवर्षिप्रियसंवादो नारदो ब्रह्मणः सुतः

त्यांना पाहून, प्रजा वाढविण्याची इच्छा असलेला महातेजस्वी, देवर्षींना प्रिय संवादकर्ता, ब्रह्मपुत्र नारद (तेथे आला)।

Verse 13

नाशाय वचनं तेषां शापयैवात्मनो ऽब्रवीत् / यः कश्यपसुतस्याथ परमेष्ठी व्यजायत

त्यांच्या नाशासाठी त्याने स्वतःचा शापरूप वचन उच्चारले; आणि जो परमेष्ठी कश्यपपुत्राच्या येथे उत्पन्न झाला।

Verse 14

मानसः कश्यपस्यासीद्दक्षशापवशात्पुनः / तस्मात्स काश्यपस्याथ द्वितीयो मानसो ऽभवत्

दक्षाच्या शापाच्या प्रभावाने तो पुन्हा कश्यपाचा मानसपुत्र झाला; म्हणून तो काश्यपाचा दुसरा मानसपुत्र ठरला।

Verse 15

स हि पूर्वं समुत्पन्नो नारदः परमेष्ठिनः / तेन वृक्षस्य पुत्रा वै हर्यश्वा इति विश्रुताः

तो नारद पूर्वी परमेष्ठीपासून उत्पन्न झाला होता; त्याच्यामुळे वृक्षाचे पुत्र ‘हर्यश्व’ म्हणून प्रसिद्ध झाले।

Verse 16

धर्मार्थं नाशिताः सर्वे विधिना च न संशयः / तस्योद्यतस्तदा दक्षः क्रुद्धः शापाय वै प्रभुः

धर्मासाठी ते सर्व विधीने नष्ट झाले—यात संशय नाही; तेव्हा उद्यत प्रभु दक्ष क्रुद्ध होऊन शाप देण्यास सिद्ध झाला।

Verse 17

ब्रह्मर्षीन्वै पुरस्कृत्य याचितः परमेष्ठिना / ततो ऽभिसंधिं चक्रे वै दक्षश्च परमेष्ठिना

ब्रह्मर्षींना पुढे करून परमेष्ठीने विनंती केली; तेव्हा दक्षानेही परमेष्ठीशी संधि केली।

Verse 18

कन्यायां नारदो मह्यं तव पुत्रो भवेदिति / ततो दक्षः सुतां प्रदात् प्रियां वै परमेष्ठिने / तस्मात्स नारदो जज्ञे भूयः शापभयदृषिः

कन्येच्या बाबतीत तो म्हणाला—“नारद माझा पुत्र होवो.” मग दक्षाने परमेष्ठीला आपली प्रिय कन्या अर्पण केली. त्यामुळे नारद पुन्हा जन्मला, शापभय जाणणारा ऋषी.

Verse 19

शांशपायन उवाच कथं वै नाशिताः पूर्वं नारदेन सुरर्षिणा / प्रजापतिसुतास्ते वै श्रोतुमिच्छामि तत्त्वतः

शांशपायन म्हणाले—देवर्षी नारदाने पूर्वी त्यांचा नाश कसा केला? ते प्रजापतीचे पुत्र कसे विनष्ट झाले—हे मला तत्त्वतः ऐकायचे आहे.

Verse 20

सूत उवाच दक्षपुत्राश्च हर्यश्वा विवर्धयिषवः प्रजाः / समागता महावीर्या नारदस्तानुवाच ह

सूत म्हणाले—दक्षाचे पुत्र हर्यश्व प्रजा वाढविण्याच्या इच्छेने एकत्र आले. ते महावीर्यवान होते; तेव्हा नारद त्यांना म्हणाला.

Verse 21

बालिशा बत यूयं वै न प्रजानीथ भूतलम् / अन्तरूर्ध्वमधश्चैव कथं स्रक्ष्यथ वै प्रजाः

अहो, तुम्ही खरोखर बालिश आहात; तुम्हाला भूतल माहीत नाही. आत, वर आणि खाली—हे न जाणता तुम्ही प्रजा कशी निर्माण कराल?

Verse 22

ते तु तद्वचन श्रुत्वा प्याताः सर्वतो दिशम् / अधापि म निवर्त्तन्ते समुद्रस्था इवापगाः

ते वचन ऐकून ते सर्व दिशांना निघून गेले. आजही ते परतले नाहीत—जसे समुद्रात मिळालेल्या नद्या पुन्हा परत येत नाहीत.

Verse 23

अथ तेषु प्रणष्टेषु दक्षः प्राचे तसः पुनः / वैरण्यामेव पुत्राणां सहस्रमसृजत्प्रभुः

ते नष्ट झाल्यावर प्राचेतस दक्षाने पुन्हा वैरण्येपासून हजार पुत्रांची सृष्टी केली।

Verse 24

प्रजा विवर्द्धयिषवः शबलाश्वाः पुनस्तु ते / पूर्वमुक्तं वचस्तद्वै श्राविता नारदेन ह

शबलाश्व नावाचे ते प्रजा वाढवू इच्छित होते; पण नारदाने त्यांना पूर्वीचे वचन ऐकविले।

Verse 25

अन्योन्यमूचुस्ते सर्वे सम्यगाह ऋषिः स्वयम् / भ्रातॄणां पदवीं चैव गन्तव्या नात्र संशयः

ते सर्वे एकमेकांना म्हणाले—ऋषीने स्वतः योग्यच सांगितले; भावंडांच्या मार्गानेच जावे, यात संशय नाही।

Verse 26

ज्ञात्वा प्रमाणं पृथ्व्या वै सुखं स्रक्ष्यामहे प्रजाः / प्रकाशाः स्वस्थमनसा यथावदनुशासिताः

पृथ्वीचे प्रमाण जाणून आम्ही सुखाने प्रजा निर्माण करू; निर्मळ व शांत मनाने, यथाविधी अनुशासित आहोत।

Verse 27

ते ऽपि तेनैव मार्गेण प्रयाताः सर्वतो दिशम् / अद्यापि न निवर्त्तन्ते विस्तारायमलिप्सवः

तेही त्याच मार्गाने सर्व दिशांना निघून गेले; विस्ताराची आस धरून ते आजही परत येत नाहीत।

Verse 28

ततः प्रभृति वै भ्राता भ्रातुरन्वेषणे रतः / प्रयतो नश्यति क्षिप्रं तन्न कार्यं विजानता

तेव्हापासून तो भाऊ भावाच्या शोधातच रत झाला. प्रयत्न करूनही तो लवकर नष्ट होतो; जाणत्याने असे कार्य करू नये.

Verse 29

नष्टेषु शबलाश्वेषु दक्षः क्रुद्धो ऽशपद्विभुः / नारदं नाशमेहीति गर्भवासं वसेति च

शबल अश्व नष्ट झाल्यावर प्रभु दक्ष क्रुद्ध झाले व शाप दिला— ‘हे नारद, तू नाश पाव; आणि गर्भवासात वास कर.’

Verse 30

तदा तेष्वपि नष्टेषु महात्मा स प्रभुः किल / षष्टिं दक्षो ऽसृजत्कन्या वैरण्यामेव विश्रुताः

तेव्हाही ते नष्ट झाल्यावर, त्या महात्मा प्रभु दक्षाने साठ कन्या उत्पन्न केल्या; त्या ‘वैरण्या’ म्हणूनच प्रसिद्ध झाल्या.

Verse 31

तास्तदा प्रतिजग्राह पत्न्यर्थं कश्यपः सुताः / धर्मः सोमश्च भगवांस्तथा चान्ये महर्षयः

तेव्हा कश्यपाने त्यांना पत्नी म्हणून स्वीकारले; तसेच धर्म, भगवान सोम आणि इतर महर्षींनीही (त्यांना) स्वीकारले.

Verse 32

इमां विसृष्टिं दक्षस्य कृत्स्नां यो वेद तत्त्वतः / आयुष्मान्कीर्त्तिमान्धन्यः प्रजावाश्च भवत्युत

जो दक्षाची ही संपूर्ण सृष्टी तत्त्वतः जाणतो, तो दीर्घायुषी, कीर्तिमान, धन्य आणि संततीवान होतो.