Adhyaya 22
Manu Offers Devahūti to Kardama; The Sage Accepts with a Devotional Vow
मागील अध्यायातील स्वायंभुव मनूच्या धर्मनिष्ठ राज्याची स्तुती व कर्दम मुनींच्या सत्कारानंतर संवाद अधिक आत्मीय व वंशविस्ताराकडे वळतो. राजधर्माविषयी मुनींचे निरूपण ऐकून मनू नम्र होतो; ब्राह्मण–क्षत्रिय परस्परावलंबन हे भगवंताने ठरविलेले रक्षणकार्य आहे असे तो गौरवितो आणि कन्या देवहूतीवरील स्नेह व्यक्त करून कर्दमांना तिचा स्वीकार करण्याची विनंती करतो—नारदांच्या प्रशंसेने देवहूती स्वेच्छेने आकर्षित झाली असे तो सांगतो. कर्दम वैदिक मर्यादेनुसार संमती देतात, देवहूतीचे सौंदर्य वर्णन करतात आणि अट घालतात: संतती उत्पन्न झाल्यावर मी विष्णूंनी शिकविलेल्या भक्तियोगाच्या उच्च जीवनात प्रवृत्त होईन; परमेश्वर विष्णूच सृष्टीचा मूलकारण व सर्वोच्च अधिपती आहे. हुंड्यासह विवाह होतो आणि पालकांचा करुण विरह होतो. मनू बरहिष्मतीला परतून वराह-संबंधित पवित्र भूमीत, कुशगवताने पावन वातावरणात विष्णूची पूजा करतो व कृष्णचेतनेत राज्य करतो—दीर्घ मन्वंतरायुष्य श्रवण-कीर्तनात घालवतो. शेवटी देवहूतीच्या भावी उत्कर्षाची भूमिका मांडून कपिलावतार व उपदेशासाठी मार्ग तयार होतो।
Shlokas
Verse 1
मैत्रेय उवाच एवमाविष्कृताशेषगुणकर्मोदयो मुनिम् । सव्रीड इव तं सम्राडुपारतमुवाच ह ॥ १ ॥
श्रीमैत्रेय म्हणाले—सम्राटाच्या असंख्य गुणकर्मांची महिमा प्रकट करून मुनी मौन झाले; आणि सम्राट जणू लज्जित होऊन त्यांना असे म्हणाले।
Verse 2
मनुरुवाच ब्रह्मासृजत्स्वमुखतो युष्मानात्मपरीप्सया । छन्दोमयस्तपोविद्यायोगयुक्तानलम्पटान् ॥ २ ॥
मनु म्हणाले—स्वतःचा विस्तार वेदज्ञानात व्हावा म्हणून छन्दोमय, वेदस्वरूप भगवान् ब्रह्मांनी आपल्या मुखातून तुम्हा ब्राह्मणांना निर्माण केले—तप, विद्या व योगशक्तीने युक्त आणि इंद्रियभोगास विरक्त।
Verse 3
तत्त्राणायासृजच्चास्मान् दो:सहस्रात्सहस्रपात् । हृदयं तस्य हि ब्रह्म क्षत्रमङ्गं प्रचक्षते ॥ ३ ॥
ब्राह्मणांच्या रक्षणासाठी सहस्रपाद परमपुरुषाने आपल्या सहस्र बाहूंमधून आम्हा क्षत्रियांना निर्माण केले. म्हणून ब्राह्मण हे त्याचे हृदय आणि क्षत्रिय हे त्याच्या भुजा असे म्हटले जाते।
Verse 4
अतो ह्यन्योन्यमात्मानं ब्रह्म क्षत्रं च रक्षत: । रक्षति स्माव्ययो देव: स य: सदसदात्मक: ॥ ४ ॥
म्हणून ब्राह्मण आणि क्षत्रिय परस्परांचे तसेच स्वतःचे रक्षण करतात; आणि जो कारणही आहे व कार्यही, तरीही अव्यय असा भगवान् देव त्यांना एकमेकांच्या द्वारेच रक्षितो।
Verse 5
तव सन्दर्शनादेवच्छिन्ना मे सर्वसंशया: । यत्स्वयं भगवान् प्रीत्या धर्ममाह रिरक्षिषो: ॥ ५ ॥
आपल्या दर्शनानेच माझे सर्व संशय दूर झाले; कारण प्रजांचे रक्षण करू इच्छिणाऱ्या राजाचा धर्म आपण कृपापूर्वक, जणू स्वयं भगवान्, स्पष्टपणे सांगितला।
Verse 6
दिष्टया मे भगवान् दृष्टो दुर्दर्शो योऽकृतात्मनाम् । दिष्टया पादरज: स्पृष्टं शीर्ष्णा मे भवत: शिवम् ॥ ६ ॥
माझे भाग्य की मला आपले दर्शन झाले—असंयमित मन व इंद्रिये असणाऱ्यांना आपण सहज दिसत नाही. आणि त्याहून मोठे भाग्य की माझ्या मस्तकाने आपल्या चरणांची पावन रज स्पर्शली।
Verse 7
दिष्टया त्वयानुशिष्टोऽहं कृतश्चानुग्रहो महान् । अपावृतै: कर्णरन्ध्रैर्जुष्टा दिष्ट्योशतीर्गिर: ॥ ७ ॥
माझे भाग्य की आपण मला उपदेश केला आणि मोठा अनुग्रह केला. तसेच माझे भाग्य की मी उघड्या कानांनी आपली शुद्ध वाणी ऐकली।
Verse 8
स भवान्दुहितृस्नेहपरिक्लिष्टात्मनो मम । श्रोतुमर्हसि दीनस्य श्रावितं कृपया मुने ॥ ८ ॥
हे महर्षी, कृपया माझी विनंती ऐका. मुलीच्या स्नेहाने माझे मन व्याकुळ झाले आहे; मी दीन होऊन आपल्याला सांगत आहे।
Verse 9
प्रियव्रतोत्तानपदो: स्वसेयं दुहिता मम । अन्विच्छति पतिं युक्तं वय: शीलगुणादिभि: ॥ ९ ॥
माझी कन्या प्रियव्रत व उत्तानपाद यांची बहीण आहे. ती वय, शील व सद्गुणांनी युक्त असा योग्य पती शोधीत आहे।
Verse 10
यदा तु भवत: शीलश्रुतरूपवयोगुणान् । अशृणोन्नारदादेषा त्वय्यासीत्कृतनिश्चया ॥ १० ॥
नारद मुनींकडून तिने तुमचे शील, विद्या, रूप, यौवन व इतर गुण ऐकले, तेव्हाच तिने तुमच्याविषयी दृढ निश्चय केला।
Verse 11
तत्प्रतीच्छ द्विजाग्र्येमां श्रद्धयोपहृतां मया । सर्वात्मनानुरूपां ते गृहमेधिषु कर्मसु ॥ ११ ॥
म्हणून, हे द्विजश्रेष्ठ, श्रद्धेने मी अर्पण केलेली ही कन्या स्वीकारा. गृहस्थधर्मातील कर्मांत ती सर्वथा तुमच्या अनुरूप सहधर्मिणी आहे।
Verse 12
उद्यतस्य हि कामस्य प्रतिवादो न शस्यते । अपि निर्मुक्तसङ्गस्य कामरक्तस्य किं पुन: ॥ १२ ॥
स्वतः आलेल्या काम्य प्रस्तावाचा प्रतिवाद करणे योग्य नाही; आसक्तिरहितालाही ते शोभत नाही, मग कामरागीला तर काय म्हणावे!
Verse 13
य उद्यतमनादृत्य कीनाशमभियाचते । क्षीयते तद्यश: स्फीतं मानश्चावज्ञया हत: ॥ १३ ॥
जो स्वतः आलेली भेंट नाकारून नंतर कृपणाकडे वर मागतो, त्याचा पसरलेला यश क्षीण होतो आणि इतरांच्या अवज्ञेने त्याचा मानही नष्ट होतो।
Verse 14
अहं त्वाशृणवं विद्वन् विवाहार्थं समुद्यतम् । अतस्त्वमुपकुर्वाण: प्रत्तां प्रतिगृहाण मे ॥ १४ ॥
स्वायंभुव मनु म्हणाले—हे विद्वन्, तू विवाहासाठी उद्यत आहेस असे मी ऐकले. तू आजीवन ब्रह्मचर्यव्रत घेतलेले नाहीस; म्हणून माझ्याकडून अर्पिलेल्या कन्येचा पाणिग्रहण स्वीकार.
Verse 15
ऋषिरुवाच बाढमुद्वोढुकामोऽहमप्रत्ता च तवात्मजा । आवयोरनुरूपोऽसावाद्यो वैवाहिको विधि: ॥ १५ ॥
ऋषी म्हणाले—नक्कीच, मला विवाहाची इच्छा आहे आणि तुमची कन्या अजून कुणाला दिलेली नाही. म्हणून वैदिक पद्धतीनुसार आपला विवाह योग्य रीतीने होऊ शकतो.
Verse 16
काम: स भूयान्नरदेव तेऽस्या: पुत्र्या: समाम्नायविधौ प्रतीत: । क एव ते तनयां नाद्रियेत स्वयैव कान्त्या क्षिपतीमिव श्रियम् ॥ १६ ॥
हे नरदेव, वेदसंमत तुझ्या कन्येची विवाहेच्छा पूर्ण होवो. तिचा हात कोण नाकारेल? ती आपल्या स्वाभाविक कांतिनेच अलंकारांची शोभा देखील मागे टाकते.
Verse 17
यां हर्म्यपृष्ठे क्वणदङ्घ्रिशोभां विक्रीडतीं कन्दुकविह्वलाक्षीम् । विश्वावसुर्न्यपतत्स्वाद्विमाना- द्विलोक्य सम्मोहविमूढचेता: ॥ १७ ॥
मी ऐकले आहे की राजवाड्याच्या गच्चीवर पैंजणांच्या किणकिणाटाने शोभणाऱ्या पावलांसह चेंडू खेळत असलेल्या, चंचल नेत्रांच्या तुझ्या कन्येला पाहून गंधर्व विश्वावसु मोहाने व्याकुळ होऊन आपल्या विमानातून पडला.
Verse 18
तां प्रार्थयन्तीं ललनाललाम- मसेवितश्रीचरणैरदृष्टाम् । वत्सां मनोरुच्चपद: स्वसारं को नानुमन्येत बुधोऽभियाताम् ॥ १८ ॥
जी स्त्रीजातीचे भूषण, मनूची लाडकी कन्या व उत्तानपादाची बहीण—ती स्वतःच माझ्याकडे वर मागायला आली आहे. ज्यांनी लक्ष्मीदेवीच्या चरणांची सेवा केली नाही त्यांना ती दिसतही नाही; मग कोणता बुद्धिमान तिचे स्वागत करणार नाही?
Verse 19
अतो भजिष्ये समयेन साध्वीं यावत्तेजो बिभृयादात्मनो मे । अतो धर्मान् पारमहंस्यमुख्यान् शुक्लप्रोक्तान् बहु मन्येऽविहिंस्रान् ॥ १९ ॥
म्हणून मी या पतिव्रता कन्येला पत्नी म्हणून स्वीकारीन, या अटीवर की तिने माझ्या देहातील वीर्य धारण करून संतती प्रसवावी; त्यानंतर मी परमहंसांनी स्वीकारलेला, भगवान विष्णूंनी सांगितलेला, मत्सररहित भक्तिधर्माचा मार्ग अंगीकारीन।
Verse 20
यतोऽभवद्विश्वमिदं विचित्रं संस्थास्यते यत्र च वावतिष्ठते । प्रजापतीनां पतिरेष मह्यं परं प्रमाणं भगवाननन्त: ॥ २० ॥
ज्याच्यापासून हे विचित्र विश्व उत्पन्न झाले, ज्याच्यातच त्याची स्थिती-पालन होते आणि ज्याच्यातच त्याचा लय होतो—तोच अनंत भगवान माझ्यासाठी परम प्रमाण आहे. तोच प्रजापतींचा अधिपती आहे, जे जगात जीवसृष्टीसाठी नियुक्त आहेत।
Verse 21
मैत्रेय उवाच स उग्रधन्वन्नियदेवाबभाषे आसीच्च तूष्णीमरविन्दनाभम् । धियोपगृह्णन् स्मितशोभितेन मुखेन चेतो लुलुभे देवहूत्या: ॥ २१ ॥
मैत्रेय म्हणाले—हे उग्रधन्वन् विदुरा! ऋषी कर्दम इतकेच बोलले आणि मग आपल्या आराध्य अरविंदनाभ भगवान विष्णूंचे मनात स्मरण करत मौन झाले. त्यांच्या मंद हास्याने शोभलेल्या मुखाने देवहूतीचे चित्त वेधले, आणि ती महर्षींचे ध्यान करू लागली।
Verse 22
सोऽनुज्ञात्वा व्यवसितं महिष्या दुहितु: स्फुटम् । तस्मै गुणगणाढ्याय ददौ तुल्यां प्रहर्षित: ॥ २२ ॥
राणी व देवहूतीचा निश्चय स्पष्टपणे जाणून आणि त्यांची अनुमती घेऊन सम्राट अत्यंत आनंदित झाले; गुणसमूहाने संपन्न त्या मुनीला त्यांनी गुणांनी तिच्याशी तुल्य अशी आपली कन्या दिली।
Verse 23
शतरूपा महाराज्ञी पारिबर्हान्महाधनान् । दम्पत्यो: पर्यदात्प्रीत्या भूषावास: परिच्छदान् ॥ २३ ॥
महाराणी शतरूपेने प्रेमाने वर-वधूस प्रसंगास योग्य अशी अतिमूल्यवान भेटवस्तू दिल्या—दागिने, वस्त्रे आणि गृहउपयोगी सामग्री—हुंडा म्हणून अर्पण केली।
Verse 24
प्रत्तां दुहितरं सम्राट् सदृक्षाय गतव्यथ: । उपगुह्य च बाहुभ्यामौत्कण्ठ्योन्मथिताशय: ॥ २४ ॥
योग्य वराला कन्या अर्पण करून सम्राट स्वायंभुव मनु कर्तव्यमुक्त झाले; विरहाच्या व्यथेनं व्याकुळ मनाने त्यांनी स्नेहाने दोन्ही बाहूंनी कन्येला आलिंगन दिले।
Verse 25
अशक्नुवंस्तद्विरहं मुञ्चन् बाष्पकलां मुहु: । आसिञ्चदम्ब वत्सेति नेत्रोदैर्दुहितु: शिखा: ॥ २५ ॥
सम्राटाला कन्येचा विरह सहन झाला नाही. वारंवार डोळ्यांतून अश्रू वाहू लागले; ‘अंबा! वत्से!’ असे हाक मारत रडताना त्यांनी कन्येच्या शिरावरील केस अश्रूंनी भिजवले।
Verse 26
आमन्त्र्य तं मुनिवरमनुज्ञात: सहानुग: । प्रतस्थे रथमारुह्य सभार्य: स्वपुरं नृप: ॥ २६ ॥ उभयोऋर्षिकुल्याया: सरस्वत्या: सुरोधसो: । ऋषीणामुपशान्तानां पश्यन्नाश्रमसम्पद: ॥ २७ ॥
मुनिवराची परवानगी घेऊन, अनुचरांसह तो नृप पत्नीसमवेत रथावर आरूढ होऊन स्वराजधानीकडे निघाला. मार्गात सरस्वतीच्या रम्य दोन्ही तीरांवर शांत ऋषींच्या आश्रमांची समृद्धी त्याने पाहिली।
Verse 27
आमन्त्र्य तं मुनिवरमनुज्ञात: सहानुग: । प्रतस्थे रथमारुह्य सभार्य: स्वपुरं नृप: ॥ २६ ॥ उभयोऋर्षिकुल्याया: सरस्वत्या: सुरोधसो: । ऋषीणामुपशान्तानां पश्यन्नाश्रमसम्पद: ॥ २७ ॥
मुनिवराची परवानगी घेऊन, अनुचरांसह तो नृप पत्नीसमवेत रथावर आरूढ होऊन स्वराजधानीकडे निघाला. मार्गात सरस्वतीच्या रम्य दोन्ही तीरांवर शांत ऋषींच्या आश्रमांची समृद्धी त्याने पाहिली।
Verse 28
तमायान्तमभिप्रेत्य ब्रह्मावर्तात्प्रजा: पतिम् । गीतसंस्तुतिवादित्रै: प्रत्युदीयु: प्रहर्षिता: ॥ २८ ॥
त्यांच्या आगमनाची वार्ता कळताच प्रजा अत्यंत आनंदित झाली. ब्रह्मावर्तातून बाहेर येऊन त्यांनी गीत, स्तुती आणि वाद्यांच्या निनादासह परतणाऱ्या स्वामीचे स्वागत केले।
Verse 29
बर्हिष्मती नाम पुरी सर्वसम्पत्समन्विता । न्यपतन् यत्र रोमाणि यज्ञस्याङ्गं विधुन्वत: ॥ २९ ॥ कुशा: काशास्त एवासन् शश्वद्धरितवर्चस: । ऋषयो यै: पराभाव्य यज्ञघ्नान् यज्ञमीजिरे ॥ ३० ॥
बर्हिष्मती नावाची ती नगरी सर्व संपत्तीने परिपूर्ण होती. वराहरूपाने प्रकटलेल्या भगवान विष्णूंनी देह झटकला तेव्हा त्यांचे रोम तेथे पडले; तेच रोम सदाहरित कुश व काश गवत झाले. त्या कुश-काशांनी ऋषींनी यज्ञभंग करणाऱ्या दैत्यांना पराभूत करून यज्ञपुरुष विष्णूची उपासना केली.
Verse 30
बर्हिष्मती नाम पुरी सर्वसम्पत्समन्विता । न्यपतन् यत्र रोमाणि यज्ञस्याङ्गं विधुन्वत: ॥ २९ ॥ कुशा: काशास्त एवासन् शश्वद्धरितवर्चस: । ऋषयो यै: पराभाव्य यज्ञघ्नान् यज्ञमीजिरे ॥ ३० ॥
जिथे वराहावतारात भगवान विष्णूंचे रोम पडले, ते सदाहरित कुश व काश झाले. त्याच कुश-काशांनी ऋषींनी यज्ञघ्न दैत्यांना पराभूत करून यज्ञपुरुष हरिचे विधिपूर्वक यजन केले; म्हणून ती नगरी बर्हिष्मती म्हणून प्रसिद्ध झाली.
Verse 31
कुशकाशमयं बर्हिरास्तीर्य भगवान्मनु: । अयजद्यज्ञपुरुषं लब्धा स्थानं यतो भुवम् ॥ ३१ ॥
भगवान मनूंनी कुश व काश यांचे आसन पसरून यज्ञपुरुष भगवानांचे यजन केले; ज्यांच्या कृपेने त्यांना पृथ्वीचे राज्यस्थान प्राप्त झाले होते.
Verse 32
बर्हिष्मतीं नाम विभुर्यां निर्विश्य समावसत् । तस्यां प्रविष्टो भवनं तापत्रयविनाशनम् ॥ ३२ ॥
मनु बर्हिष्मती या नगरीत प्रवेश करून, जिथे ते पूर्वी राहात होते, तेथे वास करू लागले; आणि त्या नगरीतील आपल्या राजभवनात गेले, ज्याचे वातावरण भौतिक जीवनातील त्रितापांचा नाश करणारे होते.
Verse 33
सभार्य: सप्रज: कामान् बुभुजेऽन्याविरोधत: । सङ्गीयमानसत्कीर्ति: सस्त्रीभि: सुरगायकै: । प्रत्यूषेष्वनुबद्धेन हृदा शृण्वन् हरे: कथा: ॥ ३३ ॥
सम्राट स्वायंभुव मनूंनी पत्नी व प्रजेसह, धर्ममार्गाला विरोध न होईल अशा रीतीने, इच्छित भोगांचा उपभोग घेतला. देवगायक आपल्या स्त्रियांसह त्यांच्या पवित्र कीर्तीचे समूहगान करीत; आणि मनू प्रतिदिन पहाटे प्रेमयुक्त हृदयाने हरिच्या कथा ऐकत असे.
Verse 34
निष्णातं योगमायासु मुनिं स्वायम्भुवं मनुम् । यदाभ्रंशयितुं भोगा न शेकुर्भगवत्परम् ॥ ३४ ॥
अशा प्रकारे स्वायंभुव मनु योगमायेत निष्णात, भगवत्पर मुनिराज होते. भोग त्यांना अधोगतीकडे ओढू शकले नाहीत, कारण ते कृष्णचेतनेच्या पवित्र वातावरणातच सुख उपभोगत.
Verse 35
अयातयामास्तस्यासन् यामा:स्वान्तरयापना: । शृण्वतो ध्यायतो विष्णो: कुर्वतो ब्रुवत: कथा: ॥ ३५ ॥
म्हणून, जरी त्यांचे आयुष्य हळूहळू संपत होते, तरी मन्वंतराएवढे दीर्घ आयुष्य व्यर्थ गेले नाही; कारण ते सदैव विष्णूच्या कथा ऐकत, मनन करत, लिहीत आणि कीर्तन करत असत.
Verse 36
स एवं स्वान्तरं निन्ये युगानामेकसप्ततिम् । वासुदेवप्रसङ्गेन परिभूतगतित्रय: ॥ ३६ ॥
तो वासुदेव-प्रसंगात सदैव युक्त राहून एकाहत्तर युग-चक्रांपर्यंत काळ व्यतीत करू लागला. अशा रीतीने त्याने तीनही गतींचे अतिक्रमण केले.
Verse 37
शारीरा मानसा दिव्या वैयासे ये च मानुषा: । भौतिकाश्च कथं क्लेशा बाधन्ते हरिसंश्रयम् ॥ ३७ ॥
म्हणून, हे विदुर! जे भक्तियोगाने श्रीहरी-कृष्णाच्या पूर्ण आश्रयात आहेत, त्यांना देह, मन, दैव/प्रकृती तसेच इतर मनुष्य व प्राण्यांपासून येणारे क्लेश कसे बाधू शकतील?
Verse 38
य: पृष्टो मुनिभि: प्राह धर्मान्नानाविदाञ्छुभान् । नृणां वर्णाश्रमाणां च सर्वभूतहित: सदा ॥ ३८ ॥
काही मुनींनी विचारलेल्या प्रश्नांना उत्तर देताना, सर्वभूतहितैषी स्वायंभुव मनूंनी करुणेने मनुष्यांचे सामान्य धर्म तसेच वर्ण-आश्रमांचे विविध शुभ धर्म सांगितले.
Verse 39
एतत्त आदिराजस्य मनोश्चरितमद्भुतम् । वर्णितं वर्णनीयस्य तदपत्योदयं शृणु ॥ ३९ ॥
आदिराजा स्वायंभुव मनूचे अद्भुत चरित्र, ज्याची कीर्ती वर्णनीय आहे, मी तुला सांगितले. आता त्याची कन्या देवहूतीचा उदय व समृद्धी ऐक.
Frequently Asked Questions
Manu frames social order as a divinely rooted organism: brāhmaṇas embody spiritual intelligence, austerity, and Vedic authority (the “heart”), while kṣatriyas embody protective power and governance (the “arms”). The point is rakṣaṇa—mutual protection—where knowledge guides power and power safeguards knowledge, preventing both anarchy and tyranny under the Lord’s overarching sovereignty.
Kardama accepts marriage as a regulated Vedic duty (gṛhastha-dharma) aimed at producing worthy progeny, but he explicitly conditions it with a post-progeny transition to dedicated devotional life. The chapter presents household life not as an end in itself but as a stage that can be spiritually complete when subordinated to bhakti and the Lord’s purpose.
Devahūti is Svāyambhuva Manu’s daughter and the future mother of Lord Kapila. Her marriage to Kardama establishes the lineage through which Kapila appears to teach devotional Sāṅkhya, making this episode a pivotal narrative bridge from royal dharma and manvantara history to philosophical liberation-teachings grounded in bhakti.
Barhiṣmatī is sacralized by a Varāha-līlā memory: Viṣṇu’s hairs are described as becoming kuśa and kāśa grasses used in sacrifice. The passage ties geography to theology—tīrtha identity is anchored in divine intervention—while also highlighting how Vedic ritual implements are ultimately sourced in the Lord, reinforcing devotion as the root of dharma.