Adhyaya 2
Ajāmila Delivered: Viṣṇudūtas Establish the Supremacy of the Holy Name
अजामिलाच्या मृत्युकाळी झालेल्या अटकेनंतर या अध्यायात शुकदेव विष्णुदूतांना शास्त्र-युक्तीत निपुण असे वर्णन करतात. ते यमदूतांना आव्हान देतात—हरिनामाच्या संस्पर्शाने जो ‘अदंड्य’ झाला, त्याला दंड देणे अयोग्य; भ्रष्ट न्यायव्यवस्था समाज अस्थिर करते, कारण प्रजा नेत्यांचे अनुकरण करते. विष्णुदूत शुद्धीचा क्रम सांगतात—कर्मकांडीय प्रायश्चित्त पापफळाची प्रतिक्रिया कमी करू शकते, पण वासना उपटत नाही; परंतु विष्णुनाम-संकीर्तन अनाहूत, विनोदाने किंवा अप्रत्यक्षरीत्या झाले तरी अग्नीसारखे पाप जाळते आणि भगवंताच्या नाम-गुण-लीलांच्या स्मरणाने भक्ती जागवते. अजामिलाने पुत्राला हाक मारताना वारंवार ‘नारायण’ म्हटले आणि मृत्यूसमयी असहाय आर्ततेने नाम घेतले—हे असंख्य जन्मांच्या पापांचेही प्रायश्चित्त आहे, असे ते सिद्ध करतात. यमदूत मान्य करून माघार घेतात व यमराजांना वृत्तांत सांगतात. मुक्त झालेला अजामिल पश्चात्ताप करून काम व देहाभिमान सोडतो, हरिद्वारला जाऊन भक्तियोग साधतो, दिव्य देह प्राप्त करून वैकुंठाला नेला जातो; पुढे यमराजांच्या शासनात नाम व धर्म यांचे व्यापक तात्त्विक परिणाम उलगडण्याची भूमिका तयार होते।
Shlokas
Verse 1
श्रीबादरायणिरुवाच एवं ते भगवद्दूता यमदूताभिभाषितम् । उपधार्याथ तान् राजन् प्र्रत्याहुर्नयकोविदा: ॥ १ ॥
श्रीशुकदेव गोस्वामी म्हणाले—हे राजन्! यमदूतांचे म्हणणे ऐकून, तर्क व नीतितज्ज्ञ असे भगवान् विष्णूचे दूत ते मनात धरून त्यांना असे उत्तर देऊ लागले.
Verse 2
श्रीविष्णुदूता ऊचु: अहो कष्टं धर्मदृशामधर्म: स्पृशते सभाम् । यत्रादण्ड्येष्वपापेषु दण्डो यैर्ध्रियते वृथा ॥ २ ॥
विष्णुदूत म्हणाले—अहो, किती क्लेशदायक! जिथे धर्म टिकवायचा, त्या सभेत अधर्म शिरतो आहे. जे दंडास पात्र नाहीत, जे निष्पाप आहेत, त्यांनाच धर्मरक्षक व्यर्थ दंड देत आहेत.
Verse 3
प्रजानां पितरो ये च शास्तार: साधव: समा: । यदि स्यात्तेषु वैषम्यं कं यान्ति शरणं प्रजा: ॥ ३ ॥
जे प्रजांचे पिता, पालनकर्ता व रक्षक, शास्त्रानुसार उपदेश देणारे आणि सर्वांशी सम असतात—त्यांच्यातच जर पक्षपात झाला, तर प्रजा कोणाच्या शरण जाईल?
Verse 4
यद्यदाचरति श्रेयानितरस्तत्तदीहते । स यत्प्रमाणं कुरुते लोकस्तदनुवर्तते ॥ ४ ॥
श्रेष्ठ पुरुष जे आचरण करतो, इतरही तेच करतात; तो जे प्रमाण मानतो, लोक त्याचाच अनुकरण करतो.
Verse 5
यस्याङ्के शिर आधाय लोक: स्वपिति निर्वृत: । स्वयं धर्ममधर्मं वा न हि वेद यथा पशु: ॥ ५ ॥ स कथं न्यर्पितात्मानं कृतमैत्रमचेतनम् । विस्रम्भणीयो भूतानां सघृणो दोग्धुमर्हति ॥ ६ ॥
ज्याच्या मांडीवर डोके ठेवून लोक निर्धास्त झोपतो, तो स्वतः धर्म-अधर्माचा भेद जाणत नाही—पशूसारखा. जो प्राण्यांचा विश्वासपात्र व करुणावान नेता आहे, तो अशा भोळ्या, मैत्रीभावाने शरण आलेल्याला कसा दंड देईल किंवा मारेल?
Verse 6
यस्याङ्के शिर आधाय लोक: स्वपिति निर्वृत: । स्वयं धर्ममधर्मं वा न हि वेद यथा पशु: ॥ ५ ॥ स कथं न्यर्पितात्मानं कृतमैत्रमचेतनम् । विस्रम्भणीयो भूतानां सघृणो दोग्धुमर्हति ॥ ६ ॥
ज्याच्या मांडीवर डोके ठेवून लोक निर्धास्त झोपतो, तो स्वतः धर्म-अधर्माचा भेद जाणत नाही—पशूसारखा. जो प्राण्यांचा विश्वासपात्र व करुणावान नेता आहे, तो अशा भोळ्या, मैत्रीभावाने शरण आलेल्याला कसा दंड देईल किंवा मारेल?
Verse 7
अयं हि कृतनिर्वेशो जन्मकोट्यंहसामपि । यद्व्याजहार विवशो नाम स्वस्त्ययनं हरे: ॥ ७ ॥
अजामिलाने आपल्या पापांचे प्रायश्चित्त केले आहे—फक्त एका जन्माचे नव्हे, तर कोट्यवधी जन्मांचेही—कारण विवश अवस्थेत त्याने हरिचे कल्याणकारी नाम उच्चारले.
Verse 8
एतेनैव ह्यघोनोऽस्य कृतं स्यादघनिष्कृतम् । यदा नारायणायेति जगाद चतुरक्षरम् ॥ ८ ॥
याच्याच कारणाने या पाप्याचे पाप-प्रायश्चित्त झाले; कारण त्याने “नारायण” असे चार अक्षर उच्चारले, आणि नामोच्चारानेच पापक्षय झाला.
Verse 9
स्तेन: सुरापो मित्रध्रुग् ब्रह्महा गुरुतल्पग: । स्त्रीराजपितृगोहन्ता ये च पातकिनोऽपरे ॥ ९ ॥ सर्वेषामप्यघवतामिदमेव सुनिष्कृतम् । नामव्याहरणं विष्णोर्यतस्तद्विषया मति: ॥ १० ॥
सोने इत्यादींचा चोर, मद्यपी, मित्रद्रोही, ब्राह्मणहंता, गुरुपत्नीगामी, स्त्रीहंता, राजा वा पित्याचा हत्यारा, गोहंता आणि इतर सर्व पातकी—या सर्वांसाठी विष्णूच्या पवित्र नामाचा उच्चार हाच सर्वोत्तम प्रायश्चित्त आहे; कारण नामोच्चाराने भगवंताकडे बुद्धी वळते.
Verse 10
स्तेन: सुरापो मित्रध्रुग् ब्रह्महा गुरुतल्पग: । स्त्रीराजपितृगोहन्ता ये च पातकिनोऽपरे ॥ ९ ॥ सर्वेषामप्यघवतामिदमेव सुनिष्कृतम् । नामव्याहरणं विष्णोर्यतस्तद्विषया मति: ॥ १० ॥
सर्व पातक्यांसाठी—चोर, मद्यपी, मित्रद्रोही, ब्रह्महा, गुरुपत्नीगामी, स्त्री/राजा/पित्याचा हंता, गोहंता इत्यादी—विष्णुनामोच्चार हाच परम प्रायश्चित्त आहे; कारण नामाने मन भगवंतात स्थिर होते.
Verse 11
न निष्कृतैरुदितैर्ब्रह्मवादिभि- स्तथा विशुद्ध्यत्यघवान् व्रतादिभि: । यथा हरेर्नामपदैरुदाहृतै- स्तदुत्तमश्लोकगुणोपलम्भकम् ॥ ११ ॥
ब्रह्मवाद्यांनी सांगितलेल्या व्रत-प्रायश्चित्तांनी पापी तितका शुद्ध होत नाही, जितका हरिनाम एकदाही उच्चारल्याने होतो; कारण नामोच्चार ‘उत्तमश्लोक’ भगवंताचे गुण स्मरणात आणतो.
Verse 12
नैकान्तिकं तद्धि कृतेऽपि निष्कृते मन: पुनर्धावति चेदसत्पथे । तत्कर्मनिर्हारमभीप्सतां हरे- र्गुणानुवाद: खलु सत्त्वभावन: ॥ १२ ॥
प्रायश्चित्त केले तरी ते अंतिम शुद्धी देत नाही; कारण मन पुन्हा असत् मार्गाकडे धावते. म्हणून कर्मफळबंधनातून मुक्ती इच्छिणाऱ्यांसाठी हरेचे गुणकीर्तन—नाम, यश व लीला यांचे गान—हेच सर्वोत्तम प्रायश्चित्त; ते हृदयातील मळ मुळासकट नष्ट करते.
Verse 13
अथैनं मापनयत कृताशेषाघनिष्कृतम् । यदसौ भगवन्नाम म्रियमाण: समग्रहीत् ॥ १३ ॥
मरणसमयी हा अजामिल विवश होऊन मोठ्या आवाजात भगवंताचे ‘नारायण’ नाम उच्चारले. त्या नामग्रहणानेच तो सर्व पापफळांपासून मुक्त झाला आहे; म्हणून हे यमदूता, त्याला नरकदंडासाठी नेऊ नका।
Verse 14
साङ्केत्यं पारिहास्यं वा स्तोभं हेलनमेव वा । वैकुण्ठनामग्रहणमशेषाघहरं विदु: ॥ १४ ॥
संकेताने, विनोदाने, गाण्याच्या तालासाठी, किंवा दुर्लक्षाने जरी कोणी वैकुंठनाम उच्चारले, तरी ते असंख्य पापफळे तत्क्षणी नष्ट करते—असे शास्त्रज्ञ विद्वान मानतात।
Verse 15
पतित: स्खलितो भग्न: सन्दष्टस्तप्त आहत: । हरिरित्यवशेनाह पुमान्नार्हति यातना: ॥ १५ ॥
घरावरून पडणे, घसरून हाडे मोडणे, सर्पदंश, तीव्र ताप-पीडा, किंवा शस्त्राघात अशा अपघाती संकटात एखाद्याच्या मुखातून अनायासे ‘हरि’ नाम निघून तो देहत्याग करतो, तर तो पापी असला तरी नरकीय यातनांचा अधिकारी ठरत नाही।
Verse 16
गुरूणां च लघूनां च गुरूणि च लघूनि च । प्रायश्चित्तानि पापानां ज्ञात्वोक्तानि महर्षिभि: ॥ १६ ॥
महर्षींनी ठरवून सांगितले आहे की जड पापांसाठी जड प्रायश्चित्त आणि हलक्या पापांसाठी हलके प्रायश्चित्त करावे. पण हरि-कृष्ण (हरे कृष्ण) मंत्रजप हा जड-हलका भेद न ठेवता सर्व पापकर्मांचे फळ नष्ट करतो।
Verse 17
तैस्तान्यघानि पूयन्ते तपोदानव्रतादिभि: । नाधर्मजं तद्धृदयं तदपीशाङ्घ्रिसेवया ॥ १७ ॥
तप, दान, व्रत इत्यादींनी पापांचे फळ शुद्ध होऊ शकते; पण हृदयातील अधर्मजन्य वासना मुळासकट निघत नाही. परंतु परमेश्वराच्या चरणकमलांची सेवा केल्याने मनुष्य तत्क्षणी अशा सर्व मलिनतेपासून मुक्त होतो।
Verse 18
अज्ञानादथवा ज्ञानादुत्तमश्लोकनाम यत् । सङ्कीर्तितमघं पुंसो दहेदेधो यथानल: ॥ १८ ॥
जशी अग्नी कोरडे गवत भस्म करतो, तशीच उत्तमश्लोक भगवंताचे पवित्र नाम—जाणून किंवा अजाणतेपणी—कीर्तन केले असता मनुष्याच्या पापकर्मांचे सर्व फल निःसंशय जळून जातात।
Verse 19
यथागदं वीर्यतममुपयुक्तं यदृच्छया । अजानतोऽप्यात्मगुणं कुर्यान्मन्त्रोऽप्युदाहृत: ॥ १९ ॥
जशी अत्यंत प्रभावी औषधी तिचे गुण न कळताही घेतली—किंवा दिली—तरी आपल्या शक्तीने कार्य करते; तशीच भगवंताच्या नाम-मंत्राचा जप, त्याचे महत्त्व न जाणताही, जाणून किंवा अजाणतेपणी केला तरी, अत्यंत फलदायी ठरतो।
Verse 20
श्रीशुक उवाच त एवं सुविनिर्णीय धर्मं भागवतं नृप । तं याम्यपाशान्निर्मुच्य विप्रं मृत्योरमूमुचन् ॥ २० ॥
श्रीशुकदेव गोस्वामी म्हणाले—हे राजन्! अशा रीतीने भागवत-धर्माचा सिद्धांत पूर्णपणे ठरवून, विष्णुदूतांनी यमदूतांच्या पाशांतून त्या ब्राह्मण अजामिलाला सोडविले आणि निकट आलेल्या मृत्यूपासून त्याचे रक्षण केले।
Verse 21
इति प्रत्युदिता याम्या दूता यात्वा यमान्तिकम् । यमराज्ञे यथा सर्वमाचचक्षुररिन्दम ॥ २१ ॥
हे अरिंदम महाराज परीक्षित! विष्णुदूतांनी उत्तर दिल्यावर यमदूत यमराजाजवळ गेले आणि जे काही घडले ते सर्व त्यांना सांगितले।
Verse 22
द्विज: पाशाद्विनिर्मुक्तो गतभी: प्रकृतिं गत: । ववन्दे शिरसा विष्णो: किङ्करान् दर्शनोत्सव: ॥ २२ ॥
यमदूतांच्या पाशांतून मुक्त झालेला तो द्विज अजामिल भयमुक्त होऊन शुद्धीवर आला. विष्णूच्या सेवकांचे दर्शन हेच उत्सव मानून त्याने मस्तक झुकवून त्यांच्या चरणी वंदन केले।
Verse 23
तं विवक्षुमभिप्रेत्य महापुरुषकिङ्करा: । सहसा पश्यतस्तस्य तत्रान्तर्दधिरेऽनघ ॥ २३ ॥
हे निष्पाप महाराज परीक्षित! विष्णुदूतांनी पाहिले की अजामिल काही बोलू इच्छितो; म्हणून त्याच्या पाहता-पाहता ते सहसा तेथून अंतर्धान पावले।
Verse 24
अजामिलोऽप्यथाकर्ण्य दूतानां यमकृष्णयो: । धर्मं भागवतं शुद्धं त्रैवेद्यं च गुणाश्रयम् ॥ २४ ॥ भक्तिमान् भगवत्याशु माहात्म्यश्रवणाद्धरे: । अनुतापो महानासीत्स्मरतोऽशुभमात्मन: ॥ २५ ॥
यमदूत व विष्णुदूत यांचा संवाद ऐकून अजामिलाने त्रिवेदांत सांगितलेला गुणाश्रयी धर्म आणि गुणातीत शुद्ध भागवतधर्म दोन्ही समजून घेतले. हरिच्या नाम-यश-गुण-लीलांचे माहात्म्य ऐकून तो शीघ्रच निर्मळ भक्त झाला आणि आपल्या पूर्व पापांचे स्मरण होऊन त्याला महान पश्चात्ताप झाला।
Verse 25
अजामिलोऽप्यथाकर्ण्य दूतानां यमकृष्णयो: । धर्मं भागवतं शुद्धं त्रैवेद्यं च गुणाश्रयम् ॥ २४ ॥ भक्तिमान् भगवत्याशु माहात्म्यश्रवणाद्धरे: । अनुतापो महानासीत्स्मरतोऽशुभमात्मन: ॥ २५ ॥
यमदूत व विष्णुदूत यांचा संवाद ऐकून अजकिलाने त्रिवेदांत सांगितलेला गुणाश्रयी धर्म आणि गुणातीत शुद्ध भागवतधर्म दोन्ही समजून घेतले. हरिच्या नाम-यश-गुण-लीलांचे माहात्म्य ऐकून तो शीघ्रच निर्मळ भक्त झाला आणि आपल्या पूर्व पापांचे स्मरण होऊन त्याला महान पश्चात्ताप झाला।
Verse 26
अहो मे परमं कष्टमभूदविजितात्मन: । येन विप्लावितं ब्रह्म वृषल्यां जायतात्मना ॥ २६ ॥
अहो! आत्मसंयम न जिंकता मी किती अधःपाताला गेलो; ब्राह्मणत्वाची मर्यादा बुडवून मी वेश्येच्या गर्भात संतती उत्पन्न केली।
Verse 27
धिङ्मां विगर्हितं सद्भिर्दुष्कृतं कुलकज्जलम् । हित्वा बालां सतीं योऽहं सुरापीमसतीमगाम् ॥ २७ ॥
धिक्कार असो मला! सज्जनांनी निंदिले असे पाप करून मी कुलाची कीर्ती काळवंडली. सुंदर, पतिव्रता तरुण पत्नीला सोडून मी दारू पिणारी पतिता वेश्येकडे गेलो—धिक्कार!
Verse 28
वृद्धावनाथौ पितरौ नान्यबन्धू तपस्विनौ । अहो मयाधुना त्यक्तावकृतज्ञेन नीचवत् ॥ २८ ॥
माझे आई-वडील वृद्ध व निराधार होते; त्यांची काळजी घेणारा दुसरा पुत्र वा आधार नव्हता. मी त्यांची सेवा केली नाही; कृतघ्न नीचासारखा त्यांना दुःखात टाकून निघून गेलो—हाय रे!
Verse 29
सोऽहं व्यक्तं पतिष्यामि नरके भृशदारुणे । धर्मघ्ना: कामिनो यत्र विन्दन्ति यमयातना: ॥ २९ ॥
आता स्पष्ट आहे की माझ्यासारखा पापी अत्यंत भयंकर नरकात पडणारच, जिथे धर्माचा नाश करणारे व कामासक्त लोक यमाच्या कठोर यातना भोगतात.
Verse 30
किमिदं स्वप्न आहो स्वित् साक्षाद् दृष्टमिहाद्भुतम् । क्व याता अद्य ते ये मां व्यकर्षन् पाशपाणय: ॥ ३० ॥
हे काय होते—स्वप्न की इथे प्रत्यक्ष पाहिलेले अद्भुत दृश्य? हातात पाश घेऊन भयानक पुरुष मला पकडून ओढत होते; ते आज कुठे गेले?
Verse 31
अथ ते क्व गता: सिद्धाश्चत्वारश्चारुदर्शना: । व्यामोचयन्नीयमानं बद्ध्वा पाशैरधो भुव: ॥ ३१ ॥
आणि ते चार सिद्ध, अत्यंत रम्यदर्शन पुरुष कुठे गेले, ज्यांनी मला पाशांनी बांधून अधोलोकाकडे ओढले जात असताना सोडवून वाचवले?
Verse 32
अथापि मे दुर्भगस्य विबुधोत्तमदर्शने । भवितव्यं मङ्गलेन येनात्मा मे प्रसीदति ॥ ३२ ॥
मी खरोखरच दुर्भागी, पापकर्मांच्या समुद्रात बुडालेला आहे; तरीही पूर्वीच्या काही पुण्यामुळे मला मला वाचवायला आलेल्या त्या विबुधोत्तम पुरुषांचे दर्शन झाले. त्यांच्या मंगल आगमनाने माझे अंतःकरण प्रसन्न झाले; मी अत्यंत आनंदित आहे.
Verse 33
अन्यथा म्रियमाणस्य नाशुचेर्वृषलीपते: । वैकुण्ठनामग्रहणं जिह्वा वक्तुमिहार्हति ॥ ३३ ॥
माझ्या पूर्वीच्या भक्तिसेवेचा संस्कार नसता, तर मी—मरणासन्न अवस्थेत—अशुचि वेश्या-पालक असून वैकुंठपतीचे पवित्र नाम कसे उच्चारू शकलो असतो? हे नक्कीच अशक्य होते।
Verse 34
क्व चाहं कितव: पापो ब्रह्मघ्नो निरपत्रप: । क्व च नारायणेत्येतद्भगवन्नाम मङ्गलम् ॥ ३४ ॥
मी कुठे—निर्लज्ज कपटी, ब्राह्मणधर्माचा घातक, पापाचे मूर्तिमंत रूप—आणि कुठे ‘नारायण’ हे भगवंताचे सर्वमंगल नाम!
Verse 35
सोऽहं तथा यतिष्यामि यतचित्तेन्द्रियानिल: । यथा न भूय आत्मानमन्धे तमसि मज्जये ॥ ३५ ॥
आता ही संधी मिळाल्याने मी नक्की प्रयत्न करीन—मन, प्राण आणि इंद्रिये संयमित करीन—आणि सदैव भक्तिसेवेत राहीन, जेणेकरून पुन्हा अंध तमात, अज्ञानात बुडू नये।
Verse 36
विमुच्य तमिमं बन्धमविद्याकामकर्मजम् । सर्वभूतसुहृच्छान्तो मैत्र: करुण आत्मवान् ॥ ३६ ॥ मोचये ग्रस्तमात्मानं योषिन्मय्यात्ममायया । विक्रीडितो ययैवाहं क्रीडामृग इवाधम: ॥ ३७ ॥
देहाभिमानातून अविद्या; अविद्येतून कामना; आणि कामनेतून शुभ-अशुभ कर्म—हेच बंधन. आता मी हा अविद्या-काम-कर्मजन्य बंध तोडीन; सर्वभूतांचा हितचिंतक, शांत, मैत्रीपूर्ण व करुण होऊन आत्मसंयमी बनेन, आणि स्त्रीरूप आत्ममायेने ग्रासलेल्या स्वतःला मुक्त करीन।
Verse 37
विमुच्य तमिमं बन्धमविद्याकामकर्मजम् । सर्वभूतसुहृच्छान्तो मैत्र: करुण आत्मवान् ॥ ३६ ॥ मोचये ग्रस्तमात्मानं योषिन्मय्यात्ममायया । विक्रीडितो ययैवाहं क्रीडामृग इवाधम: ॥ ३७ ॥
ज्या स्त्रीरूप आत्ममायेने मला खेळण्याच्या पशूसारखे नाचवले—मी अधम क्रीडामृगासारखा झालो. आता मी त्या कामना सोडून, मायेने ग्रासलेल्या स्वतःला मुक्त करीन; सर्व जीवांचा हितैषी, शांत व करुण मित्र बनून सदैव कृष्णचेतनेत लीन राहीन।
Verse 38
ममाहमिति देहादौ हित्वामिथ्यार्थधीर्मतिम् । धास्ये मनो भगवति शुद्धं तत्कीर्तनादिभि: ॥ ३८ ॥
साधुसंगतीत भगवंताचे पवित्र नाम कीर्तन केल्याने माझे हृदय शुद्ध होत आहे. म्हणून मी पुन्हा इंद्रियभोगाच्या खोट्या मोहाला बळी पडणार नाही. देहात ‘मी’ व ‘माझे’ ही मिथ्या बुद्धी सोडून मी मन श्रीकृष्णाच्या चरणकमळांवर स्थिर करीन।
Verse 39
इति जातसुनिर्वेद: क्षणसङ्गेन साधुषु । गङ्गाद्वारमुपेयाय मुक्तसर्वानुबन्धन: ॥ ३९ ॥
साधूंच्या (विष्णुदूतांच्या) क्षणभर संगतीने अजामिलाच्या अंतःकरणात दृढ वैराग्य उत्पन्न झाले. सर्व भौतिक आसक्तींच्या बंधनातून मुक्त होऊन तो त्वरित गंगाद्वार (हरिद्वार) येथे निघून गेला।
Verse 40
स तस्मिन् देवसदन आसीनो योगमास्थित: । प्रत्याहृतेन्द्रियग्रामो युयोज मन आत्मनि ॥ ४० ॥
हरिद्वारात तो विष्णुमंदिरात आश्रय घेऊन बसला आणि भक्तियोगाचा मार्ग आचरू लागला. इंद्रिये आवरून त्याने मन पूर्णपणे भगवंताच्या सेवेत जोडले।
Verse 41
ततो गुणेभ्य आत्मानं वियुज्यात्मसमाधिना । युयुजे भगवद्धाम्नि ब्रह्मण्यनुभवात्मनि ॥ ४१ ॥
नंतर आत्मसमाधीने त्याने स्वतःला गुणांपासून वेगळे केले आणि इंद्रियभोगाची प्रवृत्ती सोडून मन भगवद्धाम—ब्रह्मानुभवाचे आश्रय—यात जोडले. अशा रीतीने तो प्रभूच्या स्वरूपचिंतनात पूर्णपणे तल्लीन झाला।
Verse 42
यर्ह्युपारतधीस्तस्मिन्नद्राक्षीत्पुरुषान् पुर: । उपलभ्योपलब्धान् प्राग्ववन्दे शिरसा द्विज: ॥ ४२ ॥
जेव्हा त्याची बुद्धी व मन प्रभूच्या स्वरूपात स्थिर झाले, तेव्हा ब्राह्मण अजामिलाने पुन्हा आपल्या समोर चार दिव्य पुरुष पाहिले. हेच पूर्वी पाहिलेले आहेत असे ओळखून त्याने मस्तक झुकवून त्यांना प्रणाम केला।
Verse 43
हित्वा कलेवरं तीर्थे गङ्गायां दर्शनादनु । सद्य: स्वरूपं जगृहे भगवत्पार्श्ववर्तिनाम् ॥ ४३ ॥
गंगेच्या तीरावर हरिद्वार येथे विष्णुदूतांचे दर्शन होताच अजामिलाने देहत्याग केला. तत्क्षणी त्याने भगवंताच्या पार्षदांना योग्य असे आपले दिव्य स्वरूप प्राप्त केले.
Verse 44
साकं विहायसा विप्रो महापुरुषकिङ्करै: । हैमं विमानमारुह्य ययौ यत्र श्रिय: पति: ॥ ४४ ॥
विष्णूच्या किंकऱ्यांसह तो ब्राह्मण आकाशमार्गे सुवर्ण विमानावर आरूढ झाला आणि जिथे श्रीपती—लक्ष्मीपती—भगवान् आहेत त्या धामास गेला.
Verse 45
एवं स विप्लावितसर्वधर्मा दास्या: पति: पतितो गर्ह्यकर्मणा । निपात्यमानो निरये हतव्रत: सद्यो विमुक्तो भगवन्नाम गृह्णन् ॥ ४५ ॥
कुसंगामुळे तो ब्राह्मण अजामिल सर्व धर्माचरणापासून ढळला. वेश्येचा पति होऊन चोरी, मद्यपान इत्यादी गर्ह्य कर्मे करून तो नरकात नेला जात होता; पण ‘नारायण’ हे भगवन्नाम घेताच तो तत्क्षणी मुक्त झाला.
Verse 46
नात: परं कर्मनिबन्धकृन्तनं मुमुक्षतां तीर्थपदानुकीर्तनात् । न यत्पुन: कर्मसु सज्जते मनो रजस्तमोभ्यां कलिलं ततोऽन्यथा ॥ ४६ ॥
म्हणून जो बंधनातून मुक्ती इच्छितो त्याने तीर्थपाद भगवंताचे नाम, यश, रूप व लीला यांचे कीर्तन-श्रवण स्वीकारावे. प्रायश्चित्त, तर्कज्ञान किंवा योगध्यान यांमुळे पूर्ण लाभ होत नाही; रज-तमाने मलिन मन पुन्हा कर्मात आसक्त होते.
Verse 47
य एतं परमं गुह्यमितिहासमघापहम् । शृणुयाच्छ्रद्धया युक्तो यश्च भक्त्यानुकीर्तयेत् ॥ ४७ ॥ न वै स नरकं याति नेक्षितो यमकिङ्करै: । यद्यप्यमङ्गलो मर्त्यो विष्णुलोके महीयते ॥ ४८ ॥
हा परम गुह्य इतिहास पापनाशक आहे. जो श्रद्धेने ऐकेल आणि भक्तीने कीर्तन करील तो नरकात जात नाही; यमदूत त्याला पाहायलाही येत नाहीत. देहत्यागानंतर तो विष्णुलोकात आदराने पूजिला जातो.
Verse 48
य एतं परमं गुह्यमितिहासमघापहम् । शृणुयाच्छ्रद्धया युक्तो यश्च भक्त्यानुकीर्तयेत् ॥ ४७ ॥ न वै स नरकं याति नेक्षितो यमकिङ्करै: । यद्यप्यमङ्गलो मर्त्यो विष्णुलोके महीयते ॥ ४८ ॥
जो हा परम गूढ, पापहर इतिहास श्रद्धेने ऐकतो आणि भक्तीने कीर्तन करतो, तो नरकात जात नाही. यमराजांचे दूत त्याला पाहायलाही जवळ येत नाहीत. तो देहधारी असून पूर्वी पापी असला तरी देहत्यागानंतर विष्णुलोकात सन्मानाने स्वीकारला व पूजिला जातो.
Verse 49
म्रियमाणो हरेर्नाम गृणन् पुत्रोपचारितम् । अजामिलोऽप्यगाद्धाम किमुत श्रद्धया गृणन् ॥ ४९ ॥
मरणकाळी दुःखातही अजामिलाने हरीचे नाम घेतले; जरी ते पुत्राला हाक मारण्यासाठी होते, तरी तो भगवंताच्या धामाला गेला. मग जो श्रद्धेने व अपराधरहित हरिनाम जपतो, त्याच्या धामप्राप्तीबद्दल शंका कशी?
Frequently Asked Questions
Their argument is not that Ajāmila’s actions were moral, but that his karmic liability has been nullified by contact with Hari-nāma uttered without offense. In Bhāgavata theology, nāma invokes Bhagavān’s poṣaṇa and purifies at the root, placing the chanter under Viṣṇu’s protection rather than Yama’s punitive jurisdiction.
The chapter teaches the intrinsic potency (svabhāva-śakti) of the name: like medicine that acts regardless of the patient’s understanding, the name purifies even when uttered unknowingly, jokingly, or indirectly—provided it is without offense. Ajāmila’s repeated utterance and final helpless cry constitute nāmābhāsa that destroys sins and turns him toward bhakti.
Ritual prāyaścitta may reduce or counteract reactions, but it often leaves the seed of desire intact, so one returns to sin. Chanting and glorifying Hari, however, cleanses the heart and awakens devotion—thereby addressing the cause (material desire and forgetfulness of Bhagavān), not merely the symptom (sinful reaction).
They establish a dharmic principle: when protectors of law become partial or punish the innocent, societal trust collapses because citizens imitate leaders. By framing the debate as a question of righteous governance, they show that true dharma must align with śāstra and with the higher principle of divine protection for one connected to the Lord.
Rescue by nāma is not presented as a license to continue sin; it becomes the turning point for repentance, renunciation, and sustained bhakti-sādhana. Ajāmila’s move to Haridwar, temple shelter, sense control, and absorption in the Lord demonstrate that lasting purification culminates in transformed life and remembrance at death.