Adhyaya 16

Verse 1

श्रीबादरायणिरुवाच अथ देवऋषी राजन् सम्परेतं नृपात्मजम् । दर्शयित्वेति होवाच ज्ञातीनामनुशोचताम् ॥ १ ॥

श्री शुकदेव गोस्वामी म्हणाले: हे राजा, त्यानंतर देवर्षी नारदांनी त्या मृत राजपुत्राला शोक करणाऱ्या नातेवाईकांसमोर प्रकट केले आणि ते असे म्हणाले.

Verse 2

श्रीनारद उवाच जीवात्मन् पश्य भद्रं ते मातरं पितरं च ते । सुहृदो बान्धवास्तप्ता: शुचा त्वत्कृतया भृशम् ॥ २ ॥

श्री नारद मुनी म्हणाले: हे जीवात्मा! तुझे कल्याण असो. तुझ्या आई-वडिलांकडे बघ. तुझ्या वियोगामुळे तुझे मित्र आणि नातेवाईक अत्यंत शोकाकुल झाले आहेत.

Verse 3

कलेवरं स्वमाविश्य शेषमायु: सुहृद्‌वृत: । भुङ्‌क्ष्व भोगान् पितृप्रत्तानधितिष्ठ नृपासनम् ॥ ३ ॥

तू आपल्या शरीरात पुन्हा प्रवेश कर आणि उरलेले आयुष्य आपल्या मित्र आणि नातेवाईकांसह व्यतीत कर. वडिलांनी दिलेले वैभव उपभोग आणि राजसिंहासनाचा स्वीकार कर.

Verse 4

जीव उवाच कस्मिञ्जन्मन्यमी मह्यं पितरो मातरोऽभवन् । कर्मभिर्भ्राम्यमाणस्य देवतिर्यङ्‌नृयोनिषु ॥ ४ ॥

जीव म्हणाला: माझ्या कर्मांनुसार मी देव, पशू आणि मानवांच्या योनींमध्ये भटकत असतो. तर मग कोणत्या जन्मात हे माझे आई-वडील होते? खरे तर कोणीही माझे आई-वडील नाहीत.

Verse 5

बन्धुज्ञात्यरिमध्यस्थमित्रोदासीनविद्विष: । सर्व एव हि सर्वेषां भवन्ति क्रमशो मिथ: ॥ ५ ॥

या भौतिक जगात काळाच्या ओघात सर्वजण एकमेकांचे मित्र, नातेवाईक, शत्रू, मध्यस्थ किंवा उदासीन बनतात. हे नातेसंबंध कायमस्वरूपी नसतात.

Verse 6

यथा वस्तूनि पण्यानि हेमादीनि ततस्तत: । पर्यटन्ति नरेष्वेवं जीवो योनिषु कर्तृषु ॥ ६ ॥

जसे सोने इत्यादी माल क्रय-विक्रयाच्या क्रमाने एका ठिकाणाहून दुसरीकडे जात राहतो, तसेच जीव आपल्या कर्मफळामुळे निरनिराळ्या पित्यांद्वारे विविध योन्यांतील देहांत प्रवेश करून संसारात भटकत राहतो।

Verse 7

नित्यस्यार्थस्य सम्बन्धो ह्यनित्यो द‍ृश्यते नृषु । यावद्यस्य हि सम्बन्धो ममत्वं तावदेव हि ॥ ७ ॥

नित्य जीवाचा देहाधारित संबंध मनुष्यात अनित्य दिसतो. जोपर्यंत संबंध आहे तोपर्यंतच ‘माझे’पण असते; संबंध तुटताच ममत्वही नाहीसे होते।

Verse 8

एवं योनिगतो जीव: स नित्यो निरहङ्‌कृत: । यावद्यत्रोपलभ्येत तावत्स्वत्वं हि तस्य तत् ॥ ८ ॥

अशा रीतीने योनीत गेलेला जीव नित्य आहे व खरे तर अहंकाररहित आहे. ज्या देहात तो जसा काळपर्यंत अनुभवास येतो, तितक्याच काळ तोच देह ‘माझा’ मानतो; देह नष्ट होताच संबंधही संपतो. म्हणून खोट्या हर्ष-शोकात गुंतू नये।

Verse 9

एष नित्योऽव्यय: सूक्ष्म एष सर्वाश्रय: स्वद‍ृक् । आत्ममायागुणैर्विश्वमात्मानं सृजते प्रभु: ॥ ९ ॥

हा जीव नित्य, अव्यय, सूक्ष्म, सर्वांचा आधार आणि स्वयं-द्रष्टा आहे. तरीही अतिसूक्ष्म असल्याने तो आत्ममायेच्या गुणांनी मोहित होऊन आपल्या इच्छेनुसार विविध देहांची रचना करून जगात प्रकट होतो।

Verse 10

न ह्यस्यास्ति प्रिय: कश्चिन्नाप्रिय: स्व: परोऽपि वा । एक: सर्वधियां द्रष्टा कर्तृणां गुणदोषयो: ॥ १० ॥

या जीवाला न कोणी प्रिय, न अप्रिय; आपले-परके असा भेद नाही. तो एकच सर्वांच्या बुद्धींचा द्रष्टा असून कर्त्यांच्या गुण-दोषांचा केवळ साक्षी आहे।

Verse 11

नादत्त आत्मा हि गुणं न दोषं न क्रियाफलम् । उदासीनवदासीन: परावरद‍ृगीश्वर: ॥ ११ ॥

परमात्मा गुण, दोष किंवा कर्माची फळे स्वीकारत नाही. तो उदासीनाप्रमाणे स्थित असतो आणि कार्य-कारणाचा साक्षी असा ईश्वर आहे.

Verse 12

श्रीबादरायणिरुवाच इत्युदीर्य गतो जीवो ज्ञातयस्तस्य ते तदा । विस्मिता मुमुचु: शोकं छित्त्वात्मस्‍नेहश‍ृङ्खलाम् ॥ १२ ॥

श्री शुकदेव गोस्वामी म्हणाले: असे बोलून तो जीव निघून गेला, तेव्हा चित्रकेतू आणि त्याचे नातेवाईक चकित झाले. त्यांनी स्नेहाची साखळी तोडून शोक सोडून दिला.

Verse 13

निर्हृत्य ज्ञातयो ज्ञातेर्देहं कृत्वोचिता: क्रिया: । तत्यजुर्दुस्त्यजं स्‍नेहं शोकमोहभयार्तिदम् ॥ १३ ॥

नातेवाईकांनी मृत बालकाचे अंत्यसंस्कार करून योग्य क्रिया पूर्ण केल्या. त्यांनी शोक, मोह, भय आणि दुःख देणाऱ्या त्या कठीण स्नेहाचा त्याग केला.

Verse 14

बालघ्‍न्यो व्रीडितास्तत्र बालहत्याहतप्रभा: । बालहत्याव्रतं चेरुर्ब्राह्मणैर्यन्निरूपितम् । यमुनायां महाराज स्मरन्त्यो द्विजभाषितम् ॥ १४ ॥

बालहत्या करणाऱ्या राण्या लज्जित झाल्या आणि त्यांची कांती नाहीशी झाली. ब्राह्मणांच्या सांगण्यावरून त्यांनी यमुनेच्या तीरावर बालहत्येचे प्रायश्चित्त केले.

Verse 15

स इत्थं प्रतिबुद्धात्मा चित्रकेतुर्द्विजोक्तिभि: । गृहान्धकूपान्निष्क्रान्त: सर:पङ्कादिव द्विप: ॥ १५ ॥

ब्राह्मणांच्या उपदेशाने आत्मज्ञान प्राप्त करून, चित्रकेतू संसाराच्या अंधाऱ्या विहिरीतून बाहेर पडला, जसा हत्ती चिखलातून बाहेर पडतो.

Verse 16

कालिन्द्यां विधिवत् स्‍नात्वा कृतपुण्यजलक्रिय: । मौनेन संयतप्राणो ब्रह्मपुत्राववन्दत ॥ १६ ॥

राजाने कालिंदी (यमुना) मध्ये विधिपूर्वक स्नान करून पितरांना व देवांना जलतर्पण अर्पिले. नंतर मौन धारण करून इंद्रिये-मन संयमित ठेवून ब्रह्मपुत्र अङ्गिरा व नारदांना नमस्कार केला.

Verse 17

अथ तस्मै प्रपन्नाय भक्ताय प्रयतात्मने । भगवान्नारद: प्रीतो विद्यामेतामुवाच ह ॥ १७ ॥

त्यानंतर आत्मसंयमी, शरणागत भक्त चित्रकेतूवर प्रसन्न होऊन भगवान नारदांनी त्याला ही दिव्य विद्या सांगितली.

Verse 18

ॐ नमस्तुभ्यं भगवते वासुदेवाय धीमहि । प्रद्युम्नायानिरुद्धाय नम: सङ्कर्षणाय च ॥ १८ ॥ नमो विज्ञानमात्राय परमानन्दमूर्तये । आत्मारामाय शान्ताय निवृत्तद्वैतद‍ृष्टये ॥ १९ ॥

ॐ—हे भगवान वासुदेव, तुला नमस्कार; आम्ही तुझे ध्यान करतो. प्रद्युम्न, अनिरुद्ध आणि सङ्कर्षण यांनाही नमस्कार. हे शुद्ध चैतन्यस्वरूप, परमानंदमूर्ती, आत्मतृप्त व परम शांत, द्वैतदृष्टीपलीकडील प्रभो—तुला प्रणाम।

Verse 19

ॐ नमस्तुभ्यं भगवते वासुदेवाय धीमहि । प्रद्युम्नायानिरुद्धाय नम: सङ्कर्षणाय च ॥ १८ ॥ नमो विज्ञानमात्राय परमानन्दमूर्तये । आत्मारामाय शान्ताय निवृत्तद्वैतद‍ृष्टये ॥ १९ ॥

ॐ—हे भगवान वासुदेव, तुला नमस्कार; आम्ही तुझे ध्यान करतो. प्रद्युम्न, अनिरुद्ध आणि सङ्कर्षण यांनाही नमस्कार. हे शुद्ध चैतन्यस्वरूप, परमानंदमूर्ती, आत्मतृप्त व परम शांत, द्वैतदृष्टीपलीकडील प्रभो—तुला प्रणाम।

Verse 20

आत्मानन्दानुभूत्यैव न्यस्तशक्त्यूर्मये नम: । हृषीकेशाय महते नमस्तेऽनन्तमूर्तये ॥ २० ॥

हे प्रभो! आत्मानंदाच्या अनुभूतीने तू प्रकृतीच्या तरंगांपलीकडे असतोस; तुला नमस्कार। हे हृषीकेश, इंद्रियांचा अधिपती, महत्तम! तुझ्या अनंत रूपांना प्रणाम।

Verse 21

वचस्युपरतेऽप्राप्य य एको मनसा सह । अनामरूपश्चिन्मात्र: सोऽव्यान्न: सदसत्पर: ॥ २१ ॥

ज्यांच्यापर्यंत वाणी व मन पोहोचू शकत नाहीत, जे नाम‑रूपातीत, केवळ चैतन्यस्वरूप व सत्‑असत्‑पलीकडे आहेत—ते प्रभू प्रसन्न होऊन आमचे रक्षण करो।

Verse 22

यस्मिन्निदं यतश्चेदं तिष्ठत्यप्येति जायते । मृण्मयेष्विव मृज्जातिस्तस्मै ते ब्रह्मणे नम: ॥ २२ ॥

ज्या परब्रह्मापासून हे जग उत्पन्न होते, ज्यात स्थित राहते आणि ज्यातच विलीन होते—जसे मातीचे घट मातीपासून होऊन मातीमध्येच मिसळतात—त्या ब्रह्माला नमस्कार।

Verse 23

यन्न स्पृशन्ति न विदुर्मनोबुद्धीन्द्रियासव: । अन्तर्बहिश्च विततं व्योमवत्तन्नतोऽस्म्यहम् ॥ २३ ॥

जो आकाशासारखे अंतर्बाह्य सर्वत्र पसरलेले आहेत, तरी मन‑बुद्धी‑इंद्रिये‑प्राण त्यांना न स्पर्श करू शकतात न जाणू शकतात—त्यांना मी वारंवार नमस्कार करतो।

Verse 24

देहेन्द्रियप्राणमनोधियोऽमी यदंशविद्धा: प्रचरन्ति कर्मसु । नैवान्यदा लौहमिवाप्रतप्तं स्थानेषु तद् द्रष्ट्रपदेशमेति ॥ २४ ॥

जसे अग्नीच्या संगतीने लोखंड तापून दाहक होते, तसे देह‑इंद्रिये‑प्राण‑मन‑बुद्धी हे स्वतः जड असूनही भगवंताच्या चैतन्यांशाने युक्त झाले की कर्मात प्रवृत्त होतात; त्याविना ते कार्य करू शकत नाहीत।

Verse 25

ॐ नमो भगवते महापुरुषाय महानुभावाय महाविभूतिपतये सकलसात्वतपरिवृढनिकर करकमलकुड्‌मलोपलालितचरणारविन्दयुगल परमपरमेष्ठिन्नमस्ते ॥ २५ ॥

ॐ—षडैश्वर्यसंपन्न महापुरुष भगवंताला नमस्कार. ज्यांच्या युगल चरणारविंदांना श्रेष्ठ सात्वत‑भक्तसमूह आपल्या कळीसारख्या कमलहस्तांनी सदैव मर्दन‑सेवा करतो, जे परम परमेष्ठी व सर्व विभूतींचे स्वामी आहेत—आपल्याला माझा प्रणाम।

Verse 26

श्रीशुक उवाच भक्तायैतां प्रपन्नाय विद्यामादिश्य नारद: । ययावङ्गिरसा साकं धाम स्वायम्भुवं प्रभो ॥ २६ ॥

श्रीशुकदेव म्हणाले—पूर्ण शरणागत भक्त चित्रकेतूला नारदांनी ही विद्या/स्तोत्र पूर्णपणे उपदेशिली. हे परीक्षित! नंतर नारद ऋषी अङ्गिरांसह स्वायम्भुव धाम, म्हणजे ब्रह्मलोक, येथे गेले.

Verse 27

चित्रकेतुस्तु तां विद्यां यथा नारदभाषिताम् । धारयामास सप्ताहमब्भक्ष: सुसमाहित: ॥ २७ ॥

चित्रकेतूने नारदांनी सांगितलेली ती विद्या, केवळ पाणी पिऊन उपवास करत, सात दिवस अत्यंत एकाग्रतेने निरंतर जपून धारण केली.

Verse 28

तत: स सप्तरात्रान्ते विद्यया धार्यमाणया । विद्याधराधिपत्यं च लेभेऽप्रतिहतं नृप ॥ २८ ॥

हे नृप परीक्षित! सात रात्रींच्या शेवटी, त्या विद्येच्या निरंतर साधनेने चित्रकेतूला अडथळारहित विद्याधरलोकाचे अधिपत्यही प्राप्त झाले.

Verse 29

तत: कतिपयाहोभिर्विद्ययेद्धमनोगति: । जगाम देवदेवस्य शेषस्य चरणान्तिकम् ॥ २९ ॥

नंतर काहीच दिवसांत, त्या विद्येच्या प्रभावाने त्याची मनोगती अधिक उजळली आणि तो देवदेव शेष (अनंतदेव) यांच्या चरणकमळांच्या आश्रयास पोहोचला.

Verse 30

मृणालगौरं शितिवाससं स्फुरत्- किरीटकेयूरकटित्रकङ्कणम् । प्रसन्नवक्त्रारुणलोचनं वृतं ददर्श सिद्धेश्वरमण्डलै: प्रभुम् ॥ ३० ॥

शेष-प्रभूंच्या आश्रयास पोहोचल्यावर चित्रकेतूने त्यांना पाहिले—कमळनाळीच्या तंतूसारखे शुभ्र, निळसर वस्त्रधारी, तेजस्वी मुकुट, केयूर, कटिबंध व कंकणांनी अलंकृत. त्यांचे मुख प्रसन्न हास्ययुक्त, नेत्र अरुण; आणि सनत्कुमारादी सिद्धेश्वरांच्या मंडळाने ते वेढलेले होते.

Verse 31

तद्दर्शनध्वस्तसमस्तकिल्बिष: स्वस्थामलान्त:करणोऽभ्ययान्मुनि: । प्रवृद्धभक्त्या प्रणयाश्रुलोचन: प्रहृष्टरोमानमदादिपुरुषम् ॥ ३१ ॥

भगवंतांचे दर्शन होताच महाराज चित्रकेतूचे सर्व कल्मष नष्ट झाले आणि तो आपल्या मूळ कृष्णचेतनेत स्थिर होऊन पूर्ण शुद्ध झाला. तो मौन व गंभीर झाला; प्रेमामुळे डोळ्यांतून अश्रू वाहू लागले आणि अंगावर रोमांच उभे राहिले. प्रगाढ भक्ती व स्नेहाने त्याने आदिपुरुष परमेश्वराला साष्टांग नमस्कार केला.

Verse 32

स उत्तमश्लोकपदाब्जविष्टरं प्रेमाश्रुलेशैरुपमेहयन्मुहु: । प्रेमोपरुद्धाखिलवर्णनिर्गमो नैवाशकत्तं प्रसमीडितुं चिरम् ॥ ३२ ॥

प्रेमाश्रूंच्या थेंबांनी चित्रकेतू वारंवार उत्तमश्लोक भगवंतांच्या कमळचरणांच्या आसनस्थळाला ओलावीत होता. प्रेमोन्मादाने त्याचा कंठ दाटून आला; म्हणून बराच वेळ तो एकही अक्षर उच्चारून प्रभूची स्तुती करू शकला नाही.

Verse 33

तत: समाधाय मनो मनीषया बभाष एतत्प्रतिलब्धवागसौ । नियम्य सर्वेन्द्रियबाह्यवर्तनं जगद्गुरुं सात्वतशास्त्रविग्रहम् ॥ ३३ ॥

नंतर बुद्धीने मन एकाग्र करून आणि इंद्रियांना बाह्य विषयांपासून आवरून त्याला योग्य वाणी प्राप्त झाली. मग जगद्गुरू, सात्वत-शास्त्रांचा साक्षात् विग्रह असलेल्या भगवंताला उद्देशून त्याने स्तुती-प्रार्थना सुरू केली.

Verse 34

चित्रकेतुरुवाच अजित जित: सममतिभि: साधुभिर्भवान् जितात्मभिर्भवता । विजितास्तेऽपि च भजता- मकामात्मनां य आत्मदोऽतिकरुण: ॥ ३४ ॥

चित्रकेतू म्हणाला—हे अजित प्रभो! जरी तुला कोणी जिंकू शकत नाही, तरी समदृष्टी, मन-इंद्रिय-निग्रही साधुभक्त तुला जिंकतात. कारण तू निष्काम भक्तांवर अहेतुक कृपा करणारा अत्यंत करुणामय आहेस; तू त्यांना स्वतःलाच अर्पण करतोस, म्हणून ते तुला वश करतात.

Verse 35

तव विभव: खलु भगवन् जगदुदयस्थितिलयादीनि । विश्वसृजस्तेꣷशांशा स्तत्र मृषा स्पर्धन्ति पृथगभिमत्या ॥ ३५ ॥

हे भगवन्! हे जगत् आणि त्याची उत्पत्ती, स्थिती व लय—हे सर्व तुझेच वैभव आहे. ब्रह्मा इत्यादी सृष्टीकर्तेही तुझ्या अंशाच्या अंशमात्र आहेत; त्यांची मर्यादित सृजनशक्ती त्यांना ईश्वर ठरवत नाही. स्वतःला वेगळा प्रभू मानण्याची त्यांची भावना ही केवळ मिथ्या गर्व आहे, सत्य नाही.

Verse 36

परमाणुपरममहतो- स्त्वमाद्यन्तान्तरवर्ती त्रयविधुर: । आदावन्तेऽपि च सत्त्वानां यद् ध्रुवं तदेवान्तरालेऽपि ॥ ३६ ॥

हे प्रभो! परमाणूपासून विराट् ब्रह्मांडांपर्यंत सर्वांच्या आद्य, मध्य व अंतात तूच आहेस. तरीही तू अनादि-अनंत, नित्य आहेस; सृष्टी नसतानाही तू आद्य शक्तिरूपेण विद्यमान असतोस.

Verse 37

क्षित्यादिभिरेष किलावृत: सप्तभिर्दशगुणोत्तरैरण्डकोश: । यत्र पतत्यणुकल्प: सहाण्डकोटिकोटिभिस्तदनन्त: ॥ ३७ ॥

प्रत्येक ब्रह्मांड पृथ्वी, जल, अग्नी, वायु, आकाश, महत्तत्त्व व अहंकार अशा सात आवरणांनी वेढलेले असून प्रत्येक आवरण आधीच्या दहापट आहे. अशी असंख्य ब्रह्मांडे तुझ्यात अणूसारखी फिरतात; म्हणून तू ‘अनंत’ आहेस.

Verse 38

विषयतृषो नरपशवो य उपासते विभूतीर्न परं त्वाम् । तेषामाशिष ईश तदनु विनश्यन्ति यथा राजकुलम् ॥ ३८ ॥

हे ईश्वरा! विषयतृष्णेने ग्रासलेले जे मनुष्यरूपी पशू विविध देवतांच्या विभूतींची उपासना करतात व तुला नाही पूजत, त्यांचे वरदानही नष्ट होते—जसे राजा नष्ट झाला की राजकुलाचे वैभव लयास जाते.

Verse 39

कामधियस्त्वयि रचिता न परम रोहन्ति यथा करम्भबीजानि । ज्ञानात्मन्यगुणमये गुणगणतोऽस्य द्वन्द्वजालानि ॥ ३९ ॥

हे परमेश्वरा! भौतिक कामनांनी ग्रासलेले लोकही तुला—जो ज्ञानस्वरूप व गुणातीत आहेस—भजले तर ते पुनर्जन्मात पडत नाहीत; जसे भाजलेले बीज उगवत नाही. द्वंद्वांचे जाळे गुणांमुळे उठते, पण तुझ्या संगतीने ते तुटते.

Verse 40

जितमजित तदा भवता यदाह भागवतं धर्ममनवद्यम् । निष्किञ्चना ये मुनय आत्मारामा यमुपासतेऽपवर्गाय ॥ ४० ॥

हे अजेय प्रभो! तू जेव्हा निर्मळ भागवत-धर्म सांगितलास, तीच तुझी विजय आहे. कुमारांसारखे निष्किंचन, आत्माराम मुनी मोक्षासाठी तोच भागवत-धर्म स्वीकारून तुझ्या कमळचरणांचा आश्रय घेतात.

Verse 41

विषममतिर्न यत्र नृणां त्वमहमिति मम तवेति च यदन्यत्र । विषमधिया रचितो य: स ह्यविशुद्ध: क्षयिष्णुरधर्मबहुल: ॥ ४१ ॥

जिथे ‘तू-मी’ आणि ‘माझे-तुझे’ अशी विषम बुद्धी असते, तो धर्म शुद्ध नाही. रज-तमाने रचलेला असा धर्म नाशवंत व अधर्मबहुल; भागवत-धर्मात मात्र सर्व कृष्णचेतन होऊन ‘आम्ही कृष्णाचे, कृष्ण आमचे’ असे मानतात.

Verse 42

क: क्षेमो निजपरयो: कियान्वार्थ: स्वपरद्रुहा धर्मेण । स्वद्रोहात्तव कोप: परसम्पीडया च तथाधर्म: ॥ ४२ ॥

जो धर्म स्वतःच्या व परक्याच्या विषयी द्वेष निर्माण करतो, त्याने आपले वा त्यांचे कल्याण कसे होईल? त्यात शुभ काय, लाभ काय? आत्मद्रोहाने स्वतःला दुःख देऊन आणि परांना पीडा देऊन मनुष्य तुझा कोप जागवतो व अधर्म आचरतो.

Verse 43

न व्यभिचरति तवेक्षा यया ह्यभिहितो भागवतो धर्म: । स्थिरचरसत्त्वकदम्बे- ष्वपृथग्धियो यमुपासते त्वार्या: ॥ ४३ ॥

हे प्रभो, तुझी दृष्टी कधीही परम ध्येयापासून विचलित होत नाही; त्याच दृष्टीने भागवत-धर्म सांगितला आहे. स्थावर-जंगम सर्व जीवांत भेदबुद्धी न ठेवता समदर्शी राहणारे आर्य म्हणवतात; असे आर्य तुला, परम पुरुषोत्तम, उपासतात.

Verse 44

न हि भगवन्नघटितमिदं त्वद्दर्शनान्नृणामखिलपापक्षय: । यन्नाम सकृच्छ्रवणात् पुक्कशोऽपि विमुच्यते संसारात् ॥ ४४ ॥

हे भगवन्, तुझ्या दर्शनाने मनुष्यांचे सर्व पाप नष्ट होणे अशक्य नाही. तुझ्या नामाचे एकदाच श्रवण झाले तरी पुक्कस (चांडाळ) सुद्धा संसारातून मुक्त होतो; मग तुझ्या दर्शनाने कोण शुद्ध होणार नाही?

Verse 45

अथ भगवन् वयमधुना त्वदवलोकपरिमृष्टाशयमला: । सुरऋषिणा यत्कथितं तावकेन कथमन्यथा भवति ॥ ४५ ॥

म्हणून हे भगवन्, आता तुझ्या दर्शनाने आमच्या अंतःकरणातील मलिनता धुऊन गेली आहे. देवर्षी नारदांनी तुझ्याविषयी जे सांगितले, ते अन्यथा कसे होईल? म्हणजे नारदांच्या शिक्षेमुळेच आम्हाला तुझे साक्षात् दर्शन लाभले.

Verse 46

विदितमनन्त समस्तं तव जगदात्मनो जनैरिहाचरितम् । विज्ञाप्यं परमगुरो: कियदिव सवितुरिव खद्योतै: ॥ ४६ ॥

हे अनंत भगवन्, जगदात्मा! या जगात जीव जे काही करतो ते सर्व तुला ज्ञात आहे. परमगुरो, सूर्यापुढे काजव्याचा प्रकाश जसा निरर्थक, तसा तुझ्यासमोर माझे निवेदन काय?

Verse 47

नमस्तुभ्यं भगवते सकलजगत्स्थितिलयोदयेशाय । दुरवसितात्मगतये कुयोगिनां भिदा परमहंसाय ॥ ४७ ॥

हे भगवन्, तुला नमस्कार—तूच जगताचा उदय, स्थिती व लय यांचा ईश्वर आहेस. कूयोगी व भेददृष्टीने पाहणारे तुझी आत्मगत गती जाणू शकत नाहीत. तू परमहंस, परम शुद्ध व षडैश्वर्यपूर्ण आहेस; तुला प्रणाम।

Verse 48

यं वै श्वसन्तमनु विश्वसृज: श्वसन्ति यं चेकितानमनु चित्तय उच्चकन्ति । भूमण्डलं सर्षपायति यस्य मूर्ध्नि तस्मै नमो भगवतेऽस्तु सहस्रमूर्ध्ने ॥ ४८ ॥

हे प्रभो! तुझ्या श्वासाच्या अनुगमनाने ब्रह्मा-इंद्रादी विश्वनियंते कार्यरत होतात, आणि तुझ्या चेतनेमुळेच चित्त व इंद्रिये जाणतात. ज्याच्या मस्तकांवर सर्व ब्रह्मांड मोहरीच्या दाण्यासारखे आहे, त्या सहस्रमूर्ध्नि भगवंताला माझा प्रणाम।

Verse 49

श्रीशुक उवाच संस्तुतो भगवानेवमनन्तस्तमभाषत । विद्याधरपतिं प्रीतश्चित्रकेतुं कुरूद्वह ॥ ४९ ॥

श्रीशुकदेव गोस्वामी म्हणाले: विद्याधरांचा राजा चित्रकेतू याने केलेल्या स्तुतींनी प्रसन्न होऊन अनंतदेव भगवान त्याला असे बोलला, हे कुरुवंशश्रेष्ठ परीक्षित।

Verse 50

श्रीभगवानुवाच यन्नारदाङ्गिरोभ्यां ते व्याहृतं मेऽनुशासनम् । संसिद्धोऽसि तया राजन् विद्यया दर्शनाच्च मे ॥ ५० ॥

श्रीभगवान म्हणाले: हे राजन्, नारद व अंगिरा यांनी माझ्याविषयी जे अनुशासन तुला सांगितले, ते स्वीकारल्यामुळे तू त्या विद्येने सिद्ध झाला आहेस. आणि माझे दर्शन झाल्याने तू पूर्णतः परिपूर्ण झाला आहेस।

Verse 51

अहं वै सर्वभूतानि भूतात्मा भूतभावन: । शब्दब्रह्म परं ब्रह्म ममोभे शाश्वती तनू ॥ ५१ ॥

मीच सर्व चराचर भूतांचा आत्मा व त्यांचा भावक आहे. ॐकारादि दिव्य शब्दब्रह्म आणि परब्रह्म—ही माझी दोन शाश्वत, अप्राकृत तनू आहेत.

Verse 52

लोके विततमात्मानं लोकं चात्मनि सन्ततम् । उभयं च मया व्याप्तं मयि चैवोभयं कृतम् ॥ ५२ ॥

जीव या लोकी स्वतःला विस्तारून भोगता मानतो आणि लोकही जीवात भोग्यरूपे विस्तारतो. पण दोन्ही माझ्याच शक्ती; दोन्हीत मी व्याप्त असून दोन्हींचा आधार मीच आहे.

Verse 53

यथा सुषुप्त: पुरुषो विश्वं पश्यति चात्मनि । आत्मानमेकदेशस्थं मन्यते स्वप्न उत्थित: ॥ ५३ ॥ एवं जागरणादीनि जीवस्थानानि चात्मन: । मायामात्राणि विज्ञाय तद् द्रष्टारं परं स्मरेत् ॥ ५४ ॥

जसा गाढ झोपेत पुरुष आपल्या आत पर्वत-नद्या, अगदी विश्वही पाहतो, आणि स्वप्नातून उठल्यावर एकाच ठिकाणी शय्येवर पडलेला स्वतःला पाहतो. तसे जागृती-स्वप्न-सुषुप्ती इत्यादी अवस्था जीवाच्या मायामात्र शक्ती आहेत; त्यांचा द्रष्टा परम प्रभू सदैव स्मरावा.

Verse 54

यथा सुषुप्त: पुरुषो विश्वं पश्यति चात्मनि । आत्मानमेकदेशस्थं मन्यते स्वप्न उत्थित: ॥ ५३ ॥ एवं जागरणादीनि जीवस्थानानि चात्मन: । मायामात्राणि विज्ञाय तद् द्रष्टारं परं स्मरेत् ॥ ५४ ॥

जसा गाढ झोपेत पुरुष आपल्या आत पर्वत-नद्या, अगदी विश्वही पाहतो, आणि स्वप्नातून उठल्यावर एकाच ठिकाणी शय्येवर पडलेला स्वतःला पाहतो. तसे जागृती-स्वप्न-सुषुप्ती इत्यादी अवस्था जीवाच्या मायामात्र शक्ती आहेत; त्यांचा द्रष्टा परम प्रभू सदैव स्मरावा.

Verse 55

येन प्रसुप्त: पुरुष: स्वापं वेदात्मनस्तदा । सुखं च निर्गुणं ब्रह्म तमात्मानमवेहि माम् ॥ ५५ ॥

ज्याच्या द्वारा झोपलेला पुरुष आपली स्वप्नावस्था आणि इंद्रियक्रियांपलीकडील निर्गुण सुख जाणतो—तो परब्रह्म, सर्वव्यापी परमात्मा मीच आहे, असे जाण.

Verse 56

उभयं स्मरत: पुंस: प्रस्वापप्रतिबोधयो: । अन्वेति व्यतिरिच्येत तज्ज्ञानं ब्रह्म तत्परम् ॥ ५६ ॥

स्वप्न व जागृती या दोन्ही अवस्थांत जो स्मरण करतो, त्याचे ज्ञान त्या अनुभवांबरोबरच असते, तरीही त्यांच्यापासून अलिप्त राहते. तोच साक्षी-चैतन्य परब्रह्म; ज्ञाता दोन्हींत समान.

Verse 57

यदेतद्विस्मृतं पुंसो मद्भ‍ावं भिन्नमात्मन: । तत: संसार एतस्य देहाद्देहो मृतेर्मृति: ॥ ५७ ॥

जेव्हा जीव माझ्याशी असलेले नित्य ज्ञान-आनंदमय साम्य विसरून स्वतःला माझ्यापासून भिन्न मानतो, तेव्हा त्याचा संसार सुरू होतो—देहातून देह, आणि मृत्यूनंतर पुन्हा मृत्यु.

Verse 58

लब्ध्वेह मानुषीं योनिं ज्ञानविज्ञानसम्भवाम् । आत्मानं यो न बुद्ध्येत न क्‍वचित्क्षेममाप्नुयात् ॥ ५८ ॥

ज्ञान-विज्ञान साध्य होईल अशी मानवी योनी मिळूनही जो आत्मस्वरूप ओळखत नाही, तो कुठेही परम कल्याण प्राप्त करू शकत नाही.

Verse 59

स्मृत्वेहायां परिक्लेशं तत: फलविपर्ययम् । अभयं चाप्यनीहायां सङ्कल्पाद्विरमेत्कवि: ॥ ५९ ॥

फलाची अपेक्षा ठेवून केलेल्या कर्मात मोठा क्लेश असतो आणि इच्छित फलाच्या उलट फलही मिळते—हे स्मरून; तसेच निष्काम भक्तीत अभय आहे हे जाणून—बुद्धिमानाने संकल्परूप इच्छा सोडावी.

Verse 60

सुखाय दु:खमोक्षाय कुर्वाते दम्पती क्रिया: । ततोऽनिवृत्तिरप्राप्तिर्दु:खस्य च सुखस्य च ॥ ६० ॥

पती-पत्नी सुख मिळावे व दुःख कमी व्हावे म्हणून अनेक क्रिया करतात; पण इच्छा-आसक्तीने भरलेल्या त्या कर्मांनी ना सुख मिळते ना दुःख कमी होते—उलट दुःखच वाढते.

Verse 61

एवं विपर्ययं बुद्ध्वा नृणां विज्ञाभिमानिनाम् । आत्मनश्च गतिं सूक्ष्मां स्थानत्रयविलक्षणाम् ॥ ६१ ॥ द‍ृष्टश्रुताभिर्मात्राभिर्निर्मुक्त: स्वेन तेजसा । ज्ञानविज्ञानसन्तृप्तो मद्भ‍क्त: पुरुषो भवेत् ॥ ६२ ॥

ज्यांना आपल्या भौतिक अनुभवाचा अभिमान आहे, त्यांच्या कर्मांचे फळ जागृत, स्वप्न व सुषुप्तीत त्यांनी कल्पिलेल्याच्या उलटच येते—हे जाणावे. आत्म्याची सूक्ष्म गती या तिन्ही अवस्थांपलीकडे आहे; विवेकाच्या तेजाने इह-पर फलाची इच्छा सोडून, ज्ञान-विज्ञानाने तृप्त होऊन माझा भक्त व्हावे.

Verse 62

एवं विपर्ययं बुद्ध्वा नृणां विज्ञाभिमानिनाम् । आत्मनश्च गतिं सूक्ष्मां स्थानत्रयविलक्षणाम् ॥ ६१ ॥ द‍ृष्टश्रुताभिर्मात्राभिर्निर्मुक्त: स्वेन तेजसा । ज्ञानविज्ञानसन्तृप्तो मद्भ‍क्त: पुरुषो भवेत् ॥ ६२ ॥

जो मनुष्य आपल्या विवेक-तेजाने पाहिले-ऐकले इंद्रियविषयांच्या मापदंडांतून मुक्त होतो आणि ज्ञान-विज्ञानाने तृप्त राहतो, तोच माझा भक्त होतो. विषयासक्ती सोडून आत्मप्रकाशात स्थित राहून तो भगवद्भक्तीचा आश्रय घेतो.

Verse 63

एतावानेव मनुजैर्योगनैपुण्यबुद्धिभि: । स्वार्थ: सर्वात्मना ज्ञेयो यत्परात्मैकदर्शनम् ॥ ६३ ॥

योगात निपुण बुद्धी असलेल्या मनुष्यांसाठी हाच एकमेव परम स्वार्थ आहे—सर्वात्मभावाने परमत्म्याचे एकनिष्ठ दर्शन. परमत्म्यात सर्वांचा आत्मभाव पाहणे हेच जीवनाचे सर्वोच्च तत्त्व आहे.

Verse 64

त्वमेतच्छ्रद्धया राजन्नप्रमत्तो वचो मम । ज्ञानविज्ञानसम्पन्नो धारयन्नाशु सिध्यसि ॥ ६४ ॥

हे राजन्, माझे हे वचन श्रद्धेने, प्रमाद न करता धारण कर. ज्ञान-विज्ञानाने संपन्न होऊन तू लवकरच सिद्धी प्राप्त करशील आणि मला प्राप्त होशील.

Verse 65

श्रीशुक उवाच आश्वास्य भगवानित्थं चित्रकेतुं जगद्गुरु: । पश्यतस्तस्य विश्वात्मा ततश्चान्तर्दधे हरि: ॥ ६५ ॥

श्रीशुकदेव गोस्वामी म्हणाले—अशा रीतीने जगद्गुरु व विश्वात्मा भगवानांनी चित्रकेतूला आश्वासित करून उपदेश केला; आणि चित्रकेतू पाहत असतानाच हरि तेथून अंतर्धान पावले.