Adhyaya 11

Verse 1

श्रीशुक उवाच त एवं शंसतो धर्मं वच: पत्युरचेतस: । नैवागृह्णन्त सम्भ्रान्ता: पलायनपरा नृप ॥ १ ॥

श्रीशुकदेव गोस्वामी म्हणाले—हे राजन्! दैत्यांचा सेनापती वृत्रासुर आपल्या अधीनांना धर्मतत्त्व सांगत होता; पण रणातून पळ काढण्याच्या नादात असलेले भित्रे दैत्य-नायक भीतीने गोंधळून त्याचे वचन स्वीकारू शकले नाहीत.

Verse 2

विशीर्यमाणां पृतनामासुरीमसुरर्षभ: । कालानुकूलैस्त्रिदशै: काल्यमानामनाथवत् ॥ २ ॥ द‍ृष्ट्वातप्यत सङ्‌कुद्ध इन्द्रशत्रुरमर्षित: । तान् निवार्यौजसा राजन् निर्भर्त्स्येदमुवाच ह ॥ ३ ॥

हे राजन्! काळ अनुकूल पडताच देवांनी मागून हल्ला करून दैत्यसेना उधळून लावली, जणू तिचा कोणी नायकच नाही. आपल्या सैनिकांची दयनीय अवस्था पाहून असुरश्रेष्ठ वृत्रासुर—इंद्रशत्रु—अत्यंत व्यथित व क्रुद्ध झाला. त्याने बलपूर्वक त्यांना थांबवून देवांना झिडकारत रागाने हे वचन उच्चारले.

Verse 3

विशीर्यमाणां पृतनामासुरीमसुरर्षभ: । कालानुकूलैस्त्रिदशै: काल्यमानामनाथवत् ॥ २ ॥ द‍ृष्ट्वातप्यत सङ्‌कुद्ध इन्द्रशत्रुरमर्षित: । तान् निवार्यौजसा राजन् निर्भर्त्स्येदमुवाच ह ॥ ३ ॥

हे राजन्! काळ अनुकूल पडताच देवांनी मागून हल्ला करून दैत्यसेना उधळून लावली, जणू तिचा कोणी नायकच नाही. आपल्या सैनिकांची दयनीय अवस्था पाहून असुरश्रेष्ठ वृत्रासुर—इंद्रशत्रु—अत्यंत व्यथित व क्रुद्ध झाला. त्याने बलपूर्वक त्यांना थांबवून देवांना झिडकारत रागाने हे वचन उच्चारले.

Verse 4

किं व उच्चरितैर्मातुर्धावद्भ‍ि: पृष्ठतो हतै: । न हि भीतवध: श्लाघ्यो न स्वर्ग्य: शूरमानिनाम् ॥ ४ ॥

हे देवांनो! हे दैत्यसैनिक व्यर्थच जन्मले; ते मातृदेहातून मलासारखेच बाहेर पडले आहेत. जे भीतीने पळत आहेत त्यांना मागून मारण्यात काय लाभ? जो स्वतःला शूर मानतो तो भयभीत शत्रूचा वध करत नाही. असा वध ना कीर्तिदायक, ना स्वर्गप्रद आहे.

Verse 5

यदि व: प्रधने श्रद्धा सारं वा क्षुल्लका हृदि । अग्रे तिष्ठत मात्रं मे न चेद ग्राम्यसुखे स्पृहा ॥ ५ ॥

हे क्षुद्र देवगणांनो! जर रणात तुमच्या शौर्यावर खरी श्रद्धा असेल, हृदयात धैर्याचा सार असेल आणि इंद्रियसुखाची हाव नसेल, तर क्षणभर माझ्यासमोर उभे राहा।

Verse 6

एवं सुरगणान् क्रुद्धो भीषयन् वपुषा रिपून् । व्यनदत् सुमहाप्राणो येन लोका विचेतस: ॥ ६ ॥

शुकदेव गोस्वामी म्हणाले: क्रुद्ध व महाप्राण असा वीर वृत्रासुर आपल्या स्थूल, दृढ देहाने देवगणांना भयभीत करू लागला. त्याच्या प्रचंड गर्जनेने लोकांतील जीव शुद्ध हरपून बसले।

Verse 7

तेन देवगणा: सर्वे वृत्रविस्फोटनेन वै । निपेतुर्मूर्च्छिता भूमौ यथैवाशनिना हता: ॥ ७ ॥

वृत्रासुराच्या त्या प्रचंड गर्जनेने सर्व देवगण मूर्च्छित होऊन भूमीवर कोसळले, जणू वज्राघातानेच मारले गेले।

Verse 8

ममर्द पद्‌भ्यां सुरसैन्यमातुरं निमीलिताक्षं रणरङ्गदुर्मद: । गां कम्पयन्नुद्यतशूल ओजसा नालं वनं यूथपतिर्यथोन्मद: ॥ ८ ॥

भीतीने डोळे मिटलेल्या व्याकुळ देवसैन्याला रणांगणात उन्मत्त वृत्रासुराने पायांनी तुडवून चिरडले. त्रिशूल उगारून, आपल्या ओजाने पृथ्वी कंपवित तो जणू वनात उन्मत्त गजराज पोकळ बांबू चिरडतो तसा होता।

Verse 9

विलोक्य तं वज्रधरोऽत्यमर्षित: स्वशत्रवेऽभिद्रवते महागदाम् । चिक्षेप तामापततीं सुदु:सहां जग्राह वामेन करेण लीलया ॥ ९ ॥

वृत्रासुराची ती वृत्ती पाहून वज्रधारी इंद्र अत्यंत संतप्त झाला आणि शत्रूकडे प्रतिकारास अतिशय कठीण अशी महागदा फेकली. पण येणारी ती गदा वृत्रासुराने डाव्या हाताने सहज लीलया पकडली।

Verse 10

स इन्द्रशत्रु: कुपितो भृशं तया महेन्द्रवाहं गदयोरुविक्रम: । जघान कुम्भस्थल उन्नदन्मृधे तत्कर्म सर्वे समपूजयन्नृप ॥ १० ॥

हे राजा परीक्षित, इंद्राचा शत्रू असलेल्या महाबली वृत्रासुराने अत्यंत रागावून आपल्या गदेने इंद्राच्या हत्तीच्या (ऐरावताच्या) मस्तकावर जोरात प्रहार केला. रणांगणावर त्या प्रहाराने मोठा आवाज झाला आणि दोन्ही बाजूंच्या सैनिकांनी त्याच्या या पराक्रमाची प्रशंसा केली.

Verse 11

ऐरावतो वृत्रगदाभिमृष्टो विघूर्णितोऽद्रि: कुलिशाहतो यथा । अपासरद् भिन्नमुख: सहेन्द्रो मुञ्चन्नसृक् सप्तधनुर्भृशार्त: ॥ ११ ॥

ज्याप्रमाणे वज्राच्या आघाताने पर्वत हादरतो, त्याप्रमाणे वृत्रासुराच्या गदेचा मार लागल्याने ऐरावत हत्ती कोलमडला. त्याचे तोंड फुटले आणि त्यातून रक्त वाहू लागले. अत्यंत वेदनेने व्याकुळ होऊन तो इंद्रासह सात धनुष्य (चौदा वार) मागे सरकला आणि खाली पडला.

Verse 12

न सन्नवाहाय विषण्णचेतसे प्रायुङ्क्त भूय: स गदां महात्मा । इन्द्रोऽमृतस्यन्दिकराभिमर्श वीतव्यथक्षतवाहोऽवतस्थे ॥ १२ ॥

जेव्हा महात्मा वृत्रासुराने पाहिले की इंद्राचे वाहन (हत्ती) थकले आहे आणि जखमी झाले आहे, आणि इंद्र खिन्न झाला आहे, तेव्हा त्याने धर्माचे पालन करत पुन्हा गदा चालवली नाही. ही संधी साधून इंद्राने आपल्या अमृतवर्षी हाताने हत्तीला स्पर्श केला, ज्यामुळे त्याची वेदना आणि जखमा बऱ्या झाल्या. मग ते दोघेही तिथे उभे राहिले.

Verse 13

स तं नृपेन्द्राहवकाम्यया रिपुं वज्रायुधं भ्रातृहणं विलोक्य । स्मरंश्च तत्कर्म नृशंसमंह: शोकेन मोहेन हसञ्जगाद ॥ १३ ॥

हे राजा, जेव्हा महावीर वृत्रासुराने आपल्या भावाचा मारेकरी असलेल्या शत्रू इंद्राला हातात वज्र घेऊन युद्धाच्या इच्छेने समोर उभे पाहिले, तेव्हा त्याला इंद्राचे ते क्रूर कृत्य आठवले. इंद्राच्या पापकृत्यांचे स्मरण करून तो शोक आणि मोहाने वेडा झाला आणि उपहासाने हसत म्हणाला.

Verse 14

श्रीवृत्र उवाच दिष्ट्या भवान् मे समवस्थितो रिपु- र्यो ब्रह्महा गुरुहा भ्रातृहा च । दिष्ट्यानृणोऽद्याहमसत्तम त्वया मच्छूलनिर्भिन्नद‍ृषद्‌धृदाचिरात् ॥ १४ ॥

श्री वृत्रासुर म्हणाला: हे माझे भाग्य आहे की जो ब्राह्मणहंत्या आहे, जो गुरुहंत्या आहे - आणि खरोखर, ज्याने माझ्या भावाला मारले आहे - तो आता माझा शत्रू म्हणून माझ्यासमोर उभा आहे. हे नराधमा, आज मी माझ्या त्रिशूळाने तुझे दगडासारखे हृदय भेदून माझ्या भावाच्या ऋणातून मुक्त होईन.

Verse 15

यो नोऽग्रजस्यात्मविदो द्विजाते- र्गुरोरपापस्य च दीक्षितस्य । विश्रभ्य खड्‍गेन शिरांस्यवृश्चत् पशोरिवाकरुण: स्वर्गकाम: ॥ १५ ॥

केवळ स्वर्गाच्या सुखासाठी, तू माझा मोठा भाऊ, आत्मज्ञानी, निष्पाप ब्राह्मण आणि तुझा गुरू यांचा वध केलास. तू एखाद्या पशूप्रमाणे निर्दयपणे त्याचे मस्तक धडावेगळे केलेस.

Verse 16

श्रीह्रीदयाकीर्तिभिरुज्झितं त्वां स्वकर्मणा पुरुषादैश्च गर्ह्यम् । कृच्छ्रेण मच्छूलविभिन्नदेह- मस्पृष्टवह्निं समदन्ति गृध्रा: ॥ १६ ॥

हे इंद्रा, तू लज्जा, दया, कीर्ती आणि सुदैवापासून वंचित आहेस. तुझ्या कर्मांमुळे तू राक्षसांकडूनही निंदनीय ठरला आहेस. आता मी माझ्या त्रिशूळाने तुझे शरीर भेदून टाकीन आणि गिधाडे तुझे शरीर खातील.

Verse 17

अन्येऽनु ये त्वेह नृशंसमज्ञा यदुद्यतास्त्रा: प्रहरन्ति मह्यम् । तैर्भूतनाथान् सगणान् निशात त्रिशूलनिर्भिन्नगलैर्यजामि ॥ १७ ॥

तू निसर्गतःच क्रूर आहेस. जर इतर देवही अज्ञानामुळे तुझे अनुसरण करून माझ्यावर हल्ला करतील, तर मी माझ्या तीक्ष्ण त्रिशूळाने त्यांची मस्तके छाटीन आणि भैरव व भूतगणांना बळी देईन.

Verse 18

अथो हरे मे कुलिशेन वीर हर्ता प्रमथ्यैव शिरो यदीह । तत्रानृणो भूतबलिं विधाय मनस्विनां पादरज: प्रपत्स्ये ॥ १८ ॥

परंतु हे वीर इंद्रा! जर तू तुझ्या वज्राने माझे मस्तक कापलेस, तर मी कर्मबंधनातून मुक्त होऊन नारद मुनींसारख्या महापुरुषांच्या चरणधुळीला प्राप्त होईन.

Verse 19

सुरेश कस्मान्न हिनोषि वज्रं पुर: स्थिते वैरिणि मय्यमोघम् । मा संशयिष्ठा न गदेव वज्र: स्यान्निष्फल: कृपणार्थेव याच्ञा ॥ १९ ॥

हे देवेश! मी तुझा शत्रू तुझ्यासमोर उभा आहे, तरीही तू माझ्यावर तुझे अमोघ वज्र का चालवत नाहीस? शंका घेऊ नकोस, कंजूषाकडे केलेली मागणी जशी व्यर्थ ठरते तशी तुझी गदा ठरली, पण वज्र निष्फळ ठरणार नाही.

Verse 20

नन्वेष वज्रस्तव शक्र तेजसा हरेर्दधीचेस्तपसा च तेजित: । तेनैव शत्रुं जहि विष्णुयन्त्रितो यतो हरिर्विजय: श्रीर्गुणास्तत: ॥ २० ॥

हे शक्र! मला मारण्यासाठी तू जो वज्र धारण केला आहेस, तो श्रीहरी विष्णूच्या तेजाने आणि दधीचीच्या तपोबलाने तेजस्वी झाला आहे. विष्णूच्या आज्ञेने प्रेरित होऊन तू त्याच वज्राने शत्रूचा वध कर; हरि तुझ्या बाजूने आहेत, म्हणून विजय, श्री आणि सद्गुण तुझे निश्चित आहेत.

Verse 21

अहं समाधाय मनो यथाह न: सङ्कर्षणस्तच्चरणारविन्दे । त्वद्वज्ररंहोलुलितग्राम्यपाशो गतिं मुनेर्याम्यपविद्धलोक: ॥ २१ ॥

तुझ्या वज्राच्या वेगाने माझे भौतिक बंधन तुटेल; मी हा देह आणि कामनांनी भरलेला हा लोक त्यागीन. श्रीसंकर्षणाच्या चरणारविंदांवर मन एकाग्र करून, त्यांनी सांगितल्याप्रमाणे, मी नारद मुनीसारख्या महर्षींची गती प्राप्त करीन.

Verse 22

पुंसां किलैकान्तधियां स्वकानां या: सम्पदो दिवि भूमौ रसायाम् । न राति यद्‌द्वेष उद्वेग आधि- र्मद: कलिर्व्यसनं सम्प्रयास: ॥ २२ ॥

जे पुरुष एकनिष्ठ बुद्धीने भगवंताच्या चरणकमळांना शरण जातात व त्यांचेच स्मरण करतात, त्यांना प्रभू आपले मानून सेवक म्हणून स्वीकारतात. पण स्वर्ग, पृथ्वी व पाताळातील झगमगती संपत्ती तो अशा भक्तांना देत नाही; कारण त्या ऐश्वर्यामुळे वैर, चिंता, मनोव्यथा, मद, कलह व आपत्ती वाढतात, त्यांची वाढ व रक्षा करण्यासाठी मोठा परिश्रम लागतो आणि नष्ट झाल्यावर तीव्र दुःख होते.

Verse 23

त्रैवर्गिकायासविघातमस्मत्- पतिर्विधत्ते पुरुषस्य शक्र । ततोऽनुमेयो भगवत्प्रसादो यो दुर्लभोऽकिञ्चनगोचरोऽन्यै: ॥ २३ ॥

हे शक्र! आमचा स्वामी भगवान् आपल्या भक्तांना धर्म, अर्थ आणि काम यांसाठी व्यर्थ कष्ट करण्यापासून परावृत्त करतो. यावरून भगवंताची कृपा किती दयाळू आहे हे कळते. अशी दया केवळ निष्काम, अकिंचन भक्तांनाच मिळते; भौतिक लाभ इच्छिणाऱ्यांना नाही.

Verse 24

अहं हरे तव पादैकमूल- दासानुदासो भवितास्मि भूय: । मन: स्मरेतासुपतेर्गुणांस्ते गृणीत वाक् कर्म करोतु काय: ॥ २४ ॥

हे हरी! जे केवळ तुझ्या चरणकमळांचा आश्रय घेतात, त्या नित्य सेवकांचेही मी पुन्हा दासानुदास होऊ शकेन काय? हे प्राणनाथ! मला पुन्हा त्यांचा सेवक कर, जेणेकरून माझे मन सदैव तुझे दिव्य गुण स्मरो, माझी वाणी त्यांचे कीर्तन करो आणि माझे शरीर प्रेमाने तुझ्या सेवेत रत राहो.

Verse 25

न नाकपृष्ठं न च पारमेष्ठ्यं न सार्वभौमं न रसाधिपत्यम् । न योगसिद्धीरपुनर्भवं वा समञ्जस त्वा विरहय्य काङ्‌क्षे ॥ २५ ॥

हे प्रभो! मला स्वर्ग, ब्रह्मलोक, सार्वभौम राज्य किंवा अधोलोकांचे अधिपत्य नको. योगसिद्धीही नकोत, मोक्षही नको—जर तुझ्या कमलचरणांचा विरह सहन करावा लागला तर.

Verse 26

अजातपक्षा इव मातरं खगा: स्तन्यं यथा वत्सतरा: क्षुधार्ता: । प्रियं प्रियेव व्युषितं विषण्णा मनोऽरविन्दाक्ष दिद‍ृक्षते त्वाम् ॥ २६ ॥

हे कमलनेत्र प्रभो! जसे पंख न फुटलेली पिल्ले आईची वाट पाहतात, जसे भुकेले वासरू दूधपानाच्या वेळेसाठी तळमळते, आणि जशी विरहिणी पत्नी दूर गेलेल्या प्रियाची आस धरते—तसेच माझे मन तुला पाहण्यासाठी व प्रत्यक्ष सेवा करण्यासाठी आतुर आहे.

Verse 27

ममोत्तमश्लोकजनेषु सख्यं संसारचक्रे भ्रमत: स्वकर्मभि: । त्वन्माययात्मात्मजदारगेहे- ष्वासक्तचित्तस्य न नाथ भूयात् ॥ २७ ॥

हे नाथ! माझ्या कर्मांमुळे मी या संसारचक्रात भटकत आहे. म्हणून मला तुझ्या पवित्र व प्रबुद्ध भक्तांच्या संगतीत मैत्री लाभो. तुझ्या बाह्य मायेमुळे माझे चित्त देह, पत्नी, पुत्र आणि घर यांत आसक्त आहे; पण ती आसक्ती पुन्हा न राहो—माझे मन व चेतना केवळ तुझ्यातच गुंतो.