Adhyaya 20

Verse 1

श्रीशुक उवाच अत: परं प्लक्षादीनां प्रमाणलक्षणसंस्थानतो वर्षविभाग उपवर्ण्यते ॥ १ ॥

श्रीशुकदेव गोस्वामी म्हणाले—आता पुढे मी प्लक्ष इत्यादी सहा द्वीपांचे प्रमाण, लक्षणे व स्वरूप यांनुसार त्यांच्या वर्षविभागाचे वर्णन करीन।

Verse 2

जम्बूद्वीपोऽयं यावत्प्रमाणविस्तारस्तावता क्षारोदधिना परिवेष्टितो यथा मेरुर्जम्ब्वाख्येन लवणोदधिरपि ततो द्विगुणविशालेन प्लक्षाख्येन परिक्षिप्तो यथा परिखा बाह्योपवनेन । प्लक्षो जम्बूप्रमाणो द्वीपाख्याकरो हिरण्मय उत्थितो यत्राग्निरुपास्ते सप्तजिह्वस्तस्याधिपति: प्रियव्रतात्मज इध्मजिह्व: स्वं द्वीपं सप्तवर्षाणि विभज्य सप्तवर्षनामभ्य आत्मजेभ्य आकलय्य स्वयमात्मयोगेनोपरराम ॥ २ ॥

जंबूद्वीप जितका विस्तारलेला आहे, तितक्याच विस्ताराचा क्षारोदधी त्याला सर्व बाजूंनी वेढून आहे. आणि त्या क्षारोदधीभोवती त्याच्या दुप्पट विस्ताराचा प्लक्ष नावाचा द्वीप आहे—जणू किल्ल्याच्या परिखेभोवती बाहेर उपवनासारखे वन. प्लक्षद्वीप जंबूद्वीपाएवढ्याच प्रमाणाचा असून तेथे सुवर्णासारखा तेजस्वी प्लक्षवृक्ष उगवलेला आहे; त्याच्या मुळाशी सात जिह्वांचा अग्नी उपासिला जातो. या द्वीपाचा अधिपती प्रियव्रताचा पुत्र इध्मजिह्व होता. त्याने आपल्या द्वीपाचे सात वर्षांत विभाजन करून, आपल्या सात पुत्रांच्या नावांनी त्या वर्षांची नावे ठेवली, त्यांना विभागून दिले आणि नंतर आत्मयोगाने निवृत्त होऊन भगवद्भक्तीत रमला।

Verse 3

शिवं यवसं सुभद्रं शान्तं क्षेमममृतमभयमिति वर्षाणि तेषु गिरयो नद्यश्च सप्तैवाभिज्ञाता: ॥ ३ ॥ मणिकूटो वज्रकूट इन्द्रसेनो ज्योतिष्मान् सुपर्णो हिरण्यष्ठीवो मेघमाल इति सेतुशैला: । अरुणा नृम्णाऽऽङ्गिरसी सावित्री सुप्तभाता ऋतम्भरा सत्यम्भरा इति महानद्य: । यासां जलोपस्पर्शनविधूतरजस्तमसो हंसपतङ्गोर्ध्वायनसत्याङ्गसंज्ञाश्चत्वारो वर्णा: सहस्रायुषो विबुधोपमसन्दर्शनप्रजनना: स्वर्गद्वारं त्रय्या विद्यया भगवन्तं त्रयीमयं सूर्यमात्मानं यजन्ते ॥ ४ ॥

त्या सात पुत्रांच्या नावांवरून सात वर्षे—शिव, यवस, सुभद्र, शान्त, क्षेम, अमृत आणि अभय—अशी ओळखली जातात. त्या प्रदेशांत सात पर्वत व सात नद्या प्रसिद्ध आहेत. पर्वत—मणिकूट, वज्रकूट, इन्द्रसेन, ज्योतिष्मान, सुपर्ण, हिरण्यष्ठीव व मेघमाल; नद्या—अरुणा, नृम्णा, आङ्गिरसी, सावित्री, सुप्तभाता, ऋतम्भरा व सत्यम्भरा। या नद्यांच्या जलाचा स्पर्श वा स्नान केल्याने रज-तम नष्ट होते; प्लक्षद्वीपातील हंस, पतंग, ऊर्ध्वायन व सत्याङ्ग असे चार वर्ण याने शुद्ध होतात. ते सहस्र वर्ष जगतात, देवोपम रूपवान व संततीसमृद्ध असतात; वेदविधीने त्रयीमय सूर्यरूपाने प्रकट भगवंताची उपासना करून सूर्यलोक प्राप्त करतात.

Verse 4

शिवं यवसं सुभद्रं शान्तं क्षेमममृतमभयमिति वर्षाणि तेषु गिरयो नद्यश्च सप्तैवाभिज्ञाता: ॥ ३ ॥ मणिकूटो वज्रकूट इन्द्रसेनो ज्योतिष्मान् सुपर्णो हिरण्यष्ठीवो मेघमाल इति सेतुशैला: । अरुणा नृम्णाऽऽङ्गिरसी सावित्री सुप्तभाता ऋतम्भरा सत्यम्भरा इति महानद्य: । यासां जलोपस्पर्शनविधूतरजस्तमसो हंसपतङ्गोर्ध्वायनसत्याङ्गसंज्ञाश्चत्वारो वर्णा: सहस्रायुषो विबुधोपमसन्दर्शनप्रजनना: स्वर्गद्वारं त्रय्या विद्यया भगवन्तं त्रयीमयं सूर्यमात्मानं यजन्ते ॥ ४ ॥

सात पुत्रांच्या नावांवरून सात वर्षे—शिव, यवस, सुभद्र, शान्त, क्षेम, अमृत व अभय—अशी प्रसिद्ध आहेत. त्या प्रदेशांत सात पर्वत व सात नद्या आहेत. पर्वत—मणिकूट, वज्रकूट, इन्द्रसेन, ज्योतिष्मान, सुपर्ण, हिरण्यष्ठीव व मेघमाल; नद्या—अरुणा, नृम्णा, आङ्गिरसी, सावित्री, सुप्तभाता, ऋतम्भरा व सत्यम्भरा। या नद्यांच्या जलस्पर्शाने वा स्नानाने रज-तम मळ नष्ट होतो; प्लक्षद्वीपातील हंस, पतंग, ऊर्ध्वायन व सत्याङ्ग असे चार वर्ण शुद्ध होतात. ते सहस्र वर्ष जगतात, देवोपम रूपवान व संततीसमृद्ध; वेदविधीने त्रयीमय सूर्यरूप भगवंताची उपासना करून सूर्यलोक प्राप्त करतात.

Verse 5

प्रत्नस्य विष्णो रूपं यत्सत्यस्यर्तस्य ब्रह्मण: । अमृतस्य च मृत्योश्च सूर्यमात्मानमीमहीति ॥ ५ ॥

जो सूर्य प्राचीन विष्णूचा प्रतिरूप आहे—सत्य, ऋत, वेद-ब्रह्म, अमृत आणि मृत्यू यांचाही अधिष्ठाता—त्या सूर्यरूप आत्मा-भगवंताचे आम्ही ध्यान व आश्रय करतो।

Verse 6

प्लक्षादिषु पञ्चसु पुरुषाणामायुरिन्द्रियमोज: सहो बलं बुद्धिर्विक्रम इति च सर्वेषामौत्पत्तिकी सिद्धिरविशेषेण वर्तते ॥ ६ ॥

हे राजन्! प्लक्षद्वीपादी पाच द्वीपांतील सर्व लोकांमध्ये आयुष्य, इंद्रियशक्ती, तेज, सहनशक्ती, बल, बुद्धी आणि पराक्रम—ही सर्व जन्मजात सिद्धी समान रीतीने प्रकट होते।

Verse 7

प्लक्ष: स्वसमानेनेक्षुरसोदेनावृतो यथा तथा द्वीपोऽपि शाल्मलो द्विगुणविशाल: समानेन सुरोदेनावृत: परिवृङ्क्ते ॥ ७ ॥

जसा प्लक्षद्वीप स्वतःइतक्या विस्ताराच्या इक्षुरस-समुद्राने वेढलेला आहे, तसाच त्यानंतरचा शाल्मलीद्वीपही—जो प्लक्षद्वीपापेक्षा दुप्पट विशाल आहे—समानेच विस्ताराच्या सुरा-समुद्राने सर्व बाजूंनी वेढलेला आहे।

Verse 8

यत्र ह वै शाल्मली प्लक्षायामा यस्यां वाव किल निलयमाहुर्भगवतश्छन्द: स्तुत: पतत्‍त्रिराजस्य सा द्वीपहूतये उपलक्ष्यते ॥ ८ ॥

शाल्मलीद्वीपात शाल्मली नावाचा महावृक्ष आहे; त्याच्या नावावरूनच द्वीपाचे नामकरण झाले आहे. तो प्लक्षवृक्षासारखा अतिविशाल—शंभर योजन रुंद व अकराशे योजन उंच—असा सांगितला आहे. विद्वान म्हणतात की हा वृक्ष भगवान विष्णूचे वाहन पक्षिराज गरुड याचे निवासस्थान आहे; तेथे गरुड वेदमय स्तोत्रांनी श्रीविष्णूची स्तुती करतो।

Verse 9

तद्‌द्वीपाधिपति: प्रियव्रतात्मजो यज्ञबाहु: स्वसुतेभ्य: सप्तभ्यस्तन्नामानि सप्तवर्षाणि व्यभजत्सुरोचनं सौमनस्यं रमणकं देववर्षं पारिभद्रमाप्यायनमविज्ञातमिति ॥ ९ ॥

त्या द्वीपाचा अधिपती महाराज प्रियव्रतांचा पुत्र यज्ञबाहु होता. त्याने आपल्या सात पुत्रांसाठी द्वीपाचे सात ‘वर्ष’ विभाग केले आणि पुत्रांच्या नावांप्रमाणेच त्यांची नावे ठेवली—सुरोचन, सौमनस्य, रमणक, देववर्ष, पारिभद्र, आप्यायन आणि अविज्ञात।

Verse 10

तेषु वर्षाद्रयो नद्यश्च सप्तैवाभिज्ञाता: स्वरस: शतश‍ृङ्गो वामदेव: कुन्दो मुकुन्द: पुष्पवर्ष: सहस्रश्रुतिरिति । अनुमति: सिनीवाली सरस्वती कुहू रजनी नन्दा राकेति ॥ १० ॥

त्या वर्ष-भागांत सात पर्वत आणि सात नद्या प्रसिद्ध आहेत. पर्वत—स्वरस, शतशृंग, वामदेव, कुन्द, मुकुन्द, पुष्पवर्ष आणि सहस्रश्रुति। नद्या—अनुमति, सिनीवाली, सरस्वती, कुहू, रजनी, नन्दा आणि राका। या आजही अस्तित्वात आहेत।

Verse 11

तद्वर्षपुरुषा: श्रुतधरवीर्यधरवसुन्धरेषन्धरसंज्ञा भगवन्तं वेदमयं सोममात्मानं वेदेन यजन्ते ॥ ११ ॥

त्या वर्ष-भागांतील लोक श्रुतधर, वीर्यधर, वसुंधर आणि इषंधर या नावांनी ओळखले जातात. ते वर्णाश्रम-धर्माचे काटेकोर पालन करून भगवानाचा वेदमय विस्तार ‘सोम’—चंद्रदेव—याची वेदविधीने उपासना करतात।

Verse 12

स्वगोभि: पितृदेवेभ्यो विभजन् कृष्णशुक्लयो: । प्रजानां सर्वासां राजान्ध: सोमो न आस्त्विति ॥ १२ ॥

स्वकिरणांनी मासाचे कृष्ण व शुक्ल असे दोन पक्ष करून पितरां व देवांसाठी अन्नवाटप घडविणारा, सर्व प्रजांचा राजा चंद्रदेव सोम आमचा राजा व मार्गदर्शक राहो—अशी आम्ही प्रार्थना करतो; त्यास नमस्कार।

Verse 13

एवं सुरोदाद्ब‍‌हिस्तद्‌‌द्विगुण: समानेनावृतो घृतोदेन यथापूर्व: कुशद्वीपो यस्मिन् कुशस्तम्बो देवकृतस्तद्‌द्वीपाख्याकरो ज्वलन इवापर: स्वशष्परोचिषा दिशो विराजयति ॥ १३ ॥

सुरासागराच्या बाहेर कुशद्वीप नावाचा दुसरा द्वीप आहे, जो त्या सागरापेक्षा दुप्पट विस्तीर्ण आहे. हा द्वीप स्वतःइतक्याच विस्ताराच्या घृतसागराने वेढलेला आहे. येथे परमेश्वराच्या इच्छेने देवांनी निर्माण केलेले कुशगवताचे पुंजके आहेत; त्यावरूनच द्वीपाचे नाव पडले. हे कुश मृदू व रम्य तेजाने जणू दुसरी अग्नीमूर्ती होऊन सर्व दिशा उजळवते।

Verse 14

तद्‌द्वीपपति: प्रैयव्रतो राजन् हिरण्यरेता नाम स्वं द्वीपं सप्तभ्य: स्वपुत्रेभ्यो यथाभागं विभज्य स्वयं तप आतिष्ठत वसुवसुदानद‍ृढरुचिनाभिगुप्तस्तुत्यव्रतविविक्तवामदेवनामभ्य: ॥ १४ ॥

हे राजन्, प्रियव्रत महाराजांचा पुत्र हिरण्यरेता हा या कुशद्वीपाचा राजा होता. त्याने आपला द्वीप सात भागांत विभागून वारसाहक्कानुसार आपल्या सात पुत्रांना दिला. नंतर त्याने गृहस्थाश्रमातून निवृत्त होऊन तपश्चर्येला आरंभ केला. त्या पुत्रांची नावे— वसु, वसुदान, दृढरुचि, स्तुत्यव्रत, नाभिगुप्त, विविक्त आणि वामदेव।

Verse 15

तेषां वर्षेषु सीमागिरयो नद्यश्चाभिज्ञाता: सप्त सप्तैव चक्रश्चतु:श‍ृङ्ग: कपिलश्चित्रकूटो देवानीक ऊर्ध्वरोमा द्रविण इति रसकुल्या मधुकुल्या मित्रविन्दा श्रुतविन्दा देवगर्भा घृतच्युता मन्त्रमालेति ॥ १५ ॥

त्या सात वर्षांत सात सीमापर्वत प्रसिद्ध आहेत— चक्र, चतु:शृंग, कपिल, चित्रकूट, देवानीक, ऊर्ध्वरोमा आणि द्रविण। तसेच सात नद्या आहेत— रमकुल्या, मधुकुल्या, मित्रविन्दा, श्रुतविन्दा, देवगर्भा, घृतच्युता आणि मन्त्रमाला।

Verse 16

यासां पयोभि: कुशद्वीपौकस: कुशलकोविदाभियुक्तकुलकसंज्ञा भगवन्तं जातवेदसरूपिणं कर्मकौशलेन यजन्ते ॥ १६ ॥

त्या नद्यांच्या जलात स्नान केल्याने कुशद्वीपातील निवासी शुद्ध होतात. ते कुशल, कोविद, अभियुक्त आणि कुलक या नावांनी प्रसिद्ध असून अनुक्रमे ब्राह्मण, क्षत्रिय, वैश्य व शूद्रांसारखे आहेत. वेदाज्ञेनुसार कर्मकौशल्याने ते यज्ञकर्म करतात आणि भगवानाला जातवेद (अग्निदेव) या रूपाने पूजतात।

Verse 17

परस्य ब्रह्मण: साक्षाज्जातवेदोऽसि हव्यवाट् । देवानां पुरुषाङ्गानां यज्ञेन पुरुषं यजेति ॥ १७ ॥

हे जातवेद (अग्निदेव)! तू परब्रह्म श्रीहरिचा साक्षात् अंश आहेस आणि हव्य वाहून नेणारा आहेस. म्हणून आम्ही विनंती करतो की देवांसाठी अर्पण केलेली यज्ञसामग्री यज्ञाद्वारे पुरुषोत्तम भगवानाला अर्पण कर; कारण तोच यज्ञाचा खरा भोक्ता आहे।

Verse 18

तथा घृतोदाद्ब‍‌हि: क्रौञ्चद्वीपो द्विगुण: स्वमानेन क्षीरोदेन परित उपक्‍ल‍ृप्तो वृतो यथा कुशद्वीपो घृतोदेन यस्मिन् क्रौञ्चो नाम पर्वतराजो द्वीपनामनिर्वर्तक आस्ते ॥ १८ ॥

घृतसमुद्राच्या बाहेर क्रौञ्चद्वीप नावाचा दुसरा द्वीप आहे; त्याचा विस्तार घृतसमुद्राच्या दुप्पट आहे. जसा कुशद्वीप घृतसमुद्राने वेढलेला आहे, तसाच क्रौञ्चद्वीप स्वतःइतक्याच विस्ताराच्या क्षीरसमुद्राने सर्व बाजूंनी वेढलेला आहे. या द्वीपात क्रौञ्च नावाचा पर्वतराज असून त्याच्यावरून द्वीपाचे नाव पडले आहे.

Verse 19

योऽसौ गुहप्रहरणोन्मथितनितम्बकुञ्जोऽपि क्षीरोदेनासिच्यमानो भगवता वरुणेनाभिगुप्तो विभयो बभूव ॥ १९ ॥

कार्त्तिकेयाच्या शस्त्रांनी, गुहाच्या प्रहाराने, क्रौञ्च पर्वताच्या उतारांवरील वनस्पती जरी उद्ध्वस्त झाल्या तरी तो पर्वत निर्भय झाला; कारण तो सर्व बाजूंनी क्षीरसमुद्राने सतत स्नान घडत असून भगवान् वरुणदेव यांच्या संरक्षणाखाली आहे.

Verse 20

तस्मिन्नपि प्रैयव्रतो घृतपृष्ठो नामाधिपति: स्वे द्वीपे वर्षाणि सप्त विभज्य तेषु पुत्रनामसु सप्त रिक्थादान् वर्षपान्निवेश्य स्वयं भगवान् भगवत: परमकल्याणयशस आत्मभूतस्य हरेश्चरणारविन्दमुपजगाम ॥ २० ॥

त्या द्वीपाचा अधिपती प्रियव्रत महाराजांचा आणखी एक पुत्र घृतपृष्ठ नावाचा होता. त्याने आपला द्वीप सात वर्षांत विभागून, ते भाग आपल्या सात पुत्रांच्या नावांनी त्यांना दिले. नंतर घृतपृष्ठ महाराजांनी गृहस्थाश्रमाचा पूर्ण त्याग करून, सर्वांचा आत्मा व परम कल्याणमय यश असलेल्या भगवान् हरि यांच्या चरणारविंदांचा आश्रय घेतला आणि सिद्धी प्राप्त केली.

Verse 21

आमो मधुरुहो मेघपृष्ठ: सुधामा भ्राजिष्ठो लोहितार्णो वनस्पतिरिति घृतपृष्ठसुतास्तेषां वर्षगिरय: सप्त सप्तैव नद्यश्चाभिख्याता: शुक्लो वर्धमानो भोजन उपबर्हिणो नन्दो नन्दन: सर्वतोभद्र इति अभया अमृतौघा आर्यका तीर्थवती रूपवती पवित्रवती शुक्लेति ॥ २१ ॥

घृतपृष्ठ महाराजांचे पुत्र—आमो, मधुरुह, मेघपृष्ठ, सुधामा, भ्राजिष्ठ, लोहितार्ण आणि वनस्पति—असे होते. त्यांच्या द्वीपात सात पर्वत आहेत—शुक्ल, वर्धमान, भोजन, उपबर्हिण, नंद, नंदन आणि सर्वतोभद्र; तसेच सात नद्या आहेत—अभया, अमृतौघा, आर्यका, तीर्थवती, रूपवती, पवित्रवती आणि शुक्ला।

Verse 22

यासामम्भ: पवित्रममलमुपयुञ्जाना: पुरुषऋषभद्रविणदेवकसंज्ञा वर्षपुरुषा आपोमयं देवमपां पूर्णेनाञ्जलिना यजन्ते ॥ २२ ॥

त्या पवित्र व निर्मळ नद्यांचे जल उपयोगात आणून क्रौञ्चद्वीपातील रहिवासी—पुरुष, ऋषभ, द्रविण आणि देवक—अशा चार वर्णांत विभागलेले, जलस्वरूप देवता वरुण यांच्या कमलचरणांवर पूर्ण अंजलीने जल अर्पून परमेश्वर भगवानांची उपासना करतात.

Verse 23

आप: पुरुषवीर्या: स्थ पुनन्तीर्भूर्भुव:सुव: । ता न: पुनीतामीवघ्नी: स्पृशतामात्मना भुव इति ॥ २३ ॥

हे नद्यांचे पवित्र जल! तुम्ही परम पुरुषाच्या वीर्यशक्तीने समर्थ होऊन भूः‑भुवः‑स्वः हे तिन्ही लोक शुद्ध करता. स्वभावतः पापहारी असल्याने आम्ही तुम्हाला स्पर्श करतो; कृपा करून आम्हाला सदैव पवित्र करा।

Verse 24

एवं पुरस्तात्क्षीरोदात्परित उपवेशित: शाकद्वीपो द्वात्रिंशल्लक्षयोजनायाम: समानेन च दधिमण्डोदेन परीतो यस्मिन् शाको नाम महीरुह: स्वक्षेत्रव्यपदेशको यस्य ह महासुरभिगन्धस्तं द्वीपमनुवासयति ॥ २४ ॥

क्षीरसागराच्या बाहेर शाकद्वीप नावाचा दुसरा द्वीप आहे; त्याची रुंदी बत्तीस लक्ष योजन आहे. हा द्वीप स्वतःइतक्याच विस्ताराच्या मथित दधिमंडाच्या समुद्राने वेढलेला आहे. येथे ‘शाक’ नावाचे विशाल वृक्ष आहे; त्याच्याच नावावरून द्वीप ओळखला जातो, आणि त्याचा दिव्य सुगंध संपूर्ण द्वीपात पसरतो।

Verse 25

तस्यापि प्रैयव्रत एवाधिपतिर्नाम्ना मेधातिथि: सोऽपि विभज्य सप्त वर्षाणि पुत्रनामानि तेषु स्वात्मजान् पुरोजवमनोजवपवमानधूम्रानीकचित्ररेफबहुरूपविश्वधारसंज्ञान्निधाप्याधिपतीन् स्वयं भगवत्यनन्त आवेशितमतिस्तपोवनं प्रविवेश ॥ २५ ॥

त्या द्वीपाचा अधिपतीही प्रियव्रताचा पुत्र मेधातिथि होता. त्याने द्वीप सात वर्षांत विभागून त्यांना आपल्या पुत्रांच्या नावांनी ओळख दिली आणि पुरोजव, मनोजव, पवमान, धूम्रानीक, चित्ररेफ, बहुरूप व विश्वधार या पुत्रांना तेथील राजे नेमले. नंतर भगवान अनंतांच्या चरणकमलांवर मन एकाग्र करण्यासाठी मेधातिथि स्वतः तपोवनात प्रविष्ट झाला।

Verse 26

एतेषां वर्षमर्यादागिरयो नद्यश्च सप्त सप्तैव ईशान उरुश‍ृङ्गो बलभद्र: शतकेसर: सहस्रस्रोतो देवपालो महानस इति अनघाऽऽयुर्दा उभयस्पृष्टिरपराजिता पञ्चपदी सहस्रस्रुतिर्निजधृतिरिति ॥ २६ ॥

या वर्षांच्या सीमारेषा ठरविणारे सात पर्वत—ईशान, उरुशृंग, बलभद्र, शतकेसर, सहस्रस्रोत, देवपाल आणि महानस। तसेच सात नद्या—अनघा, आयुर्दा, उभयस्पृष्टि, अपराजिता, पञ्चपदी, सहस्रश्रुति आणि निजधृति।

Verse 27

तद्वर्षपुरुषा ऋतव्रतसत्यव्रतदानव्रतानुव्रतनामानो भगवन्तं वाय्वात्मकं प्राणायामविधूतरजस्तमस: परमसमाधिना यजन्ते ॥ २७ ॥

त्या द्वीपांतील लोकही चार वर्णांत विभागलेले आहेत—ऋतव्रत, सत्यव्रत, दानव्रत आणि अनुव्रत—जे अनुक्रमे ब्राह्मण, क्षत्रिय, वैश्य व शूद्र यांसारखे आहेत. ते प्राणायामाने रज‑तम दूर करून परम समाधीत वायुरूप भगवानाची उपासना करतात।

Verse 28

अन्त:प्रविश्य भूतानि यो बिभर्त्यात्मकेतुभि: । अन्तर्यामीश्वर: साक्षात्पातु नो यद्वशे स्फुटम् ॥ २८ ॥

हे परम पुरुषा! तू देहांतर्गत अंतर्यामी म्हणून स्थित राहून प्राणादी वायूंच्या क्रिया चालवितोस आणि सर्व जीवांचे पालन करितोस. हे ईश्वरा, सर्वांचा आत्मा, ज्याच्या अधीन हे विश्व आहे—आम्हांस सर्व भयापासून रक्षण कर.

Verse 29

एवमेव दधिमण्डोदात्परत: पुष्करद्वीपस्ततो द्विगुणायाम: समन्तत उपकल्पित: समानेन स्वादूदकेन समुद्रेण बहिरावृतो यस्मिन् बृहत्पुष्करं ज्वलनशिखामलकनकपत्रायुतायुतं भगवत: कमलासनस्याध्यासनं परिकल्पितम् ॥ २९ ॥

दधि-समुद्राच्या बाहेर पुष्करद्वीप आहे; तो त्या समुद्रापेक्षा दुप्पट विस्ताराचा आहे. तो स्वतःइतक्याच रुंदीच्या अतिशय स्वादिष्ट जलसमुद्राने वेढलेला आहे. त्या पुष्करद्वीपावर अग्निशिखेसारखा तेजस्वी, निर्मळ सुवर्ण-पाकळ्यांचा दहा कोटी पाकळ्यांचा एक महाकमळ आहे; ते कमलासन भगवान ब्रह्म्याचे आसन मानले जाते.

Verse 30

तद्‌द्वीपमध्ये मानसोत्तरनामैक एवार्वाचीनपराचीनवर्षयोर्मर्यादाचलोऽयुतयोजनोच्छ्रायायामो यत्र तु चतसृषु दिक्षु चत्वारि पुराणि लोकपालानामिन्द्रादीनां यदुपरिष्टात्सूर्यरथस्य मेरुं परिभ्रमत: संवत्सरात्मकं चक्रं देवानामहोरात्राभ्यां परिभ्रमति ॥ ३० ॥

त्या द्वीपाच्या मध्यभागी मानसोत्तर नावाचा महान पर्वत आहे; तो द्वीपाच्या आतल्या व बाहेरच्या भागांची सीमा ठरतो. त्याची उंची व रुंदी दहा हजार योजन आहे. त्या पर्वतावर चारही दिशांना इंद्रादी लोकपालांची चार पुरे आहेत. त्याच्या शिखरावरून सूर्यदेवाचा रथ मेरूला परिक्रमा करीत ‘संवत्सर’ नावाच्या कक्षेत फिरतो; त्यातील एक बाजू देवांचा दिवस व दुसरी बाजू त्यांची रात्र मानली जाते.

Verse 31

तद्‌द्वीपस्याप्यधिपति: प्रैयव्रतो वीतिहोत्रो नामैतस्यात्मजौ रमणकधातकिनामानौ वर्षपती नियुज्य स स्वयं पूर्वजवद्भ‍गवत्कर्मशील एवास्ते ॥ ३१ ॥

त्या द्वीपाचा अधिपती प्रियव्रतपुत्र वीतिहोत्र होता. त्याला रमणक आणि धातकि असे दोन पुत्र होते. त्याने द्वीपाचे दोन्ही भाग त्यांना वर्षपती म्हणून नेमून दिले आणि स्वतः ज्येष्ठ बंधू मेधातिथीप्रमाणे भगवंताच्या सेवाकार्यातच रत राहिला.

Verse 32

तद्वर्षपुरुषा भगवन्तं ब्रह्मरूपिणं सकर्मकेण कर्मणाऽऽराधयन्तीदं चोदाहरन्ति ॥ ३२ ॥

त्या वर्षातील लोक भौतिक इच्छांच्या पूर्तीसाठी भगवंताची ब्रह्मरूपाने, कर्मयुक्त कर्माने आराधना करतात आणि ही स्तुती उच्चारतात.

Verse 33

यत्तत्कर्ममयं लिङ्गं ब्रह्मलिङ्गं जनोऽर्चयेत् । एकान्तमद्वयं शान्तं तस्मै भगवते नम इति ॥ ३३ ॥

जे कर्ममय ब्रह्मलिंग लोक यज्ञकर्मांनी पूजितात, ते एकान्त, अद्वय व शान्त परमेश्वराचे भक्त आहेत; त्या भगवद्-ब्रह्म्यास नमस्कार असो.

Verse 34

ऋषिरुवाच तत: परस्ताल्लोकालोकनामाचलो लोकालोकयोरन्तराले परित उपक्षिप्त: ॥ ३४ ॥

ऋषी म्हणाले—त्यानंतर लोक व अलोक यांच्या मधोमध सर्व बाजूंनी वेढलेला ‘लोकालोक’ नावाचा पर्वत आहे.

Verse 35

यावन्मानसोत्तरमेर्वोरन्तरं तावती भूमि: काञ्चन्यन्याऽऽदर्शतलोपमा यस्यां प्रहित: पदार्थो न कथञ्चित्पुन: प्रत्युपलभ्यते तस्मात्सर्वसत्त्वपरिहृतासीत् ॥ ३५ ॥

मधुर जलसमुद्राच्या पलीकडे, सुमेरूच्या मध्यापासून मानसोत्‍तराच्या सीमापर्यंत जितका विस्तार तितकी भूमी आहे; त्यापुढे लोकालोकापर्यंत सुवर्णमयी भूमी, आरशासारखी चमकणारी, जिच्यावर पडलेली वस्तू पुन्हा दिसत नाही; म्हणून सर्व जीवांनी ती सोडून दिली आहे.

Verse 36

लोकालोक इति समाख्या यदनेनाचलेन लोकालोकस्यान्तर्वर्तिनावस्थाप्यते ॥ ३६ ॥

हा पर्वत ‘लोकालोक’ म्हणून प्रसिद्ध आहे, कारण या अचलामुळेच लोक व अलोक यांची सीमा निश्चित होते.

Verse 37

स लोकत्रयान्ते परित ईश्वरेण विहितो यस्मात्सूर्यादीनां ध्रुवापवर्गाणां ज्योतिर्गणानां गभस्तयोऽर्वाचीनांस्त्रींल्लोकानावितन्वाना न कदाचित्पराचीना भवितुमुत्सहन्ते तावदुन्नहनायाम: ॥ ३७ ॥

भगवान् कृष्णाच्या इच्छेने लोकालोक पर्वत भूर्लोक, भुवर्लोक व स्वर्लोक या त्रैलोक्याच्या बाह्य सीमारेषेवर स्थापिला आहे, जेणेकरून सूर्यादि ज्योतिर्गणांचे किरण त्या मर्यादेतच पसरतील. सूर्यापासून ध्रुवलोकापर्यंतचे सर्व प्रकाशमान पिंड तीन लोकांना प्रकाश देतात, पण या पर्वतसीमेपलीकडे जाऊ शकत नाहीत; कारण हा पर्वत ध्रुवलोकापेक्षाही उंच उठून किरणांना अडथळा करतो.

Verse 38

एतावाँल्लोकविन्यासो मानलक्षणसंस्थाभिर्विचिन्तित: कविभि: स तु पञ्चाशत्कोटिगणितस्य भूगोलस्य तुरीयभागोऽयं लोकालोकाचल: ॥ ३८ ॥

दोष, भ्रम व फसवणूक यांपासून मुक्त अशा विद्वान ऋषींनी लोकांची रचना, लक्षणे, मापे व स्थान यांचे सूक्ष्म विचार करून वर्णन केले आहे. त्यांच्या निर्णयानुसार सुमेरूपासून लोकालोक पर्वतापर्यंतचे अंतर ब्रह्मांडाच्या व्यासाच्या चौथ्या भागाइतके—म्हणजे १२ कोटी ५० लाख योजन—आहे.

Verse 39

तदुपरिष्टाच्चतसृष्वाशास्वात्मयोनिनाखिलजगद्गुरुणाधिनिवेशिता ये द्विरदपतय ऋषभ: पुष्करचूडो वामनोऽपराजित इति सकललोकस्थितिहेतव: ॥ ३९ ॥

लोकालोक पर्वताच्या शिखरावर, अखिल जगताचे गुरु ब्रह्मदेवांनी चारही दिशांना चार गजपती स्थापन केले आहेत. त्या श्रेष्ठ हत्तींची नावे ऋषभ, पुष्करचूड, वामन आणि अपराजित अशी आहेत. ते सर्व लोकांची स्थिती टिकविणारे आहेत.

Verse 40

तेषां स्वविभूतीनां लोकपालानां च विविधवीर्योपबृंहणाय भगवान् परममहापुरुषो महाविभूतिपतिरन्तर्याम्यात्मनो विशुद्धसत्त्वं धर्मज्ञानवैराग्यैश्वर्याद्यष्टमहासिद्ध्युपलक्षणं विष्वक्सेनादिभि: स्वपार्षदप्रवरै: परिवारितो निजवरायुधोपशोभितैर्निजभुजदण्डै: सन्धारय-माणस्तस्मिन् गिरिवरे समन्तात्सकललोकस्वस्तय आस्ते ॥ ४० ॥

त्या गजपती व लोकपाल यांच्या विविध सामर्थ्यांना वाढविण्यासाठी आणि सर्व लोकांचे कल्याण व्हावे म्हणून भगवान परममहापुरुष, सर्व दिव्य ऐश्वर्यांचे स्वामी, सर्वांच्या अंतरी वसणारे अंतर्यामी, लोकालोक पर्वताच्या शिखरावर विशुद्ध सत्त्वमय दिव्य देहाने विराजमान असतात. विष्वक्सेन आदि श्रेष्ठ पार्षदांनी वेढलेले, चार भुजांत दिव्य आयुधांनी शोभणारे ते धर्म, ज्ञान, वैराग्य, ऐश्वर्य तसेच अणिमा-लघिमा-महिमा इत्यादी सिद्धींसह आपले वैभव प्रकट करतात.

Verse 41

आकल्पमेवं वेषं गत एष भगवानात्मयोगमायया विरचितविविधलोकयात्रागोपीयायेत्यर्थ: ॥ ४१ ॥

भगवान आपल्या आत्मयोगमायेने असा वेष व रूप कल्पपर्यंत धारण करतात, जेणेकरून विविध लोकांची व्यवस्था व यात्रा ही लीला गूढ राहील आणि सर्व लोकांचे पालन होईल.

Verse 42

योऽन्तर्विस्तार एतेन ह्यलोकपरिमाणं च व्याख्यातं यद्ब‍‌हिर्लोकालोकाचलात् । तत: परस्ताद्योगेश्वरगतिं विशुद्धामुदाहरन्ति ॥ ४२ ॥

हे राजन्, लोकालोक पर्वताच्या बाहेर ‘अलोक-वर्ष’ नावाचा प्रदेश आहे; त्याचा विस्तार पर्वताच्या आतल्या क्षेत्राइतकाच—म्हणजे १२ कोटी ५० लाख योजन—आहे. अलोक-वर्षाच्या पलीकडे योगेश्वरांची विशुद्ध गती आहे; ती प्रकृतीच्या गुणांच्या अधिकारापलीकडे असल्याने पूर्णतः पवित्र आहे.

Verse 43

अण्डमध्यगत: सूर्यो द्यावाभूम्योर्यदन्तरम् । सूर्याण्डगोलयोर्मध्ये कोट्य: स्यु: पञ्चविंशति: ॥ ४३ ॥

सूर्य ब्रह्मांडाच्या मध्यभागी, भूरलोक व भुवर्लोक यांच्या मधील अंतरिक्षात स्थित आहे. सूर्यापासून ब्रह्मांडाच्या परिघापर्यंतचे अंतर पंचवीस कोटी योजन आहे.

Verse 44

मृतेऽण्ड एष एतस्मिन् यदभूत्ततो मार्तण्ड इति व्यपदेश: । हिरण्यगर्भ इति यद्धिरण्याण्डसमुद्भ‍व: ॥ ४४ ॥

सूर्यदेवांना वैराज असेही म्हणतात, कारण ते सर्व जीवांचा समष्टि भौतिक देह आहेत. सृष्टीकाळी या जड ब्रह्मांड-अंडात प्रवेश केल्यामुळे ते मार्तंड कहलात, आणि हिरण्यगर्भ (ब्रह्मा) पासून देह प्राप्त झाल्याने हिरण्यगर्भ असेही म्हणतात.

Verse 45

सूर्येण हि विभज्यन्ते दिश: खं द्यौर्मही भिदा । स्वर्गापवर्गौ नरका रसौकांसि च सर्वश: ॥ ४५ ॥

हे राजन्, सूर्यदेव व सूर्यलोकच सर्व दिशांचे विभाजन करतात. सूर्यामुळेच आकाश, उच्च लोक, ही पृथ्वी व अधोलोक यांचा भेद कळतो. तसेच कुठे भोग, कुठे मोक्ष, कुठे नरक आणि कुठे पाताळ हेही सूर्यामुळेच समजते.

Verse 46

देवतिर्यङ्‍मनुष्याणां सरीसृपसवीरुधाम् । सर्वजीवनिकायानां सूर्य आत्मा द‍ृगीश्वर: ॥ ४६ ॥

देवता, मनुष्य, पशु, पक्षी, कीटक, सरीसृप, वेली व वृक्ष—सर्व जीवसमुदाय सूर्यलोकातून मिळणाऱ्या उष्णता व प्रकाशावर अवलंबून आहेत. तसेच सूर्याच्या उपस्थितीमुळेच सर्वांना दृष्टी मिळते; म्हणून तो द‍ृग्-ईश्वर, म्हणजे दृष्टीचा अधिष्ठाता भगवान म्हणतात.