Adhyaya 2

Verse 1

श्रीशुक उवाच एवं पितरि सम्प्रवृत्ते तदनुशासने वर्तमान आग्नीध्रो जम्बूद्वीपौकस: प्रजा औरसवद्धर्मावेक्षमाण: पर्यगोपायत् ॥ १ ॥

श्रीशुकदेव गोस्वामी म्हणाले— पिता महाराज प्रियव्रत तपस्येने आध्यात्मिक मार्गावर निघून गेल्यावर, राजा आग्नीध्राने त्यांच्या आज्ञेचे पूर्ण पालन केले. धर्मनिष्ठ राहून त्यांनी जंबूद्वीपातील प्रजेला स्वतःच्या औरस पुत्रांप्रमाणे संरक्षण दिले।

Verse 2

स च कदाचित्पितृलोककाम: सुरवरवनिताक्रीडाचलद्रोण्यां भगवन्तं विश्वसृजां पतिमाभृतपरिचर्योपकरण आत्मैकाग्र्येण तपस्व्याराधयां बभूव ॥ २ ॥

पितृलोकात वास मिळावा आणि उत्तम पुत्र प्राप्त व्हावा या इच्छेने महाराज आग्नीध्रांनी एकदा विश्वसृष्टीचे अधिपती भगवान ब्रह्मांची आराधना केली. ते मंदराचलाच्या त्या दरीत गेले जिथे देवांगना विहार करतात. तेथे त्यांनी पुष्पादी पूजासामग्री गोळा करून एकाग्रचित्ताने कठोर तप व उपासना केली।

Verse 3

तदुपलभ्य भगवानादिपुरुष: सदसि गायन्तीं पूर्वचित्तिं नामाप्सरसमभियापयामास ॥ ३ ॥

राजा अग्नीध्राची इच्छा ओळखून आदिपुरुष भगवान् ब्रह्मदेवांनी आपल्या सभेतील श्रेष्ठ अप्सरा पूर्वचित्ती हिला निवडून राजाकडे पाठविले।

Verse 4

सा च तदाश्रमोपवनमतिरमणीयं विविधनिबिडविटपिविटपनिकरसंश्लिष्टपुरटलतारूढस्थलविहङ्गममिथुनै: प्रोच्यमानश्रुतिभि: प्रतिबोध्यमानसलिलकुक्कुटकारण्डवकलहंसादिभिर्विचित्रमुपकूजितामलजलाशयकमलाकरमुपबभ्राम ॥ ४ ॥

ब्रह्मदेवांनी पाठविलेली अप्सरा त्या आश्रमाजवळील अत्यंत रमणीय उपवनात फेरफटका मारू लागली; दाट हिरव्या फांद्या, सुवर्णलता, विविध पक्ष्यांची जोडपी मधुर किलबिल करीत होती, आणि निर्मळ जलाशयात कमळे फुलली होती; बदके, करंडव व हंस इत्यादी गोड स्वर काढीत होते।

Verse 5

तस्या: सुललितगमनपदविन्यासगतिविलासायाश्चानुपदं खणखणायमानरुचिरचरणाभरणस्वनमुपाकर्ण्य नरदेवकुमार: समाधियोगेनामीलितनयननलिनमुकुलयुगलमीषद्विकचय्य व्यचष्ट ॥ ५ ॥

पूर्वचित्तीच्या अतिशय सुललित चालण्यात प्रत्येक पावलागणिक तिच्या पायातील अलंकार मधुर झंकार करीत होते। इंद्रियसंयम ठेवून योगसमाधीत असतानाही नरदेवकुमार अग्नीध्राने कमलासारखे डोळे किंचित उघडून तिला जवळच पाहिले।

Verse 6

तामेवाविदूरे मधुकरीमिव सुमनस उपजिघ्रन्तीं दिविजमनुजमनोनयनाह्लाददुघैर्गतिविहारव्रीडाविनयावलोकसुस्वराक्षरावयवैर्मनसि नृणां कुसुमायुधस्य विदधतीं विवरं निजमुख विगलितामृतासवसहासभाषणामोदमदान्धमधुकरनिकरोपरोधेन द्रुतपदविन्यासेन वल्गुस्पन्दनस्तनकलशकबरभाररशनां देवीं तदवलोकनेन विवृतावसरस्य भगवतो मकरध्वजस्य वशमुपनीतो जडवदिति होवाच ॥ ६ ॥

ती अप्सरा जणू मधमाशीप्रमाणे फुलांचा सुगंध घेत अविदूरच फिरत होती. तिच्या गती-विहार, लज्जा-विनय, कटाक्ष, मधुर उच्चार व अंगविक्षेप यांनी देव-मानवांचे मन-नेत्र आनंदित होत; जणू पुष्पबाणधारी कामदेवाला मनात प्रवेशाचा मार्ग मिळत होता. तिच्या हास्ययुक्त वाणीने मुखातून अमृतरसच झरत होता. श्वासाच्या सुगंधाने मदोन्मत्त भुंगे तिच्या कमलनयनांभोवती घिरट्या घालू लागले; त्यांच्यामुळे ती झपाट्याने चालू लागली तेव्हा केशभार, कटिरशन आणि कलशासारखे स्तनही ललित स्पंदन करू लागले. तिला पाहून राजकुमार कामदेवाच्या वश होऊन जडासारखा झाला व असे बोलला।

Verse 7

का त्वं चिकीर्षसि च किं मुनिवर्य शैले मायासि कापि भगवत्परदेवताया: । विज्ये बिभर्षि धनुषी सुहृदात्मनोऽर्थेकिं वा मृगान्मृगयसे विपिने प्रमत्तान् ॥ ७ ॥

हे मुनिवर्य! तू कोण आहेस? या पर्वतावर का आलीस आणि काय करावयास आलीस? तू परदेवता भगवानाची कोणती मायाशक्ती आहेस काय? तू प्रत्यंचाविना दोन धनुष्ये धारण केल्यासारखी दिसतेस—कशासाठी? स्वतःच्या हेतूसाठी की मित्राच्या हितासाठी? की या वनातील उन्मत्त मृगांचा शिकार करीत आहेस?

Verse 8

बाणाविमौ भगवत: शतपत्रपत्रौशान्तावपुङ्खरुचिरावतितिग्मदन्तौ । कस्मै युयुङ्‌क्षसि वने विचरन्न विद्म:क्षेमाय नो जडधियां तव विक्रमोऽस्तु ॥ ८ ॥

अग्नीध्र म्हणाला—हे सखी, तुझे कटाक्षयुक्त नेत्र भगवंताचे दोन अत्यंत सामर्थ्यवान बाण आहेत. त्यांच्या पिसांसारख्या कमळपाकळ्या आहेत; दांडा नसतानाही ते अतिशय सुंदर व धारदार आहेत. ते शांत भासतात, जणू कुणावरही सोडले जाणार नाहीत. या वनात तू ते बाण कुणावर सोडण्यासाठी फिरतेस, मला कळत नाही; माझी बुद्धी जड आहे, मी तुझ्याशी सामना करू शकत नाही. तुझा पराक्रम आमच्या कल्याणासाठी असो.

Verse 9

शिष्या इमे भगवत: परित: पठन्तिगायन्ति साम सरहस्यमजस्रमीशम् । युष्मच्छिखाविलुलिता: सुमनोऽभिवृष्टी:सर्वे भजन्त्यृषिगणा इव वेदशाखा: ॥ ९ ॥

अग्नीध्र म्हणाला—हे प्रभो, तुझ्या देहाभोवती घिरट्या घालणारे भुंगे तुझ्या पूज्य स्वरूपाभोवती बसलेल्या शिष्यांसारखे आहेत. ते अखंड सामवेद व उपनिषदांचे रहस्ययुक्त मंत्र गात ईश्वराची स्तुती करीत आहेत. तुझ्या शिखेतून झरणाऱ्या पुष्पवृष्टीचा रस ते पितात; जसे ऋषिगण वेदशाखांचा आश्रय घेतात, तसे हे सर्व तुझे भजन करीत आहेत.

Verse 10

वाचं परं चरणपञ्जरतित्तिरीणांब्रह्मन्नरूपमुखरां श‍ृणवाम तुभ्यम् । लब्धा कदम्बरुचिरङ्कविटङ्कबिम्बेयस्यामलातपरिधि: क्‍व च वल्कलं ते ॥ १० ॥

हे ब्राह्मण, मी फक्त तुझ्या पावलांवरील नूपुरांचा मधुर निनाद ऐकतो; त्या नूपुरांत तित्तिरी पक्ष्यांचा किलबिलाट जणू ऐकू येतो, पण त्यांचे रूप दिसत नाही. कदंबफुलासारख्या रंगाचे तुझे सुंदर गोल नितंब पाहताना, तुझ्या कंबरेभोवती जळत्या अंगारासारखी तेजस्वी मेखला दिसते. पण तुझे वल्कल-वस्त्र कुठे आहे? जणू तू वस्त्र परिधान करणेच विसरली आहेस।

Verse 11

किं सम्भृतं रुचिरयोर्द्विज श‍ृङ्गयोस्तेमध्ये कृशो वहसि यत्र द‍ृशि: श्रिता मे । पङ्कोऽरुण: सुरभीरात्मविषाण ईद‍ृग्येनाश्रमं सुभग मे सुरभीकरोषि ॥ ११ ॥

हे द्विज, तुझ्या कृश कंबरेवर उंचावलेले दोन सुंदर स्तन जणू दोन शृंग आहेत, जे तू कष्टाने सांभाळतेस; तिथेच माझी दृष्टी स्थिर झाली आहे. त्या दोन शृंगांवर काय भरले आहे? त्यांवर उगवत्या सूर्याच्या अरुणिमेसारखी सुगंधी लाल पूड लावलेली दिसते. हे सुभगे, हा सुगंधी रज तू कुठून आणलास, ज्याने माझा आश्रमही सुगंधित झाला आहे?

Verse 12

लोकं प्रदर्शय सुहृत्तम तावकं मेयत्रत्य इत्थमुरसावयवावपूर्वौ । अस्मद्विधस्य मनउन्नयनौ बिभर्तिबह्वद्भ‍ुतं सरसराससुधादि वक्त्रे ॥ १२ ॥

हे परम मित्रा, कृपा करून तू ज्या लोकात निवास करतेस तो मला दाखव. तुझे हे अद्भुत उन्नत उरोज माझ्यासारख्या माणसाचे मन व नेत्र अस्वस्थ करतात—हे फारच आश्चर्यकारक आहे. तिथल्या लोकांची मधुर वाणी आणि स्नेहपूर्ण हास्य पाहून वाटते की त्यांच्या मुखात खरोखर अमृत वसते.

Verse 13

का वाऽऽत्मवृत्तिरदनाद्धविरङ्ग वातिविष्णो: कलास्यनिमिषोन्मकरौ च कर्णौ । उद्विग्नमीनयुगलं द्विजपङ्क्तिशोचि-रासन्नभृङ्गनिकरं सर इन्मुखं ते ॥ १३ ॥

हे सखे, देहधारणासाठी तू काय खातोस? तुझ्या मुखातून पान चघळल्याचा सुगंध येतो; यावरून तू नेहमी विष्णूला अर्पिलेल्या नैवेद्याचा प्रसादच घेतोस असे दिसते. तू जणू विष्णूचीच एक कला आहेस. तुझे मुख रम्य सरोवरासारखे; रत्नकुंडले दोन तेजस्वी मकरांसारखी आणि तुझे डोळे दोन चंचल माशांसारखे. दातांची शुभ्र रांग हंसपंक्तीसारखी, आणि विस्कटलेले केस भुंग्यांच्या थव्याप्रमाणे तुझ्या मुखसौंदर्यामागे फिरतात.

Verse 14

योऽसौ त्वया करसरोजहत: पतङ्गोदिक्षु भ्रमन् भ्रमत एजयतेऽक्षिणी मे । मुक्तं न ते स्मरसि वक्रजटावरूथंकष्टोऽनिलो हरति लम्पट एष नीवीम् ॥ १४ ॥

तू कमळासारख्या हाताने चेंडू मारून जिकडे तिकडे फिरवतेस, तो दिशादिशांना फिरत माझ्या डोळ्यांनाही अस्थिर करतो. तुझ्या वाकड्या कुरळ्या जटा विस्कटल्या आहेत, तरी तू त्या आवरत नाहीस—आवरशील का? आणि हा धूर्त वारा, जणू स्त्रीलंपट पुरुष, तुझी नीवी (खालचा वस्त्रबंध) ओढून नेण्याचा प्रयत्न करतो आहे; याचीही तुला जाणीव नाही का?

Verse 15

रूपं तपोधन तपश्चरतां तपोघ्नंह्येतत्तु केन तपसा भवतोपलब्धम् । चर्तुं तपोऽर्हसि मया सह मित्र मह्यंकिं वा प्रसीदति स वै भवभावनो मे ॥ १५ ॥

हे तपोधन, हे अद्भुत रूप तर इतरांच्या तपस्येलाही भंग पाडणारे आहे; तू हे कोणत्या तपाने मिळवलेस? ही कला तू कुठे शिकलीस? हे मित्रा, तू माझ्याबरोबर तप करायला योग्य आहेस; कदाचित विश्वनिर्माता ब्रह्मा माझ्यावर प्रसन्न होऊन तुला माझी पत्नी व्हावे म्हणून पाठवित असावा।

Verse 16

न त्वां त्यजामि दयितं द्विजदेवदत्तंयस्मिन्मनो द‍ृगपि नो न वियाति लग्नम् । मां चारुश‍ृङ्‌ग्यर्हसि नेतुमनुव्रतं तेचित्तं यत: प्रतिसरन्तु शिवा: सचिव्य: ॥ १६ ॥

हे प्रिये, द्विजांनी पूज्य ब्रह्मदेवांनी दयेनं तुला मला दिलं आहे; म्हणून मी तुला सोडणार नाही. माझं मन आणि दृष्टी तुझ्यात इतकी गुंतली आहे की दूर जात नाही. हे सुंदर उन्नत स्तनवती, मी तुझा अनुव्रत आहे; तुला जिथे हवं तिथे मला घेऊन जा, आणि तुझ्या सख्याही माझ्यामागे येऊ देत।

Verse 17

श्रीशुक उवाच इति ललनानुनयातिविशारदो ग्राम्यवैदग्ध्यया परिभाषया तां विबुधवधूं विबुधमतिरधिसभाजयामास ॥ १७ ॥

श्रीशुकदेव म्हणाले—अशा प्रकारे देवतुल्य बुद्धी असलेले महाराज अग्नीध्र स्त्रियांना रिझविण्याच्या कलामध्ये अत्यंत निपुण होते. त्यांनी ग्राम्य चातुर्याने भरलेल्या कामुक वचने बोलून त्या देवकन्येला प्रसन्न केले आणि तिचा अनुग्रह मिळविला।

Verse 18

सा च ततस्तस्य वीरयूथपतेर्बुद्धिशीलरूपवय:श्रियौदार्येण पराक्षिप्तमनास्तेन सहायुतायुतपरिवत्सरोपलक्षणं कालं जम्बूद्वीपपतिना भौमस्वर्गभोगान् बुभुजे ॥ १८ ॥

आग्नीध्राच्या बुद्धी, विद्या, तारुण्य, सौंदर्य, सदाचार, ऐश्वर्य व औदार्याने मोहित होऊन अप्सरा पूर्वचित्ती जंबूद्वीपपती त्या वीरनायकासह असंख्य वर्षे राहिली आणि भौम व स्वर्गीय—दोन्ही सुखांचा विलास केला।

Verse 19

तस्यामु ह वा आत्मजान् स राजवर आग्नीध्रो नाभिकिम्पुरुषहरिवर्षेलावृतरम्यकहिरण्मयकुरुभद्राश्वकेतुमालसंज्ञान्नव पुत्रानजनयत् ॥ १९ ॥

पूर्वचित्तीच्या गर्भात राजश्रेष्ठ महाराज आग्नीध्राने नाभि, किम्पुरुष, हरिवर्ष, इलावृत, रम्यक, हिरण्मय, कुरु, भद्राश्व आणि केतुमाल असे नऊ पुत्र उत्पन्न केले।

Verse 20

सा सूत्वाथ सुतान्नवानुवत्सरं गृह एवापहाय पूर्वचित्तिर्भूय एवाजं देवमुपतस्थे ॥ २० ॥

पूर्वचित्तीने दरवर्षी एक-एक असे नऊ पुत्र प्रसवले; परंतु ते मोठे झाल्यावर तिला घरात ठेवून ती पुन्हा अज देव ब्रह्माकडे जाऊन त्यांची उपासना करू लागली।

Verse 21

आग्नीध्रसुतास्ते मातुरनुग्रहादौत्पत्तिकेनैव संहननबलोपेता: पित्रा विभक्ता आत्मतुल्यनामानि यथाभागं जम्बूद्वीपवर्षाणि बुभुजु: ॥ २१ ॥

मातेच्या स्तन्यपानाच्या अनुग्रहामुळे आग्नीध्राचे ते नऊ पुत्र स्वभावतःच सुदृढ, सुगठित व बलवान झाले. पित्याने जंबूद्वीपातील वेगवेगळ्या भागांत त्यांना स्वतंत्र राज्ये वाटून दिली, आणि ती राज्ये त्यांच्या नावांनीच प्रसिद्ध झाली. अशा रीतीने त्यांनी पितृदत्त राज्यांचे शासन केले।

Verse 22

आग्नीध्रो राजातृप्त: कामानामप्सरसमेवानुदिनमधिमन्यमानस्तस्या: सलोकतां श्रुतिभिरवारुन्ध यत्र पितरो मादयन्ते ॥ २२ ॥

पूर्वचित्ती निघून गेल्यावर राजा आग्नीध्राची कामेच्छा अजिबात तृप्त झाली नाही; तो दररोज त्या अप्सरेचेच चिंतन करीत राहिला. म्हणून श्रुतीविधीनुसार देहत्यागानंतर तो आपल्या दिव्य पत्नीच्या समान लोकास प्राप्त झाला. तो लोक ‘पितृलोक’ म्हणून प्रसिद्ध आहे, जिथे पितर परमानंदात रमतात।

Verse 23

सम्परेते पितरि नव भ्रातरो मेरुदुहितृर्मेरुदेवीं प्रतिरूपामुग्रदंष्ट्रीं लतां रम्यां श्यामां नारीं भद्रां देववीतिमितिसंज्ञा नवोदवहन् ॥ २३ ॥

पित्याच्या देहान्तानंतर त्या नऊ भावांनी मेरूच्या नऊ कन्या—मेरुदेवी, प्रतिरूपा, उग्रदंष्ट्रि, लता, रम्या, श्यामा, नारी, भद्रा आणि देववीती—यांच्याशी विवाह केला।