Adhyaya 1
Priyavrata Accepts Kingship by Brahmā’s Instruction; Sapta-dvīpa Formation and Renunciation
पुराणातील वंशपरंपरा व धर्मराज्याच्या संदर्भात परीक्षित विचारतो—आत्मसिद्ध भक्त प्रियव्रत गृहस्थजीवनात कसा गुंतला? शुकदेव सांगतो—भक्त बंधनातीत असतात; तरी अडथळ्यांचा भास होऊ शकतो, पण भक्ती नष्ट होत नाही. नारदांकडून भक्ती-ज्ञान शिकलेला प्रियव्रत स्वायंभुव मनूच्या विनंतीवरही राज्य स्वीकारण्यास संकोचतो. तेव्हा ब्रह्मा वेदांसह येऊन उपदेश करतो—परमेश्वराची आज्ञा कोणी टाळू शकत नाही; ईर्ष्या न ठेवता वर्णाश्रमधर्म करावा आणि अंतःकरणाने प्रभूच्या चरणकमळांचा आश्रय घ्यावा. प्रियव्रत राज्य स्वीकारून तेजस्वी शासन करतो, बर्हिष्मतीशी विवाह करून पुत्रप्राप्ती करतो. सूर्याचा पाठलाग करत त्याच्या रथचक्ररेषांनी सात समुद्र ठरतात व भूमंडल सात द्वीप-समुद्रांत विभागले जाते; ते तो पुत्रांना देतो. बाहेरून गृहस्थासक्त दिसला तरी आतून मुक्तच राहतो. पुढे वैराग्य जागल्यावर राज्य वाटून आसक्ती सोडून शुद्ध कृष्णचेतनेत परततो—स्कंध ५ मधील भूगोल व वंशविस्ताराची पायाभरणी होते.
Shlokas
Verse 1
राजोवाच प्रियव्रतो भागवत आत्माराम: कथं मुने । गृहेऽरमत यन्मूल: कर्मबन्ध: पराभव: ॥ १ ॥
राजा म्हणाला—हे मुने, आत्माराम व भगवद्भक्त प्रियव्रत राजा गृहस्थजीवनात कसा रमला? कारण गृहस्थाश्रम हा कर्मबंधनाचा मूळ कारण आणि मानवजीवनाच्या ध्येयाला पराभूत करणारा आहे।
Verse 2
न नूनं मुक्तसङ्गानां तादृशानां द्विजर्षभ । गृहेष्वभिनिवेशोऽयं पुंसां भवितुमर्हति ॥ २ ॥
हे द्विजश्रेष्ठ, भक्तजन निश्चयच मुक्त आहेत; म्हणून त्यांचे घरगुती व्यवहारांत असे गुंतून पडणे शक्य नाही।
Verse 3
महतां खलु विप्रर्षे उत्तमश्लोकपादयो: । छायानिर्वृतचित्तानां न कुटुम्बे स्पृहामति: ॥ ३ ॥
हे विप्रर्षे, जे महात्मे उत्तमश्लोक भगवंतांच्या चरणकमलांचा आश्रय घेतात, ते त्या चरणांच्या छायेत पूर्ण तृप्त होतात; त्यांची बुद्धी कुटुंबात आसक्त होत नाही।
Verse 4
संशयोऽयं महान् ब्रह्मन् दारागारसुतादिषु । सक्तस्य यत्सिद्धिरभूत्कृष्णे च मतिरच्युता ॥ ४ ॥
राजा म्हणाला—हे महाब्राह्मण, हा माझा मोठा संशय आहे. जो पत्नी, घर व पुत्रादिंमध्ये आसक्त होता, तो प्रियव्रत कृष्णचेतनेत अच्युत परम सिद्धीला कसा पोहोचला?
Verse 5
श्रीशुक उवाच बाढमुक्तं भगवत उत्तमश्लोकस्य श्रीमच्चरणारविन्दमकरन्दरस आवेशितचेतसो भागवतपरमहंस दयितकथां किञ्चिदन्तरायविहतां स्वां शिवतमां पदवीं न प्रायेण हिन्वन्ति ॥ ५ ॥
श्रीशुकदेव म्हणाले—तुम्ही योग्यच बोललात. उत्तमश्लोक भगवानांची कीर्ती, जी दिव्य श्लोकांनी स्तुत आहे, महाभक्त व मुक्त पुरुषांना अत्यंत प्रिय आहे. ज्यांचे चित्त प्रभूच्या चरणकमळांच्या मधुरसात आसक्त आहे, ते कधी अडथळ्याने थांबले तरी आपली परम कल्याणकारी पदवी सहसा सोडत नाहीत.
Verse 6
यर्हि वाव ह राजन् स राजपुत्र: प्रियव्रत: परमभागवतो नारदस्य चरणोपसेवयाञ्जसावगतपरमार्थसतत्त्वो ब्रह्मसत्रेण दीक्षिष्यमाण: अवनितलपरिपालनायाम्नातप्रवरगुणगणैकान्तभाजनतया स्वपित्रोपामन्त्रितो भगवति वासुदेव एवाव्यवधानसमाधियोगेन समावेशित-सकलकारकक्रियाकलापो नैवाभ्यनन्दद्यद्यपि तदप्रत्याम्नातव्यं तदधिकरण आत्मनोऽन्यस्माद सतोऽपि पराभवमन्वीक्षमाण: ॥ ६ ॥
शुकदेव म्हणाले—हे राजन्, राजपुत्र प्रियव्रत परम भागवत होते. नारदांच्या चरणसेवेने त्यांनी परमार्थतत्त्वाचे यथार्थ ज्ञान मिळवले. ब्रह्मसत्रात दीक्षा घेण्यास सिद्ध होत असताना, पित्याने शास्त्रानुसार पृथ्वीचे राज्य सांभाळण्याची आज्ञा दिली. पण ते वासुदेव-स्मरणाच्या अव्यवधान समाधियोगाने सर्व इंद्रियकर्म प्रभूसेवेत गुंतवून होते; म्हणून पित्याची आज्ञा नाकारता येत नसली तरी त्यांनी ती आनंदाने स्वीकारली नाही, कारण भक्तीत व्यत्यय येईल अशी शंका होती.
Verse 7
अथ ह भगवानादिदेव एतस्य गुणविसर्गस्य परिबृंहणानुध्यानव्यवसित सकलजगदभिप्राय आत्मयोनिरखिलनिगमनिजगणपरिवेष्टित: स्वभवनादवततार ॥ ७ ॥
त्यानंतर आदिदेव भगवान ब्रह्मा, जे या गुण-विसर्ग सृष्टीच्या विस्तार व व्यवस्थेसाठी सतत चिंतनशील असून समस्त जगताचा अभिप्राय जाणतात, स्वयंभू असून वेदस्वरूप व आपल्या गणांनी वेढलेले, आपल्या धामातून अवतरले.
Verse 8
स तत्र तत्र गगनतल उडुपतिरिव विमानावलिभिरनुपथममरपरिवृढैरभिपूज्यमान: पथि पथि च वरूथश: सिद्धगन्धर्वसाध्यचारणमुनिगणैरुपगीयमानो गन्धमादनद्रोणीमवभासयन्नुपससर्प ॥ ८ ॥
ते आकाशात मार्गोमार्गी देवांच्या विविध विमानांच्या रांगांनी पूजिले जात, तारकांनी वेढलेल्या पूर्णचंद्राप्रमाणे तेजस्वी दिसत होते. वाटेत वाटेत सिद्ध, गंधर्व, साध्य, चारण आणि मुनिगण तुकड्यांत तुकड्यांत त्यांचे गुणगान करीत होते. अशा रीतीने गंधमादन पर्वताची द्रोणी उजळवीत ते जवळ आले.
Verse 9
तत्र ह वा एनं देवर्षिर्हंसयानेन पितरं भगवन्तं हिरण्यगर्भमुपलभमान: सहसैवोत्थायार्हणेन सह पितापुत्राभ्यामवहिताञ्जलिरुपतस्थे ॥ ९ ॥
तेथे नारदांनी हंसयानावर आरूढ झालेले आपले पिता भगवान् हिरण्यगर्भ ब्रह्मा आलेले पाहताच ओळखले. मग ते स्वायंभुव मनू व त्यांचा पुत्र प्रियव्रत यांच्यासह तत्क्षणी उभे राहिले आणि हात जोडून अत्यंत आदराने ब्रह्मदेवांची पूजा करू लागले।
Verse 10
भगवानपि भारत तदुपनीतार्हण: सूक्तवाकेनातितरामुदितगुणगणावतारसुजय: प्रियव्रतमादि पुरुषस्तं सदयहासावलोक इति होवाच ॥ १० ॥
हे भारत, नारद, प्रियव्रत आणि स्वायंभुव मनूंनी वैदिक मर्यादेनुसार पूजासामग्री अर्पण करून उत्तम स्तुतिवचनांनी ब्रह्मदेवांचे गुणगान केले. तेव्हा या विश्वाचे आदिपुरुष भगवान ब्रह्मा प्रियव्रतावर करुणा करून, हसतमुखाने त्याच्याकडे पाहत असे म्हणाले।
Verse 11
श्रीभगवानुवाच निबोध तातेदमृतं ब्रवीमि मासूयितुं देवमर्हस्यप्रमेयम् । वयं भवस्ते तत एष महर्षि- र्वहाम सर्वे विवशा यस्य दिष्टम् ॥ ११ ॥
श्रीभगवान ब्रह्मा म्हणाले—तात प्रियव्रत, लक्ष देऊन ऐक; मी तुला कल्याणकारी सत्य सांगतो. आपल्या मोजमापाच्या पलीकडील त्या परमेश्वराविषयी मत्सर करू नकोस. आम्ही सर्व—शिव, तुझा पिता आणि हा महर्षी नारद—त्याच्या आज्ञेच्या अधीन आहोत; त्याच्या दिष्टाप्रमाणे विवश होऊन चालतो।
Verse 12
न तस्य कश्चित्तपसा विद्यया वा न योगवीर्येण मनीषया वा । नैवार्थधर्मै: परत: स्वतो वा कृतं विहन्तुं तनुभृद्विभूयात् ॥ १२ ॥
त्या परमेश्वराची आज्ञा कोणताही देहधारी टाळू शकत नाही—ना कठोर तपाने, ना उच्च विद्येने, ना योगशक्तीने, ना पराक्रमाने किंवा बुद्धिचातुर्याने. धर्म, धनवैभव, स्वतःच्या बळावर किंवा इतरांच्या साहाय्यानेही त्याची आज्ञा मोडणे शक्य नाही।
Verse 13
भवाय नाशाय च कर्म कर्तुं शोकाय मोहाय सदा भयाय । सुखाय दु:खाय च देहयोग- मव्यक्तदिष्टं जनताङ्ग धत्ते ॥ १३ ॥
हे प्रियव्रत, परम पुरुषोत्तमाच्या आज्ञेने जीव जन्म-मरणासाठी, कर्म करण्यासाठी, शोक व मोहासाठी, सतत भयासाठी आणि सुख-दुःख भोगण्यासाठी विविध देह धारण करतात. हे सर्व अव्यक्त दिष्टाप्रमाणे घडते।
Verse 14
यद्वाचि तन्त्यां गुणकर्मदामभि: सुदुस्तरैर्वत्स वयं सुयोजिता: । सर्वे वहामो बलिमीश्वराय प्रोता नसीव द्विपदे चतुष्पद: ॥ १४ ॥
वत्सा, गुणकर्मानुसार वेदविधीने आम्ही सर्वजण वर्णाश्रमाच्या बंधनात बांधलेलो आहोत; ही रचना टाळणे कठीण आहे. म्हणून ईश्वरासाठी आपापला वर्णाश्रम-धर्म करावा, जसे नाकात दोरी बांधून हाकलेले बैल चालतात।
Verse 15
ईशाभिसृष्टं ह्यवरुन्ध्महेऽङ्ग दु:खं सुखं वा गुणकर्मसङ्गात् । आस्थाय तत्तद्यदयुङ्क्त नाथ- श्चक्षुष्मतान्धा इव नीयमाना: ॥ १५ ॥
प्रियव्रत, गुणकर्मसंगानुसार ईश्वरच आपल्याला देह तसेच सुख-दुःख देतो. म्हणून ज्या स्थितीत ठेवले आहे त्यात स्थिर राहून, भगवंताच्या मार्गदर्शनाने चालावे—जसे डोळे असलेला माणूस आंधळ्याला नेत असतो।
Verse 16
मुक्तोऽपि तावद्बिभृयात्स्वदेह- मारब्धमश्नन्नभिमानशून्य: । यथानुभूतं प्रतियातनिद्र: किं त्वन्यदेहाय गुणान्न वृङ्क्ते ॥ १६ ॥
मुक्त पुरुषही पूर्वकर्माने मिळालेला देह तोपर्यंत धारण करतो; पण अहंकाररहित होऊन तो त्या भोग-दुःखाला जाग्या माणसाच्या स्वप्नासारखे मानतो. तो स्थिर राहतो आणि त्रिगुणांच्या प्रभावाने दुसरा भौतिक देह मिळवण्यासाठी कर्म करत नाही।
Verse 17
भयं प्रमत्तस्य वनेष्वपि स्याद् यत: स आस्ते सहषट्सपत्न: । जितेन्द्रियस्यात्मरतेर्बुधस्य गृहाश्रम: किं नु करोत्यवद्यम् ॥ १७ ॥
जो आत्मसंयमी नाही, तो वनात वनात फिरला तरी बंधनाची भीती राहते, कारण तो सहा सहपत्नी—मन व ज्ञानेंद्रिये—यांच्यासह राहतो. पण ज्याने इंद्रिये जिंकली आहेत, आत्मतृप्त व विद्वान पुरुषाला गृहाश्रमही हानी करू शकत नाही।
Verse 18
य: षट् सपत्नान् विजिगीषमाणो गृहेषु निर्विश्य यतेत पूर्वम् । अत्येति दुर्गाश्रित ऊर्जितारीन् क्षीणेषु कामं विचरेद्विपश्चित् ॥ १८ ॥
जो गृहस्थाश्रमात राहून मन व पाच इंद्रिये—हे सहा शत्रू—क्रमाने जिंकण्याचा प्रयत्न करतो, तो दुर्गात असलेल्या राजासारखा बलवान शत्रूंवर विजय मिळवतो. कामना क्षीण झाल्यावर तो विवेकी पुरुष निर्भयपणे कुठेही फिरू शकतो।
Verse 19
त्वं त्वब्जनाभाङ्घ्रिसरोजकोश- दुर्गाश्रितो निर्जितषट्सपत्न: । भुङ्क्ष्वेह भोगान् पुरुषातिदिष्टान् विमुक्तसङ्ग: प्रकृतिं भजस्व ॥ १९ ॥
श्री ब्रह्मा म्हणाले—हे प्रियव्रत! पद्मनाभ भगवंताच्या चरणकमळांच्या कोषात आश्रय घेऊन मनासह सहा इंद्रिये जिंक. प्रभूने विशेष आज्ञा दिली आहे म्हणून येथे भोग स्वीकार; संगत्यागी राहून आपल्या स्वधर्मरूप प्रकृतीचे पालन कर.
Verse 20
श्रीशुक उवाच इति समभिहितो महाभागवतो भगवतस्त्रिभुवनगुरोरनुशासनमात्मनो लघुतयावनतशिरोधरो बाढमिति सबहुमानमुवाह ॥ २० ॥
श्री शुकदेव गोस्वामी म्हणाले—त्रिभुवनगुरु भगवान ब्रह्मांनी असे उपदेश दिल्यावर महाभागवत प्रियव्रताने स्वतःला लहान मानून मस्तक नमविले; “ठीक आहे” असे म्हणत मोठ्या आदराने आज्ञा स्वीकारून ती यथायोग्य पाळली.
Verse 21
भगवानपि मनुना यथावदुपकल्पितापचिति: प्रियव्रतनारदयोरविषममभिसमीक्षमाणयोरात्मसमवस्थानमवाङ्मनसं क्षयमव्यवहृतं प्रवर्तयन्नगमत् ॥ २१ ॥
मनूने यथाशक्ती विधिपूर्वक पूजन करून भगवान ब्रह्मांना संतुष्ट केले. प्रियव्रत व नारद यांनीही कोणताही खेद न ठेवता ब्रह्मांकडे पाहिले. पित्याची विनंती स्वीकारण्यास प्रियव्रताला प्रवृत्त करून ब्रह्मा आपल्या धाम सत्यलोकास परत गेले, जे लौकिक मन-वाणीच्या प्रयत्नांनी अवर्णनीय आहे.
Verse 22
मनुरपि परेणैवं प्रतिसन्धितमनोरथ: सुरर्षिवरानुमतेनात्मजमखिलधरामण्डलस्थितिगुप्तय आस्थाप्य स्वयमतिविषमविषयविषजलाशयाशाया उपरराम ॥ २२ ॥
स्वायंभुव मनूने भगवान ब्रह्मांच्या सहाय्याने असे आपली इच्छा पूर्ण केली. देवर्षी नारदांच्या अनुमतीने त्यांनी आपल्या पुत्राला सर्व लोकमंडळांच्या व्यवस्था व संरक्षणाची जबाबदारी दिली आणि विषय-इच्छांच्या अत्यंत विषारी महासागरापासून निवृत्ती मिळवली.
Verse 23
इति ह वाव स जगतीपतिरीश्वरेच्छयाधिनिवेशितकर्माधिकारोऽखिलजगद्बन्धध्वंसनपरानुभावस्य भगवत आदिपुरुषस्याङ्घ्रियुगलानवरतध्यानानुभावेन परिरन्धितकषायाशयोऽवदातोऽपि मानवर्धनो महतां महीतलमनुशशास ॥ २३ ॥
अशा प्रकारे जगतीपति प्रियव्रत महाराज ईश्वराच्या इच्छेने कर्माधिकारात नियुक्त झाले. अखिल जगताचे बंधन नष्ट करणाऱ्या आदिपुरुष भगवंताच्या चरणयुगलाचे ते अखंड ध्यान करीत. त्या ध्यानप्रभावाने त्यांचे अंतःकरण निर्मळ होते; तरीही श्रेष्ठांच्या आज्ञेचा मान राखण्यासाठी त्यांनी पृथ्वीचे शासन केले.
Verse 24
अथ च दुहितरं प्रजापतेर्विश्वकर्मण उपयेमे बर्हिष्मतीं नाम तस्यामु ह वाव आत्मजानात्मसमानशीलगुणकर्मरूपवीर्योदारान्दश भावयाम्बभूव कन्यां च यवीयसीमूर्जस्वतीं नाम ॥ २४ ॥
त्यानंतर महाराज प्रियव्रतांनी प्रजापती विश्वकर्म्याची कन्या बर्हिष्मती हिच्याशी विवाह केला. तिच्या पोटी त्यांच्यासारखेच रूप, स्वभाव, गुण, कर्म, पराक्रम व उदारता असलेले दहा पुत्र झाले; तसेच सर्वांत धाकटी एक कन्या झाली—तिचे नाव ऊर्जस्वती.
Verse 25
आग्नीध्रेध्मजिह्वयज्ञबाहुमहावीरहिरण्यरेतोघृतपृष्ठसवनमेधातिथिवीतिहोत्रकवय इति सर्व एवाग्निनामान: ॥ २५ ॥
त्या दहा पुत्रांची नावे—आग्नीध्र, इध्मजिह्व, यज्ञबाहु, महावीर, हिरण्यरेता, घृतपृष्ठ, सवन, मेधातिथी, वीतिहोत्र आणि कवि—अशी होती. ही सर्व नावे अग्निदेवाचीही आहेत.
Verse 26
एतेषां कविर्महावीर: सवन इति त्रय आसन्नूर्ध्वरेतसस्त आत्मविद्यायामर्भभावादारभ्य कृतपरिचया: पारमहंस्यमेवाश्रममभजन् ॥ २६ ॥
या दहांपैकी कवि, महावीर आणि सवन हे तिघे ऊर्ध्वरेतस, म्हणजे पूर्ण ब्रह्मचारी होते. बाल्यापासून ब्रह्मचर्य-जीवनात घडलेले असल्याने ते आत्मविद्येत निष्णात झाले आणि परमहंस-आश्रमालाच त्यांनी स्वीकारले.
Verse 27
तस्मिन्नु ह वा उपशमशीला: परमर्षय: सकलजीवनिकायावासस्य भगवतो वासुदेवस्य भीतानां शरणभूतस्य श्रीमच्चरणारविन्दाविरतस्मरणाविगलितपरमभक्तियोगानुभावेन परिभावितान्तर्हृदयाधिगते भगवति सर्वेषां भूतानामात्मभूते प्रत्यगात्मन्येवा- त्मनस्तादात्म्यमविशेषेण समीयु: ॥ २७ ॥
अशा रीतीने जीवनाच्या आरंभापासूनच संन्यास-आश्रमात स्थित असलेल्या त्या तिघांनी इंद्रियांच्या क्रिया पूर्णपणे संयमित करून परमर्षीपद प्राप्त केले. सर्व जीवसमुदायाचा आश्रय आणि संसारभयाने भयभीत झालेल्यांचा एकमेव शरण—भगवान वासुदेव यांच्या श्रीचरणकमलांचे ते अखंड स्मरण करीत. त्या अविरत स्मरणाने त्यांची शुद्ध भक्तियोग परिपक्व झाली; भक्तीच्या सामर्थ्याने त्यांनी हृदयस्थ परमात्मा, सर्वभूतांचा आत्मारूप भगवान साक्षात् अनुभवल्या आणि स्वतःमध्ये व त्यांच्यात गुणतः भेद नाही असे जाणले।
Verse 28
अन्यस्यामपि जायायां त्रय: पुत्रा आसन्नुत्तमस्तामसो रैवत इति मन्वन्तराधिपतय: ॥ २८ ॥
त्यांच्या दुसऱ्या पत्नीपासूनही उत्तम, तामस आणि रैवत असे तीन पुत्र झाले. पुढे हे तिघेही मन्वंतरांचे अधिपती (मनु) झाले.
Verse 29
एवमुपशमायनेषु स्वतनयेष्वथ जगतीपतिर्जगतीमर्बुदान्येकादश परिवत्सराणामव्याहताखिलपुरुषकारसारसम्भृतदोर्दण्डयुगलापीडितमौर्वीगुणस्तनितविरमितधर्मप्रतिपक्षो बर्हिष्मत्याश्चानुदिनमेधमानप्रमोदप्रसरणयौषिण्यव्रीडाप्रमुषितहासावलोकरुचिरक्ष्वेल्यादिभि: पराभूयमानविवेक इवानवबुध्यमान इव महामना बुभुजे ॥ २९ ॥
कवी, महावीर व सवन हे पुत्र परमहंस-आश्रमात पूर्ण प्रशिक्षित झाल्यावर जगत्पती महाराज प्रियव्रत यांनी अकरा अर्बुद वर्षे संपूर्ण विश्वाचे राज्य केले. जेव्हा ते आपल्या दोन प्रबळ भुजांनी धनुष्याच्या दोरीवर बाण रोखत, तेव्हा धर्मनियमांचे विरोधक त्यांचा अतुल पराक्रम पाहून भयाने पळून जात. त्यांना पत्नी बर्हिष्मतीवर अत्यंत प्रेम होते; दिवस वाढत गेले तसे त्यांच्या दाम्पत्य-रसाचा आनंदही वाढत गेला. तिचे वस्त्रालंकार, चालणे, उठणे, स्मित, हास्य, कटाक्ष व क्रीडा अशा स्त्रीसुलभ भावांनी त्यांची ऊर्जा वाढे; म्हणून ते महात्मा असूनही जणू सामान्य पुरुषाप्रमाणे तिच्या स्त्रीस्वभावात गुंग झाल्यासारखे दिसत, परंतु प्रत्यक्षात ते महान आत्माच होते।
Verse 30
यावदवभासयति सुरगिरिमनुपरिक्रामन् भगवानादित्यो वसुधातलमर्धेनैव प्रतपत्यर्धेनावच्छादयति तदा हि भगवदुपासनोपचितातिपुरुषप्रभावस्तदनभिनन्दन् समजवेन रथेन ज्योतिर्मयेन रजनीमपि दिनं करिष्यामीति सप्तकृत्वस्तरणिमनुपर्यक्रामद् द्वितीय इव पतङ्ग: ॥ ३० ॥
भगवान आदित्य सुमेरू पर्वताची परिक्रमा करताना पृथ्वीचा अर्धा भागच तापवून प्रकाशमान करतो आणि अर्धा भाग अंधाराने झाकतो; हे पाहून भगवदुपासनेने प्राप्त अतिमानवी प्रभाव असलेल्या प्रियव्रतांना ही व्यवस्था रुचली नाही. त्यांनी निश्चय केला—“जिथे रात्र आहे तिथेही मी दिवस करीन.” मग ते तेजोमय, समवेग रथावर आरूढ होऊन सूर्यदेवांच्या मार्गाचा सात वेळा पाठपुरावा करून परिक्रमा करू लागले, जणू दुसरेच सूर्य।
Verse 31
ये वा उ ह तद्रथचरणनेमिकृतपरिखातास्ते सप्त सिन्धव आसन् यत एव कृता: सप्त भुवो द्वीपा: ॥ ३१ ॥
प्रियव्रतांनी सूर्याच्या मागे रथ हाकला तेव्हा रथचक्रांच्या नेम्यांनी जे खंदकासारखे खुणा पडल्या, त्या पुढे सात समुद्र झाले; आणि त्यांच्यामुळेच भू-मंडल सात द्वीपांत विभागले गेले।
Verse 32
जम्बूप्लक्षशाल्मलिकुशक्रौञ्चशाकपुष्करसंज्ञास्तेषां परिमाणं पूर्वस्मात्पूर्वस्मादुत्तर उत्तरो यथासंख्यं द्विगुणमानेन बहि: समन्तत उपक्लृप्ता: ॥ ३२ ॥
या द्वीपांची नावे जंबू, प्लक्ष, शाल्मली, कुश, क्रौंच, शाक आणि पुष्कर अशी आहेत. प्रत्येक द्वीप हा त्याच्या आधीच्या द्वीपापेक्षा क्रमाने दुप्पट मोठा आहे, आणि प्रत्येकाच्या भोवती एक द्रव-पदार्थ आहे; त्याच्या पलीकडे पुढचा द्वीप आहे।
Verse 33
क्षारोदेक्षुरसोदसुरोदघृतोदक्षीरोददधिमण्डोदशुद्धोदा: सप्त जलधय: सप्त द्वीपपरिखा इवाभ्यन्तरद्वीपसमाना एकैकश्येन यथानुपूर्वं सप्तस्वपि बहिर्द्वीपेषु पृथक्परित उपकल्पितास्तेषु जम्ब्वादिषु बर्हिष्मतीपतिरनुव्रतानात्मजानाग्नीध्रेध्मजिह्वयज्ञबाहुहिरण्यरेतोघृतपृष्ठमेधातिथिवीतिहोत्रसंज्ञान् यथा संख्येनैकैकस्मिन्नेकमेवाधिपतिं विदधे ॥ ३३ ॥
सात समुद्रांमध्ये अनुक्रमे खारे पाणी, ऊसाचा रस, सुरा, तूप, दूध, दधिमंड (दह्याचा सार/मठ्ठा) आणि शुद्ध गोड पाणी आहे. हे सातही समुद्र सात द्वीपांना परिखेसारखे सर्व बाजूंनी वेढून आहेत, आणि प्रत्येक समुद्राची रुंदी त्याने वेढलेल्या द्वीपाइतकीच आहे. राणी बर्हिष्मतीचे पती महाराज प्रियव्रत यांनी जंबू इत्यादी द्वीपांचे राज्य आपल्या पुत्रांना—आग्नीध्र, इध्मजिह्व, यज्ञबाहु, हिरण्यरेत, घृतपृष्ठ, मेधातिथी आणि वीतिहोत्र—यांना क्रमाने प्रत्येकी एक द्वीपाचा अधिपती करून दिले।
Verse 34
दुहितरं चोर्जस्वतीं नामोशनसे प्रायच्छद्यस्यामासीद् देवयानी नाम काव्यसुता ॥ ३४ ॥
त्यानंतर राजा प्रियव्रताने आपली कन्या ऊर्जस्वती हिचा विवाह उशनस् (शुक्राचार्य) यांच्याशी केला. तिच्या गर्भातून काव्यसुता देवयानी नावाची कन्या झाली.
Verse 35
नैवंविध: पुरुषकार उरुक्रमस्यपुंसां तदङ्घ्रिरजसा जितषड्गुणानाम् । चित्रं विदूरविगत: सकृदाददीतयन्नामधेयमधुना स जहाति बन्धम् ॥ ३५ ॥
हे राजन्! जो उरुक्रम भगवानांच्या चरणकमलांच्या रजाचा आश्रय घेतो, तो भूक, तहान, शोक, मोह, जरा आणि मृत्यू—या सहा तरंगांवर मात करून मन व पाच इंद्रिये जिंकतो. पण शुद्ध भक्तासाठी हे आश्चर्य नाही; कारण चांडाळही एकदा भगवंताचे नाम घेताच बंधनातून मुक्त होतो.
Verse 36
स एवमपरिमितबलपराक्रम एकदा तु देवर्षिचरणानुशयनानुपतितगुणविसर्गसंसर्गेणानिर्वृतमिवात्मानं मन्यमान आत्मनिर्वेद इदमाह ॥ ३६ ॥
अपरिमित बल व पराक्रम असलेल्या महाराज प्रियव्रतांनी एकदा विचार केला की, देवर्षी नारदांच्या चरणी शरण जाऊनही आणि कृष्णचेतनेच्या मार्गावर असूनही, गुणांच्या प्रवाहाच्या संगतीने आपण पुन्हा भौतिक कर्मांत गुंतलो आहोत. त्यामुळे मन अस्वस्थ झाले आणि वैराग्यभावाने ते बोलू लागले.
Verse 37
अहो असाध्वनुष्ठितं यदभिनिवेशितोऽहमिन्द्रियैरविद्यारचितविषमविषयान्धकूपे तदलमलममुष्या वनिताया विनोदमृगं मां धिग्धिगिति गर्हयाञ्चकार ॥ ३७ ॥
तेव्हा राजाने स्वतःला धिक्कारत म्हटले—अहो! मी किती असाधू आचरण केले; इंद्रियांच्या अधीन होऊन अविद्येने रचलेल्या विषम विषयांच्या अंधकूपात मी पडून गेलो आहे. बस, पुरे झाले! आता भोग नको. पाहा, मी पत्नीच्या हातातील खेळणे होऊन नाचणाऱ्या माकडासारखा झालो; मला धिक्कार असो.
Verse 38
परदेवताप्रसादाधिगतात्मप्रत्यवमर्शेनानुप्रवृत्तेभ्य: पुत्रेभ्य इमां यथादायं विभज्य भुक्तभोगां च महिषीं मृतकमिव सह महाविभूतिमपहाय स्वयं निहितनिर्वेदो हृदि गृहीतहरिविहारानुभावो भगवतो नारदस्य पदवीं पुनरेवानुससार ॥ ३८ ॥
परमदेव भगवानांच्या कृपेने महाराज प्रियव्रतांची शुद्ध जाणीव जागी झाली. त्यांनी आज्ञाधारक पुत्रांना यथायोग्य रीतीने सर्व पृथ्वीची संपत्ती वाटून दिली. ज्यांच्यासोबत त्यांनी पुष्कळ भोग केला त्या राणीला आणि महाविभूतीने युक्त राज्यालाही, जणू मृतदेह टाकावा तसे त्यागले. हृदयात वैराग्य दृढ करून, हरिच्या लीलांच्या अनुभावाने अंतःकरण शुद्ध करून, ते पुन्हा भगवद्भक्त नारदांनी दाखविलेल्या पदवीच्या मार्गावर चालू लागले.
Verse 39
तस्य ह वा एते श्लोका:— प्रियव्रतकृतं कर्म को नु कुर्याद्विनेश्वरम् । यो नेमिनिम्नैरकरोच्छायां घ्नन् सप्त वारिधीन् ॥ ३९ ॥
त्याच्याविषयी हे प्रसिद्ध श्लोक आहेत— ईश्वराच्या सामर्थ्यावाचून महाराज प्रियव्रतांचे असे कर्म कोण करू शकेल? ज्यांनी रथचक्राच्या रेषांनी जणू छाया दूर करीत सात समुद्रांची मर्यादा प्रकट केली।
Verse 40
भूसंस्थानं कृतं येन सरिद्गिरिवनादिभि: । सीमा च भूतनिर्वृत्यै द्वीपे द्वीपे विभागश: ॥ ४० ॥
ज्यांनी नद्या, पर्वत व अरण्य इत्यादींनी पृथ्वीची रचना-व्यवस्था केली, आणि प्रजांच्या शांततेसाठी द्वीपोद्वीप विभाग करून सीमा निश्चित केल्या।
Verse 41
भौमं दिव्यं मानुषं च महित्वं कर्मयोगजम् । यश्चक्रे निरयौपम्यं पुरुषानुजनप्रिय: ॥ ४१ ॥
भौम, दिव्य आणि मानुष— कर्मयोगाने मिळालेले जे वैभव होते, नारदमुनींचे प्रिय भक्त महाराज प्रियव्रतांनी ते नरकासमान मानले; तरीही त्यांनी यशस्वी आचरण केले।
Frequently Asked Questions
Because Brahmā establishes that the Supreme Lord’s order is unavoidable for all beings—from Brahmā to an ant. Priyavrata accepted rulership not from personal desire but as service to the divine plan and to his superiors (Manu, Brahmā), while keeping his consciousness sheltered at the Lord’s lotus feet. This preserves bhakti while fulfilling dharma.
The chapter distinguishes uncontrolled wandering from controlled household discipline: the true danger is the unconquered mind and senses (the ‘six co-wives’). A self-satisfied, learned person who systematically conquers the mind and senses can live as a gṛhastha without being harmed, treating karmic happiness and distress like a dream—without generating new bondage.
They are Jambū, Plakṣa, Śālmali, Kuśa, Krauñca, Śāka, and Puṣkara, each surrounded by corresponding oceans of salt water, sugarcane juice, liquor, ghee, milk, yogurt, and sweet water. They are narrated to show the cosmic-scale effects of a devotee-king acting under divine empowerment, and to transition Canto 5 into its broader cosmographical exposition.
Because resistance to one’s prescribed duty can subtly become envy toward the Lord’s governance—treating divine arrangement as negotiable. Brahmā reframes duty as alignment with the Supreme will: obedience without ego preserves devotion, whereas refusal can mask personal preference as spirituality.