Adhyaya 29
Bhakti as the Easy and Supreme Yoga: Seeing Kṛṣṇa in All and Uddhava’s Departure to Badarikāśrama
उद्धव-गीतेच्या उपसंहारात उद्धव सांगतो की चंचल मन असणाऱ्यांसाठी शास्त्रीय योगातील मनोनिग्रह कठीण आहे; म्हणून तो सोपा, आचरण्याजोगा मार्ग मागतो. तो एकान्त शरणागतीची स्तुती करतो—रामाचे हनुमानावर विशेष प्रेम, आणि भगवानांची कृपा बाह्य आचार्य व अंतः परमात्मा रूपाने. श्रीकृष्ण मृत्यूवर विजय देणारी भक्तिसाधना सांगतात: सतत स्मरण, आपली कर्तव्ये त्यांना अर्पण करणे, तीर्थ व भक्तसंगाजवळ निवास, आणि उत्सवांत कीर्तन व सार्वजनिक पूजा. मुख्य शिस्त ‘समदर्शन’—सर्व प्राण्यांत परमात्मा पाहणे—यातून नम्रता, आदरयुक्त वर्तन, आणि मत्सर-अहंकाराचा लवकर नाश होतो; सिद्धीपर्यंत मन-वाणी-काया यांनी पूजा चालू ठेवावी. कृष्ण हा मार्ग आपलाच स्थापित, अविनाशी आहे असे सांगून श्रवण-प्रचाराची प्रशंसा करतात, पण अयोग्यांना उपदेश न करण्याची मर्यादा घालतात. कर्म, योग, राजकारण किंवा व्यापाराने जे ध्येय मिळते ते भक्ताला भगवंतात सहज मिळते; पूर्ण समर्पणाने मुक्ती व दिव्य ऐश्वर्य प्राप्त होते. शेवटी कृतज्ञ उद्धव अढळ आसक्ती मागतो; कृष्ण त्याला शुद्धी, तप व ध्यानासाठी बदरिकाश्रमास पाठवतात, आणि उद्धव अश्रूंनी भरलेल्या विरहात प्रस्थान करतो—प्रभूच्या निवृत्ती व ज्ञानरक्षणाच्या संक्रमणाशी हा अध्याय जोडतो।
Shlokas
Verse 1
श्रीउद्धव उवाच सुदुस्तरामिमां मन्ये योगचर्यामनात्मन: । यथाञ्जसा पुमान् सिद्ध्येत् तन्मे ब्रूह्यञ्जसाच्युत ॥ १ ॥
श्री उद्धव म्हणाले: हे अच्युत प्रभो, ज्याचे मन वशात नाही त्याच्यासाठी तुम्ही सांगितलेली योगचर्या मला अत्यंत कठीण वाटते. कृपा करून सोप्या रीतीने सांगा की मनुष्य यामध्ये सहज कसा सिद्ध होईल।
Verse 2
प्रायश: पुण्डरीकाक्ष युञ्जन्ते योगिनो मन: । विषीदन्त्यसमाधानान्मनोनिग्रहकर्शिता: ॥ २ ॥
हे पुण्डरीकाक्ष, बहुतेक योगी मन एकाग्र करण्याचा प्रयत्न करतात; पण समाधी न जुळल्याने ते निराश होतात आणि मनोनिग्रहाच्या कष्टाने थकून जातात।
Verse 3
अथात आनन्ददुघं पदाम्बुजं हंसा: श्रयेरन्नरविन्दलोचन । सुखं नु विश्वेश्वर योगकर्मभि- स्त्वन्माययामी विहता न मानिन: ॥ ३ ॥
म्हणून हे अरविंदलोचन विश्वेश्वरा, परमहंससदृश जन आनंद देणाऱ्या तुमच्या पदकमळांचा सुखाने आश्रय घेतात. पण योग व कर्मातील सिद्धींवर अभिमान करणारे तुझा आश्रय घेत नाहीत आणि तुझ्या मायेमुळे पराभूत होतात।
Verse 4
किं चित्रमच्युत तवैतदशेषबन्धोदासेष्वनन्यशरणेषु यदात्मसात्त्वम् । योऽरोचयत् सह मृगै: स्वयमीश्वराणांश्रीमत्किरीटतटपीडितपादपीठ: ॥ ४ ॥
हे अच्युत! यात काय आश्चर्य—तुम्ही अनन्य शरणागत सेवकांना अगदी आपलेसे करून घेता. रामचंद्रावतारी ब्रह्मा आदि देव आपल्या तेजस्वी मुकुटांच्या टोकांनी तुमच्या चरणपीठाला स्पर्श करण्यासाठी स्पर्धा करीत असतानाही, तुम्ही हनुमानासारख्या वानरांवर विशेष कृपा केली, कारण त्यांनी फक्त तुमचीच शरण घेतली होती।
Verse 5
तं त्वाखिलात्मदयितेश्वरमाश्रितानां सर्वार्थदं स्वकृतविद् विसृजेत को नु । को वा भजेत् किमपि विस्मृतयेऽनु भूत्यै किं वा भवेन्न तव पादरजोजुषां न: ॥ ५ ॥
तुम्हीच सर्वांचा आत्मा, सर्वात प्रिय आराध्य आणि परमेश्वर; शरणागत भक्तांना तुम्ही सर्व सिद्धी देता. मग तुम्हाला कोण सोडेल, आणि तुमची कृपा जाणून कोण कृतघ्न ठरेल? भोगासाठी कोण दुसऱ्याचे भजन करील, जे फक्त तुमचे विस्मरण घडवते? आणि आम्ही जे तुमच्या चरणरजाची सेवा करतो, आमच्यासाठी कोणती उणीव राहील?
Verse 6
नैवोपयन्त्यपचितिं कवयस्तवेश ब्रह्मायुषापि कृतमृद्धमुद: स्मरन्त: । योऽन्तर्बहिस्तनुभृतामशुभं विधुन्वन्न आचार्यचैत्त्यवपुषा स्वगतिं व्यनक्ति ॥ ६ ॥
हे प्रभो! दिव्य कवी व तत्त्वज्ञ, ब्रह्मासारखे दीर्घ आयुष्य मिळाले तरी, तुमच्या उपकाराचे पूर्ण प्रतिदान व्यक्त करू शकत नाहीत. कारण तुम्ही देहधाऱ्यांच्या आत-बाहेरचे अशुभ दूर करता; बाहेरून आचार्यरूपाने आणि आतून अंतर्यामी परमात्मारूपाने प्रकट होऊन, जीवाला तुमच्याकडे येण्याचा मार्ग दाखवता।
Verse 7
श्रीशुक उवाच इत्युद्धवेनात्यनुरक्तचेतसा पृष्टो जगत्क्रीडनक: स्वशक्तिभि: । गृहीतमूर्तित्रय ईश्वरेश्वरो जगाद सप्रेममनोहरस्मित: ॥ ७ ॥
श्रीशुकदेव गोस्वामी म्हणाले: अशा प्रकारे अत्यंत प्रेमयुक्त चित्त असलेल्या उद्धवाने विचारल्यावर, जगताला आपल्या लीलांचे खेळणे मानणारे, स्वशक्तींनी ब्रह्मा-विष्णु-शिव अशी त्रिमूर्ती धारण करणारे, सर्व नियंत्रकांचे नियंत्रक भगवान श्रीकृष्ण प्रेमपूर्ण, मनोहर हास्याने उत्तर देऊ लागले।
Verse 8
श्रीभगवानुवाच हन्त ते कथयिष्यामि मम धर्मान् सुमङ्गलान् । यान् श्रद्धयाचरन् मर्त्यो मृत्युं जयति दुर्जयम् ॥ ८ ॥
श्रीभगवान म्हणाले: होय, मी तुला माझे सुमंगल भक्तिधर्म सांगतो; ज्यांचे श्रद्धेने आचरण केल्यास मर्त्य मनुष्य दुर्जय मृत्यूवरही विजय मिळवतो।
Verse 9
कुर्यात् सर्वाणि कर्माणि मदर्थं शनकै: स्मरन् । मय्यर्पितमनश्चित्तो मद्धर्मात्ममनोरति: ॥ ९ ॥
माझे सतत स्मरण करीत, घाई न करता, सर्व कर्मे माझ्यासाठी करावीत। मन व बुद्धी मला अर्पण करून, माझ्या भक्तिसेवेत मन प्रेमाने स्थिर करावे।
Verse 10
देशान् पुण्यानाश्रयेत मद्भक्तै: साधुभि: श्रितान् । देवासुरमनुष्येषु मद्भक्ताचरितानि च ॥ १० ॥
माझ्या साधुभक्तांनी आश्रय केलेल्या पुण्यस्थळांचा आश्रय घ्यावा. देव, असुर व मनुष्यांमध्ये प्रकट झालेल्या माझ्या भक्तांच्या आदर्श आचरणाने मार्गदर्शन घ्यावे।
Verse 11
पृथक् सत्रेण वा मह्यं पर्वयात्रामहोत्सवान् । कारयेद् गीतनृत्याद्यैर्महाराजविभूतिभि: ॥ ११ ॥
एकटे किंवा सार्वजनिक सभेत, गायन-नृत्य इत्यादी व राजवैभवाच्या प्रदर्शनासह, माझ्या पूजेसाठी ठरविलेले पर्व, यात्रा, विधी व महोत्सव आयोजित करावेत।
Verse 12
मामेव सर्वभूतेषु बहिरन्तरपावृतम् । ईक्षेतात्मनि चात्मानं यथा खममलाशय: ॥ १२ ॥
शुद्ध अंतःकरणाने, सर्व प्राण्यांत बाहेर-आत सर्वत्र व्यापलेला मला पाहावे. तसेच स्वतःमध्ये स्थित परमात्म्यालाही पाहावे—सर्वव्यापी आकाशाप्रमाणे भौतिक मलिनतेपासून अलिप्त।
Verse 13
इति सर्वाणि भूतानि मद्भावेन महाद्युते । सभाजयन् मन्यमानो ज्ञानं केवलमाश्रित: ॥ १३ ॥ ब्राह्मणे पुक्कसे स्तेने ब्रह्मण्येऽर्के स्फुलिङ्गके । अक्रूरे क्रूरके चैव समदृक् पण्डितो मत: ॥ १४ ॥
हे महातेजस्वी उद्धवा! जो असा सर्व प्राण्यांना माझ्या भावाने पाहतो आणि या दिव्य ज्ञानाचा आश्रय घेऊन सर्वांना योग्य मान देतो, तोच खरा पंडित आहे. तो ब्राह्मण व चांडाळ, चोर व ब्राह्मणधर्माचा पोषक, सूर्य व अग्नीची लहान ठिणगी, तसेच सौम्य व क्रूर—सर्वांना समदृष्टीने पाहतो।
Verse 14
इति सर्वाणि भूतानि मद्भावेन महाद्युते । सभाजयन् मन्यमानो ज्ञानं केवलमाश्रित: ॥ १३ ॥ ब्राह्मणे पुक्कसे स्तेने ब्रह्मण्येऽर्के स्फुलिङ्गके । अक्रूरे क्रूरके चैव समदृक् पण्डितो मत: ॥ १४ ॥
हे महाद्युते उद्धवा! जो सर्व प्राण्यांत माझाच भाव पाहतो आणि या दिव्य ज्ञानाचा आश्रय घेऊन सर्वांना यथोचित मान देतो, तोच खरा पंडित मानला जातो. तो ब्राह्मण व चांडाळ, चोर व ब्राह्मण्यसंस्कृतीचा पोषक, सूर्य व अग्नीची लहान ठिणगी, सौम्य व क्रूर—सर्वांना समदृष्टीने पाहतो।
Verse 15
नरेष्वभीक्ष्णं मद्भावं पुंसो भावयतोऽचिरात् । स्पर्धासूयातिरस्कारा: साहङ्कारा वियन्ति हि ॥ १५ ॥
जो मनुष्य सतत सर्वांमध्ये माझी उपस्थिती ध्यानात ठेवतो, त्याच्या अंतःकरणातील स्पर्धा, असूया, तिरस्कार आणि अहंकार हे सर्व फार लवकर नष्ट होतात।
Verse 16
विसृज्य स्मयमानान् स्वान् दृशं व्रीडां च दैहिकीम् । प्रणमेद् दण्डवद् भूमावाश्वचाण्डालगोखरम् ॥ १६ ॥
आपल्या सोबत्यांच्या उपहासाकडे दुर्लक्ष करून देहाभिमान व त्यासोबतची लाज सोडावी. मग भूमीवर दंडवत् पडून सर्वांपुढे—कुत्रे, चांडाळ, गायी व गाढवे यांच्यापुढेसुद्धा—प्रणाम करावा।
Verse 17
यावत् सर्वेषु भूतेषु मद्भावो नोपजायते । तावदेवमुपासीत वाङ्मन:कायवृत्तिभि: ॥ १७ ॥
जोपर्यंत सर्व प्राण्यांत माझाच भाव पूर्णपणे उत्पन्न होत नाही, तोपर्यंत वाणी, मन आणि शरीर यांच्या क्रियांद्वारे याच प्रकारे माझी उपासना सतत करीत राहावी।
Verse 18
सर्वं ब्रह्मात्मकं तस्य विद्ययात्ममनीषया । परिपश्यन्नुपरमेत् सर्वतो मुक्तसंशय: ॥ १८ ॥
अशा सर्वव्यापी परमेश्वराच्या दिव्य ज्ञानाने व आत्मबुद्धीने तो सर्वत्र ब्रह्मस्वरूपच पाहतो. सर्व संशयांतून मुक्त होऊन तो फलासक्त कर्मांचा त्याग करतो।
Verse 19
अयं हि सर्वकल्पानां सध्रीचीनो मतो मम । मद्भाव: सर्वभूतेषु मनोवाक्कायवृत्तिभि: ॥ १९ ॥
मन, वाणी आणि देहकर्मांनी सर्व प्राण्यांत माझा भाव साक्षात्करून घेणे—हीच सर्व साधनांत श्रेष्ठ पद्धत आहे, असे मी मानतो।
Verse 20
न ह्यङ्गोपक्रमे ध्वंसो मद्धर्मस्योद्धवाण्वपि । मया व्यवसित: सम्यङ्निर्गुणत्वादनाशिष: ॥ २० ॥
हे उद्धवा, माझ्या धर्माचा आरंभ केला तरी त्याचा कधी नाश होत नाही; मीच तो सम्यक् स्थापित केला आहे, तो निर्गुण व निष्काम आहे, म्हणून तो स्वीकारणाऱ्या भक्ताची किंचितही हानी होत नाही।
Verse 21
यो यो मयि परे धर्म: कल्प्यते निष्फलाय चेत् । तदायासो निरर्थ: स्याद् भयादेरिव सत्तम ॥ २१ ॥
हे सत्तम उद्धवा, माझ्याविषयी जो धर्म निष्फळ हेतूने कल्पिला जातो, त्याचा श्रम भय-आदी व्यर्थ भावांसारखा निरर्थक ठरतो. पण निष्कामपणे मला अर्पण केलेले कर्म बाह्यतः निष्फळ दिसले तरी तेच खरे धर्ममार्ग आहे।
Verse 22
एषा बुद्धिमतां बुद्धिर्मनीषा च मनीषिणाम् । यत् सत्यमनृतेनेह मर्त्येनाप्नोति मामृतम् ॥ २२ ॥
हीच बुद्धिमानांची परम बुद्धी आणि मनीषींची परम युक्ती आहे—की मर्त्य मनुष्य या जीवनातच असत्य व क्षणभंगुराचा उपयोग करून मला, अमृत शाश्वत सत्याला, प्राप्त करतो।
Verse 23
एष तेऽभिहित: कृत्स्नो ब्रह्मवादस्य सङ्ग्रह: । समासव्यासविधिना देवानामपि दुर्गम: ॥ २३ ॥
अशा रीतीने मी तुला संक्षेप व विस्तार—दोन्ही प्रकारे—परम सत्याच्या विज्ञानाचा, ब्रह्मवादाचा संपूर्ण सार सांगितला आहे; हे ज्ञान देवांनाही दुर्गम आहे।
Verse 24
अभीक्ष्णशस्ते गदितं ज्ञानं विस्पष्टयुक्तिमत् । एतद् विज्ञाय मुच्येत पुरुषो नष्टसंशय: ॥ २४ ॥
मी तुला वारंवार स्पष्ट युक्तीसह हे ज्ञान सांगितले आहे. जो ते यथार्थ जाणतो, तो सर्व संशय नष्ट करून मोक्ष पावतो.
Verse 25
सुविविक्तं तव प्रश्नं मयैतदपि धारयेत् । सनातनं ब्रह्मगुह्यं परं ब्रह्माधिगच्छति ॥ २५ ॥
तुझ्या प्रश्नाचे हे उत्तर अत्यंत स्पष्ट आहे; जो ते मनात धारण करतो, तो वेदांचे सनातन, गूढ लक्ष्य—परब्रह्म—प्राप्त करतो.
Verse 26
य एतन्मम भक्तेषु सम्प्रदद्यात् सुपुष्कलम् । तस्याहं ब्रह्मदायस्य ददाम्यात्मानमात्मना ॥ २६ ॥
जो हे ज्ञान माझ्या भक्तांमध्ये उदारपणे पसरवतो, तो ब्रह्मदान करणारा आहे; त्याला मी माझेच स्वरूप स्वतः अर्पण करतो.
Verse 27
य एतत् समधीयीत पवित्रं परमं शुचि । स पूयेताहरहर्मां ज्ञानदीपेन दर्शयन् ॥ २७ ॥
जो हे परम पवित्र व निर्मळ ज्ञान मोठ्याने पठण करतो, तो दररोज अधिक शुद्ध होतो; कारण ज्ञानदीपाने तो मला इतरांना दाखवतो.
Verse 28
य एतच्छ्रद्धया नित्यमव्यग्र: शृणुयान्नर: । मयि भक्तिं परां कुर्वन् कर्मभिर्न स बध्यते ॥ २८ ॥
जो मनुष्य श्रद्धेने, अव्यग्र होऊन, नित्य हे ज्ञान ऐकतो आणि माझ्यात परा भक्ती करतो, तो कर्मबंधनात अडकत नाही.
Verse 29
अप्युद्धव त्वया ब्रह्म सखे समवधारितम् । अपि ते विगतो मोह: शोकश्चासौ मनोभव: ॥ २९ ॥
हे प्रिय सखा उद्धवा, तू हे ब्रह्मज्ञान पूर्णपणे समजून घेतलेस काय? तुझ्या मनात उठलेला मोह व शोक आता नाहीसे झाले काय?
Verse 30
नैतत्त्वया दाम्भिकाय नास्तिकाय शठाय च । अशुश्रूषोरभक्ताय दुर्विनीताय दीयताम् ॥ ३० ॥
हा उपदेश दांभिक, नास्तिक व कपटी यांना देऊ नकोस; जो श्रद्धेने ऐकत नाही, जो भक्त नाही आणि जो अविनीत आहे—त्यालाही देऊ नकोस.
Verse 31
एतैर्दोषैर्विहीनाय ब्रह्मण्याय प्रियाय च । साधवे शुचये ब्रूयाद् भक्ति: स्याच्छूद्रयोषिताम् ॥ ३१ ॥
हे ज्ञान त्या व्यक्तीस सांगावे जो या दोषांपासून मुक्त, ब्राह्मणहितैषी, प्रिय, साधू व शुद्ध आहे. आणि शूद्र व स्त्रियांमध्येही परमेश्वरावरील भक्ति आढळल्यास तेही योग्य श्रोते मानावेत.
Verse 32
नैतद् विज्ञाय जिज्ञासोर्ज्ञातव्यमवशिष्यते । पीत्वा पीयूषममृतं पातव्यं नावशिष्यते ॥ ३२ ॥
जो जिज्ञासू हे ज्ञान जाणतो, त्याला पुढे काही जाणणे उरत नाही. कारण अमृतमय मधुर पीयूष पिल्यावर पुन्हा पिण्याची तृष्णा राहत नाही.
Verse 33
ज्ञाने कर्मणि योगे च वार्तायां दण्डधारणे । यावानर्थो नृणां तात तावांस्तेऽहं चतुर्विध: ॥ ३३ ॥
हे तात, ज्ञान, कर्म, योग, व्यवहार-व्यापार आणि राज्यकारभार—या मार्गांनी लोक धर्म, अर्थ, काम व मोक्ष साधू पाहतात. पण तू माझा भक्त आहेस; म्हणून या सर्वांचा जो फल आहे तो तू मला मध्येच सहज प्राप्त करशील.
Verse 34
मर्त्यो यदा त्यक्तसमस्तकर्मा निवेदितात्मा विचिकीर्षितो मे । तदामृतत्त्वं प्रतिपद्यमानो मयात्मभूयाय च कल्पते वै ॥ ३४ ॥
जेव्हा मनुष्य सर्व कर्मफळांचा त्याग करून पूर्ण आत्मसमर्पण मला करतो आणि माझी सेवा करण्याची उत्कट इच्छा धरतो, तेव्हा तो जन्म-मृत्यूतून मुक्त होऊन माझ्या ऐश्वर्यात सहभागी होतो।
Verse 35
श्रीशुक उवाच स एवमादर्शितयोगमार्ग- स्तदोत्तम:श्लोकवचो निशम्य । बद्धाञ्जलि: प्रीत्युपरुद्धकण्ठो न किञ्चिदूचेऽश्रुपरिप्लुताक्ष: ॥ ३५ ॥
श्रीशुकदेव म्हणाले—भगवान श्रीकृष्णांचे हे वचन ऐकून आणि योगमार्ग पूर्णपणे जाणून उद्धवाने हात जोडून नमस्कार केला. प्रेमाने त्याचा कंठ दाटून आला, डोळे अश्रूंनी भरले; तो काहीच बोलू शकला नाही।
Verse 36
विष्टभ्य चित्तं प्रणयावघूर्णं धैर्येण राजन् बहु मन्यमान: । कृताञ्जलि: प्राह यदुप्रवीरं शीर्ष्णा स्पृशंस्तच्चरणारविन्दम् ॥ ३६ ॥
हे राजन्! प्रेमाने व्याकुळ झालेले चित्त धैर्याने स्थिर करून, यदुवंशातील परमवीर श्रीकृष्णाबद्दल अत्यंत कृतज्ञ होत उद्धवाने हात जोडले; मस्तकाने प्रभूंच्या चरणकमलांना स्पर्श करून तो बोलू लागला।
Verse 37
श्रीउद्धव उवाच विद्रावितो मोहमहान्धकारो य आश्रितो मे तव सन्निधानात् । विभावसो: किं नु समीपगस्य शीतं तमो भी: प्रभवन्त्यजाद्य ॥ ३७ ॥
श्रीउद्धव म्हणाला—हे अज, आद्य प्रभो! माझ्यावर आलेला मोहाचा महान अंधकार तुमच्या सान्निध्याने दूर झाला आहे। तेजस्वी सूर्याजवळ गेलेल्या माणसावर थंडी, अंधार आणि भीती यांचा काय प्रभाव राहील?
Verse 38
प्रत्यर्पितो मे भवतानुकम्पिना भृत्याय विज्ञानमय: प्रदीप: । हित्वा कृतज्ञस्तव पादमूलं कोऽन्यं समीयाच्छरणं त्वदीयम् ॥ ३८ ॥
तुम्ही करुणामय होऊन, माझ्या अल्प समर्पणाच्या प्रत्युत्तरात, तुमच्या दास मला दिव्य ज्ञानाचा दीप दिला आहे. म्हणून कृतज्ञ भक्त तुमच्या चरणकमलांना सोडून दुसऱ्या कोणाच्या शरण जाईल?
Verse 39
वृक्णश्च मे सुदृढ: स्नेहपाशो दाशार्हवृष्ण्यन्धकसात्वतेषु । प्रसारित: सृष्टिविवृद्धये त्वया स्वमायया ह्यात्मसुबोधहेतिना ॥ ३९ ॥
दाशार्ह, वृष्णि, अंधक व सात्वत कुलांवरील माझा अतिदृढ स्नेहपाश, जो तू आपल्या स्वमायेने सृष्टीवृद्धीसाठी पसरविला होता, तो आता आत्मज्ञानाच्या शस्त्राने छिन्न झाला आहे।
Verse 40
नमोऽस्तु ते महायोगिन् प्रपन्नमनुशाधि माम् । यथा त्वच्चरणाम्भोजे रति: स्यादनपायिनी ॥ ४० ॥
हे महायोगिन्! तुला नमस्कार. मी शरणागत आहे; मला असे उपदेश कर की तुझ्या चरणकमळांवर माझी रति अविचल व अनपायिनी राहो।
Verse 41
श्रीभगवानुवाच गच्छोद्धव मयादिष्टो बदर्याख्यं ममाश्रमम् । तत्र मत्पादतीर्थोदे स्नानोपस्पर्शनै: शुचि: ॥ ४१ ॥ ईक्षयालकनन्दाया विधूताशेषकल्मष: । वसानो वल्कलान्यङ्ग वन्यभुक् सुखनि:स्पृह: ॥ ४२ ॥ तितिक्षुर्द्वन्द्वमात्राणां सुशील: संयतेन्द्रिय: । शान्त: समाहितधिया ज्ञानविज्ञानसंयुत: ॥ ४३ ॥ मत्तोऽनुशिक्षितं यत्ते विविक्तमनुभावयन् । मय्यावेशितवाक्चित्तो मद्धर्मनिरतो भव । अतिव्रज्य गतीस्तिस्रो मामेष्यसि तत: परम् ॥ ४४ ॥
श्रीभगवान म्हणाले—हे उद्धवा, माझी आज्ञा घेऊन बदरिकानामक माझ्या आश्रमास जा. तेथे माझ्या चरणतीर्थातून निघालेल्या पवित्र जलात स्पर्श व स्नान करून शुद्ध हो, आणि अलकनंदेच्या दर्शनाने सर्व पापकल्मष धुऊन टाक. सालवस्त्रे परिधान कर, वनात जे सहज मिळेल तेच खा; संतुष्ट व निष्काम राहा. द्वंद्वे सहन करणारा, सुशील, इंद्रियनिग्रही, शांत व एकाग्र बुद्धीने ज्ञान-विज्ञानयुक्त हो. मी दिलेल्या उपदेशाचा सार एकांतात निरंतर चिंतन कर; वाणी व चित्त माझ्यात स्थिर करून माझ्या धर्मात रत राहा. असे केल्याने तू त्रिगुणांच्या गती ओलांडून अखेरीस माझ्याकडे येशील।
Verse 42
श्रीभगवानुवाच गच्छोद्धव मयादिष्टो बदर्याख्यं ममाश्रमम् । तत्र मत्पादतीर्थोदे स्नानोपस्पर्शनै: शुचि: ॥ ४१ ॥ ईक्षयालकनन्दाया विधूताशेषकल्मष: । वसानो वल्कलान्यङ्ग वन्यभुक् सुखनि:स्पृह: ॥ ४२ ॥ तितिक्षुर्द्वन्द्वमात्राणां सुशील: संयतेन्द्रिय: । शान्त: समाहितधिया ज्ञानविज्ञानसंयुत: ॥ ४३ ॥ मत्तोऽनुशिक्षितं यत्ते विविक्तमनुभावयन् । मय्यावेशितवाक्चित्तो मद्धर्मनिरतो भव । अतिव्रज्य गतीस्तिस्रो मामेष्यसि तत: परम् ॥ ४४ ॥
अलकनंदेच्या दर्शनाने सर्व कल्मष धुऊन जाईल; हे प्रिय, सालवस्त्रे परिधान कर, वनात जे सहज मिळेल तेच खा, आणि सुखातही निःस्पृह राहा।
Verse 43
श्रीभगवानुवाच गच्छोद्धव मयादिष्टो बदर्याख्यं ममाश्रमम् । तत्र मत्पादतीर्थोदे स्नानोपस्पर्शनै: शुचि: ॥ ४१ ॥ ईक्षयालकनन्दाया विधूताशेषकल्मष: । वसानो वल्कलान्यङ्ग वन्यभुक् सुखनि:स्पृह: ॥ ४२ ॥ तितिक्षुर्द्वन्द्वमात्राणां सुशील: संयतेन्द्रिय: । शान्त: समाहितधिया ज्ञानविज्ञानसंयुत: ॥ ४३ ॥ मत्तोऽनुशिक्षितं यत्ते विविक्तमनुभावयन् । मय्यावेशितवाक्चित्तो मद्धर्मनिरतो भव । अतिव्रज्य गतीस्तिस्रो मामेष्यसि तत: परम् ॥ ४४ ॥
द्वंद्वे सहन करणारा, सुशील, इंद्रियनिग्रही; शांत व एकाग्र बुद्धीने ज्ञान-विज्ञानयुक्त हो।
Verse 44
श्रीभगवानुवाच गच्छोद्धव मयादिष्टो बदर्याख्यं ममाश्रमम् । तत्र मत्पादतीर्थोदे स्नानोपस्पर्शनै: शुचि: ॥ ४१ ॥ ईक्षयालकनन्दाया विधूताशेषकल्मष: । वसानो वल्कलान्यङ्ग वन्यभुक् सुखनि:स्पृह: ॥ ४२ ॥ तितिक्षुर्द्वन्द्वमात्राणां सुशील: संयतेन्द्रिय: । शान्त: समाहितधिया ज्ञानविज्ञानसंयुत: ॥ ४३ ॥ मत्तोऽनुशिक्षितं यत्ते विविक्तमनुभावयन् । मय्यावेशितवाक्चित्तो मद्धर्मनिरतो भव । अतिव्रज्य गतीस्तिस्रो मामेष्यसि तत: परम् ॥ ४४ ॥
श्रीभगवान म्हणाले—हे उद्धवा, माझी आज्ञा घेऊन बदरिकाश्रमास जा. तेथे माझ्या चरणांपासून प्रकटलेल्या तीर्थजलास स्पर्श करून व त्यात स्नान करून शुद्ध हो. अलकनंदेचे दर्शन घेताच सर्व पापकल्मष नष्ट होतील. वल्कल परिधान कर, वनात जे सहज मिळेल तेच खा; संतुष्ट व निःस्पृह राहा. द्वंद्वे सहन करणारा, सुशील, इंद्रियनिग्रही, शांत, एकाग्र बुद्धीने ज्ञान-विज्ञानयुक्त हो. मी दिलेल्या उपदेशाचा सार मनन कर; वाणी व चित्त माझ्यात स्थिर करून माझ्या धर्मात रत राहा. असे केल्याने त्रिगुणांच्या गती ओलांडून अखेरीस तू मला प्राप्त होशील.
Verse 45
श्रीशुक उवाच स एवमुक्तो हरिमेधसोद्धव: प्रदक्षिणं तं परिसृत्य पादयो: । शिरो निधायाश्रुकलाभिरार्द्रधी- र्न्यषिञ्चदद्वन्द्वपरोऽप्यपक्रमे ॥ ४५ ॥
श्रीशुक म्हणाले—अशा प्रकारे संसारदुःख नाश करणाऱ्या हरिने संबोधिल्यावर उद्धवाने प्रभूची प्रदक्षिणा घातली आणि त्यांच्या चरणांवर पडून मस्तक ठेवले. उद्धव द्वंद्वांपासून परे असला तरी निरोपाच्या वेळी त्याचे हृदय तुटत होते; अश्रूंनी ओलावलेल्या चित्ताने त्याने प्रभूचे कमलचरण अश्रूंनी भिजविले.
Verse 46
सुदुस्त्यजस्नेहवियोगकातरो न शक्नुवंस्तं परिहातुमातुर: । कृच्छ्रं ययौ मूर्धनि भर्तृपादुके बिभ्रन्नमस्कृत्य ययौ पुन: पुन: ॥ ४६ ॥
अतिशय दुस्त्यज स्नेहामुळे वियोगाने व्याकुळ झालेला उद्धव प्रभूचा सहवास सोडू शकला नाही. शेवटी मोठ्या वेदनेने तो पुन्हा पुन्हा नमस्कार करून, स्वामीच्या पादुका मस्तकी धारण करून, दुःखार्त होऊन निघून गेला.
Verse 47
ततस्तमन्तर्हृदि सन्निवेश्य गतो महाभागवतो विशालाम् । यथोपदिष्टां जगदेकबन्धुना तप: समास्थाय हरेरगाद् गतिम् ॥ ४७ ॥
त्यानंतर तो महाभागवत उद्धव प्रभूला अंतःकरणात दृढपणे स्थापित करून बदरिकाश्रमास गेला. जगाचा एकमेव बंधू श्रीकृष्णाने जसे उपदेशिले तसे तेथे तपश्चर्या करून त्याने हरीची परम गती—स्वधाम—प्राप्त केली.
Verse 48
य एतदानन्दसमुद्रसम्भृतं ज्ञानामृतं भागवताय भाषितम् । कृष्णेन योगेश्वरसेविताङ्घ्रिणा सच्छ्रद्धयासेव्य जगद् विमुच्यते ॥ ४८ ॥
योगेश्वरांनी सेविलेल्या कमलचरणांचा श्रीकृष्णाने भक्ताला जे आनंदसमुद्राने परिपूर्ण असे ज्ञानामृत सांगितले, ते जो कोणी सच्च्या श्रद्धेने ऐकतो वा आचरणात आणतो, तो या जगात राहूनही मुक्त होतो.
Verse 49
भवभयमपहन्तुं ज्ञानविज्ञानसारं निगमकृदुपजह्रे भृङ्गवद् वेदसारम् । अमृतमुदधितश्चापाययद् भृत्यवर्गान् पुरुषमृषभमाद्यं कृष्णसंज्ञं नतोऽस्मि ॥ ४९ ॥
मी आद्य पुरुषोत्तम, सर्वश्रेष्ठ श्रीकृष्णांना नमस्कार करतो. भक्तांचे भवभय दूर करण्यासाठी वेदकर्त्या भगवंतांनी भुंग्यासारखे वेदसार—ज्ञान-विज्ञानाचे अमृत गोळा केले आणि आनंदसागरातून ते रस आपल्या सेवकभक्तांना पाजले.
Frequently Asked Questions
Uddhava observes that many yogīs become frustrated trying to steady the mind and perfect samādhi. Kṛṣṇa therefore presents bhakti-centered yoga: remembrance of Him, offering all duties to Him, associating with devotees, celebrating His worship through kīrtana and festivals, and cultivating Paramātmā-darśana—seeing Him within all beings—so the mind becomes naturally absorbed by devotion rather than forced restraint.
It is operationalized through conduct: honoring every being because the Lord is present within, abandoning rivalry and envy, and practicing radical humility (daṇḍavat obeisances even to socially disregarded beings). The text states that until this vision is fully mature, one should continue deliberate worship with speech, mind, and body—so inner realization and outer discipline reinforce each other.
Kṛṣṇa restricts it from hypocritical, atheistic, dishonest, non-devotional, faithless, or proud hearers. It should be taught to the pure and saintly, kindly disposed, and dedicated to the welfare of brāhmaṇas; additionally, common workers and women are included if they possess devotion—indicating bhakti as the decisive qualification (adhikāra), not social status.
Badarikāśrama is prescribed as a place of purification and steady sādhana: bathing in sacred waters (Alakanandā), living simply, tolerating dualities, and meditating on Kṛṣṇa’s instructions with fixed attention. The outcome is transcendence of the three guṇas and return to the Lord’s abode—showing a concrete post-instruction regimen that stabilizes realization and completes the path to mukti.
It dramatizes viraha-bhakti (devotion in separation) and marks the narrative pivot into nirodha: as Kṛṣṇa’s earthly līlā nears withdrawal, the Lord entrusts His essence-teaching to Uddhava, who carries it forward through practice and transmission. The devotee’s grief is not ignorance but intensified love, while the instruction ensures liberation for faithful hearers.