Adhyaya 28

Verse 1

श्रीभगवानुवाच परस्वभावकर्माणि न प्रशंसेन्न गर्हयेत् । विश्वमेकात्मकं पश्यन् प्रकृत्या पुरुषेण च ॥ १ ॥

श्रीभगवान म्हणाले—इतरांच्या स्वभाव व कर्मांची ना प्रशंसा करावी, ना निंदा. प्रकृती व पुरुष यांच्या संयोगाने दिसणारे हे विश्व एकाच परम तत्त्वावर आधारलेले, एकात्म म्हणून पाहावे.

Verse 2

परस्वभावकर्माणि य: प्रशंसति निन्दति । स आशु भ्रश्यते स्वार्थादसत्यभिनिवेशत: ॥ २ ॥

जो इतरांच्या स्वभाव व कर्मांची प्रशंसा किंवा निंदा करण्यात रमतो, तो असत्य द्वैतांतील आसक्तीमुळे लवकरच आपल्या परम हितापासून ढळतो.

Verse 3

तैजसे निद्रयापन्ने पिण्डस्थो नष्टचेतन: । मायां प्राप्नोति मृत्युं वा तद्वन्नानार्थद‍ृक् पुमान् ॥ ३ ॥

जसे स्वप्नमायेने किंवा मृत्यूसारख्या गाढ निद्रेत देहस्थ जीवाची बाह्य जाणीव नाहीशी होते, तसेच द्वैत अनुभवणारा मनुष्य माया व मृत्यूला सामोरा जातो।

Verse 4

किं भद्रं किमभद्रं वा द्वैतस्यावस्तुन: कियत् । वाचोदितं तदनृतं मनसा ध्यातमेव च ॥ ४ ॥

या अवस्तुरूप द्वैतमय जगात खरेच काय भद्र आणि काय अभद्र, आणि त्याचे माप किती? भौतिक वाणीने जे बोलले जाते किंवा भौतिक मनाने जे ध्यायले जाते, ते परमसत्य नसून असत्यच आहे।

Verse 5

छायाप्रत्याह्वयाभासा ह्यसन्तोऽप्यर्थकारिण: । एवं देहादयो भावा यच्छन्त्यामृत्युतो भयम् ॥ ५ ॥

सावली, प्रतिध्वनी आणि मृगजळ—असत् असूनही अर्थाचा भास देतात. तसेच देह, मन व अहंकाराशी केलेली ओळख मायेची असली तरी ती जीवाच्या अंतःकरणात मृत्यूपर्यंत भय निर्माण करते।

Verse 6

आत्मैव तदिदं विश्वं सृज्यते सृजति प्रभु: । त्रायते त्राति विश्वात्मा ह्रियते हरतीश्वर: ॥ ६ ॥ तस्मान्न ह्यात्मनोऽन्यस्मादन्यो भावो निरूपित: । निरूपितेऽयं त्रिविधा निर्मूला भातिरात्मनि । इदं गुणमयं विद्धि त्रिविधं मायया कृतम् ॥ ७ ॥

परमात्माच या विश्वाचा परम नियंता व स्रष्टा आहे; तोच सृजित रूपानेही प्रकटतो. विश्वात्मा तोच पालन करतो आणि पालनितही होतो; ईश्वर तोच संहार करतो आणि संहृतही होतो. म्हणून त्या परात्म्यापासून वेगळी अशी कोणतीही स्वतंत्र सत्ता निश्चित होत नाही. त्याच्यात दिसणारी त्रिगुणमयी प्रकृती त्रिविध भासते, पण तिचा खरा आधार नाही; ती त्याच्या मायाशक्तीचेच कार्य आहे।

Verse 7

आत्मैव तदिदं विश्वं सृज्यते सृजति प्रभु: । त्रायते त्राति विश्वात्मा ह्रियते हरतीश्वर: ॥ ६ ॥ तस्मान्न ह्यात्मनोऽन्यस्मादन्यो भावो निरूपित: । निरूपितेऽयं त्रिविधा निर्मूला भातिरात्मनि । इदं गुणमयं विद्धि त्रिविधं मायया कृतम् ॥ ७ ॥

परमात्माच या विश्वाचा परम नियंता व स्रष्टा आहे; तोच सृजित रूपानेही प्रकटतो. विश्वात्मा तोच पालन करतो आणि पालनितही होतो; ईश्वर तोच संहार करतो आणि संहृतही होतो. म्हणून त्या परात्म्यापासून वेगळी अशी कोणतीही स्वतंत्र सत्ता निश्चित होत नाही. त्याच्यात दिसणारी त्रिगुणमयी प्रकृती त्रिविध भासते, पण तिचा खरा आधार नाही; ती त्याच्या मायाशक्तीचेच कार्य आहे।

Verse 8

एतद् विद्वान् मदुदितं ज्ञानविज्ञाननैपुणम् । न निन्दति न च स्तौति लोके चरति सूर्यवत् ॥ ८ ॥

माझ्या सांगितलेल्या ज्ञान-विज्ञानाच्या निपुण मार्गास जो नीट समजतो, तो न निंदा करतो न स्तुती; सूर्याप्रमाणे समदृष्टीने जगात मुक्तपणे विचरतो।

Verse 9

प्रत्यक्षेणानुमानेन निगमेनात्मसंविदा । आद्यन्तवदसज्ज्ञात्वा नि:सङ्गो विचरेदिह ॥ ९ ॥

प्रत्यक्ष, अनुमान, शास्त्रप्रमाण आणि आत्मानुभव यांद्वारे जगाला आरंभ व अंत आहे, म्हणून ते परम सत्य नाही असे जाणून, येथे आसक्तिरहित होऊन विचरावे।

Verse 10

श्रीउद्धव उवाच नैवात्मनो न देहस्य संसृतिर्द्रष्टृद‍ृश्ययो: । अनात्मस्वद‍ृशोरीश कस्य स्यादुपलभ्यते ॥ १० ॥

श्री उद्धव म्हणाले—हे प्रभो! ही संसृती न द्रष्टा आत्म्याची अनुभूती होऊ शकते, न दृश्य देहाची. आत्मा स्वभावतः ज्ञानमय आहे आणि देह जड आहे; मग ही अनुभूती कोणाला होते?

Verse 11

आत्माव्ययोऽगुण: शुद्ध: स्वयंज्योतिरनावृत: । अग्निवद्दारुवदचिद्देह: कस्येह संसृति: ॥ ११ ॥

आत्मा अविनाशी, निर्गुण, शुद्ध, स्वप्रकाश आणि कधीही भौतिकाने आच्छादित नाही—अग्नीसारखा आहे. पण देह लाकडासारखा जड व अचेतन आहे. मग इथे संसृती कोणाची?

Verse 12

श्रीभगवानुवाच यावद् देहेन्द्रियप्राणैरात्मन: सन्निकर्षणम् । संसार: फलवांस्तावदपार्थोऽप्यविवेकिन: ॥ १२ ॥

श्रीभगवान म्हणाले—जोपर्यंत अविवेकी जीव देह, इंद्रिये आणि प्राण यांच्याशी आसक्त राहतो, तोपर्यंत त्याचा संसार फुलत राहतो, जरी तो शेवटी निरर्थक असला तरी।

Verse 13

अर्थे ह्यविद्यमानेऽपि संसृतिर्न निवर्तते । ध्यायतो विषयानस्य स्वप्नेऽनर्थागमो यथा ॥ १३ ॥

वस्तुतः आधार नसतानाही संसार थांबत नाही; विषयांचे चिंतन करणाऱ्यास स्वप्नाप्रमाणे अनेक अनर्थ भोगावे लागतात।

Verse 14

यथा ह्यप्रतिबुद्धस्य प्रस्वापो बह्वनर्थभृत् । स एव प्रतिबुद्धस्य न वै मोहाय कल्पते ॥ १४ ॥

जसा झोपेत असताना स्वप्न अनेक अनर्थ देतो, तसा जागृत झाल्यावर तोच स्वप्नानुभव मोह निर्माण करत नाही।

Verse 15

शोकहर्षभयक्रोधलोभमोहस्पृहादय: । अहङ्कारस्य द‍ृश्यन्ते जन्म मृत्युश्च नात्मन: ॥ १५ ॥

शोक, हर्ष, भय, क्रोध, लोभ, मोह, स्पृहा इत्यादी तसेच जन्म-मृत्यू—हे सर्व अहंकाराचे अनुभव आहेत, शुद्ध आत्म्याचे नाहीत।

Verse 16

देहेन्द्रियप्राणमनोऽभिमानो जीवोऽन्तरात्मा गुणकर्ममूर्ति: । सूत्रं महानित्युरुधेव गीत: संसार आधावति कालतन्त्र: ॥ १६ ॥

जो जीव देह, इंद्रिये, प्राण व मन यांना ‘मी’ मानतो, तो अंतःस्थ असून गुण-कर्मानुसार रूप धारण करतो; समष्टि शक्तीशी संबंधाने विविध नावांनी ओळखला जातो आणि परम काळाच्या अधीन संसारात इकडे-तिकडे धावतो।

Verse 17

अमूलमेतद् बहुरूपरूपितं मनोवच:प्राणशरीरकर्म । ज्ञानासिनोपासनया शितेन- च्छित्त्वा मुनिर्गां विचरत्यतृष्ण: ॥ १७ ॥

हा अहंकार मुळात निराधार आहे, तरी मन, वाणी, प्राण, देह व कर्म यांच्या रूपाने अनेक प्रकारे दिसतो. पण सद्गुरू-उपासनेने धारदार झालेल्या ज्ञान-खड्गाने तो छेदून मुनि तृष्णारहित होऊन जगात विचरतो।

Verse 18

ज्ञानं विवेको निगमस्तपश्च प्रत्यक्षमैतिह्यमथानुमानम् । आद्यन्तयोरस्य यदेव केवलं कालश्च हेतुश्च तदेव मध्ये ॥ १८ ॥

खरे आध्यात्मिक ज्ञान आत्मा व जड यांचा विवेक यावर आधारलेले आहे; ते शास्त्रप्रमाण, तप, प्रत्यक्ष अनुभूती, पुराणातील ऐतिहासिक कथन आणि तर्क-अनुमान यांनी वाढते. जो सृष्टीपूर्वी एकटाच होता आणि प्रलयानंतरही एकटाच राहील, तोच काळतत्त्व व परम कारण आहे; सृष्टीच्या मध्यावस्थेतही तोच एकमेव वास्तविक सत्य आहे.

Verse 19

यथा हिरण्यं स्वकृतं पुरस्तात् पश्चाच्च सर्वस्य हिरण्मयस्य । तदेव मध्ये व्यवहार्यमाणं नानापदेशैरहमस्य तद्वत् ॥ १९ ॥

जसे सोन्याच्या वस्तू बनण्यापूर्वी केवळ सोनेच असते, वस्तू नष्ट झाल्यावरही केवळ सोनेच उरते, आणि मध्ये विविध नावांनी व्यवहार होत असला तरी वास्तव सोनेच असते; तसेच या जगाच्या सृष्टीपूर्वी, प्रलयानंतर आणि पालनकाळातही केवळ मीच आहे.

Verse 20

विज्ञानमेतत्‍त्रियवस्थमङ्ग गुणत्रयं कारणकार्यकर्तृ । समन्वयेन व्यतिरेकतश्च येनैव तुर्येण तदेव सत्यम् ॥ २० ॥

हे प्रिय! हे विज्ञान सांगते की मन चेतनेच्या तीन अवस्थांत—जागृती, स्वप्न आणि सुषुप्ती—प्रकट होते; या अवस्था प्रकृतीच्या त्रिगुणांपासून उत्पन्न आहेत. तेच मन द्रष्टा, दृश्य आणि दर्शन-नियंता अशा तीन भूमिकांतही दिसते; समन्वय व व्यतिरेकाने ते त्रिविध प्रकारे जाणवते. पण या सर्वांपासून वेगळे असलेले चौथे तत्त्व (तुरीय) हेच परम सत्य आहे.

Verse 21

न यत् पुरस्तादुत यन्न पश्चा- न्मध्ये च तन्न व्यपदेशमात्रम् । भूतं प्रसिद्धं च परेण यद् यत् तदेव तत् स्यादिति मे मनीषा ॥ २१ ॥

जे भूतकाळात नव्हते आणि भविष्यकाळातही राहणार नाही, ते टिकून असतानाही स्वतःच्या बळावर खरे अस्तित्व नाही—ते केवळ नाव-रूपाची बाह्य संज्ञा आहे. माझ्या मते, जे काही दुसऱ्यामुळे निर्माण व प्रकट होते, ते अखेरीस तेच दुसरे तत्त्व असते.

Verse 22

अविद्यमानोऽप्यवभासते यो वैकारिको राजससर्ग एष: । ब्रह्म स्वयंज्योतिरतो विभाति ब्रह्मेन्द्रियार्थात्मविकारचित्रम् ॥ २२ ॥

जरी रजोगुणातून उत्पन्न झालेली ही विकारसृष्टी वास्तवात असत् असली, तरी ती सत्यासारखी भासते; कारण स्वयंज्योति ब्रह्म—स्वप्रकाश परम सत्य—इंद्रिये, विषय, मन आणि भूततत्त्वांची विविधता म्हणून स्वतःला प्रकट करतो.

Verse 23

एवं स्फुटं ब्रह्मविवेकहेतुभि: परापवादेन विशारदेन । छित्त्वात्मसन्देहमुपारमेत स्वानन्दतुष्टोऽखिलकामुकेभ्य: ॥ २३ ॥

अशा रीतीने ब्रह्म-विवेकाच्या स्पष्ट तर्कांनी परम सत्याची अद्वितीय स्थिती जाणून, देह-आत्मा अशी चुकीची ओळख कुशलतेने खंडित करावी व आत्मस्वरूपाविषयीचे सर्व संशय छेदावेत। आत्मानंदात तृप्त होऊन इंद्रियांच्या काममय प्रवृत्तींमधून निवृत्त व्हावे।

Verse 24

नात्मा वपु: पार्थिवमिन्द्रियाणि देवा ह्यसुर्वायुर्जलम् हुताश: । मनोऽन्नमात्रं धिषणा च सत्त्व- महङ्कृति: खं क्षितिरर्थसाम्यम् ॥ २४ ॥

पृथ्वीपासून बनलेले हे भौतिक शरीर आत्मा नाही; ना इंद्रिये, ना त्यांचे अधिष्ठाता देव, ना प्राणवायू; ना बाह्य वायू, जल किंवा अग्नी, आणि ना मन—हे सर्व जड पदार्थच आहेत. तसेच बुद्धी, भौतिक चित्त, अहंकार, आकाश वा पृथ्वी, इंद्रियविषय, तसेच प्रकृतीची आद्य सम्यावस्था हेदेखील आत्म्याची खरी ओळख नाहीत.

Verse 25

समाहितै: क: करणैर्गुणात्मभि-र्गुणो भवेन्मत्सुविविक्तधाम्न: । विक्षिप्यमाणैरुत किं नु दूषणंघनैरुपेतैर्विगतै रवे: किम् ॥ २५ ॥

ज्याने माझे परम, सर्वथा निर्मळ स्वरूप यथार्थ ओळखले आहे, त्याच्यासाठी गुणांपासून बनलेल्या इंद्रियांचे ध्यानात पूर्ण एकाग्र होणे कोणते मोठे श्रेय? आणि ती कधी विचलित झाली तर कोणता दोष? जसे सूर्याला ढग येणे-जाणे याचा काय अर्थ?

Verse 26

यथा नभो वाय्वनलाम्बुभूगुणै- र्गतागतैर्वर्तुगुणैर्न सज्जते । तथाक्षरं सत्त्वरजस्तमोमलै- रहंमते: संसृतिहेतुभि: परम् ॥ २६ ॥

जसे आकाशात वायू, अग्नी, जल व पृथ्वीचे गुण येत-जात राहतात आणि ऋतूंनुसार उष्ण-शीत इत्यादी गुण प्रकट-लुप्त होत राहतात, तरीही आकाश त्यांत गुंतत नाही. तसेच परम, अक्षर ब्रह्म सत्त्व-रज-तम या मलिनतांनी—ज्या अहंकाराच्या संसृतीचे कारण आहेत—कधीही लिप्त होत नाही.

Verse 27

तथापि सङ्ग: परिवर्जनीयो गुणेषु मायारचितेषु तावत् । मद्भ‍‍क्तियोगेन द‍ृढेन यावद् रजो निरस्येत मन:कषाय: ॥ २७ ॥

तरीही, जोपर्यंत माझ्या प्रति दृढ भक्तियोगाच्या साधनेने मनातील रजोगुणजन्य कषाय (मलिनता) पूर्णपणे नाहीशी होत नाही, तोपर्यंत मायारचित गुणांशी संग अत्यंत काळजीपूर्वक टाळावा.

Verse 28

यथामयोऽसाधुचिकित्सितो नृणां पुन: पुन: सन्तुदति प्ररोहन् । एवं मनोऽपक्व‍कषायकर्म कुयोगिनं विध्यति सर्वसङ्गम् ॥ २८ ॥

जसा अयोग्य उपचार केलेला रोग पुन्हा पुन्हा उफाळून रुग्णाला त्रास देतो, तसा विकृत वासनांनी पूर्ण शुद्ध न झालेला मन कूयोग्याला विषयसंगात बांधून वारंवार छळतो।

Verse 29

कुयोगिनो ये विहितान्तरायै- र्मनुष्यभूतैस्‍त्रिदशोपसृष्टै: । ते प्राक्तनाभ्यासबलेन भूयो युञ्जन्ति योगं न तु कर्मतन्त्रम् ॥ २९ ॥

कधी कधी मत्सरी देवांनी पाठविलेले कुटुंबीय, शिष्य इत्यादी मानवरूप अडथळे कूयोग्यांची प्रगती थांबवतात; पण पूर्वाभ्यासाच्या बळावर ते पुढील जन्मी पुन्हा योग साधतात आणि कर्मजाळ्यात पुन्हा अडकत नाहीत।

Verse 30

करोति कर्म क्रियते च जन्तु: केनाप्यसौ चोदित आनिपातात् । न तत्र विद्वान् प्रकृतौ स्थितोऽपि निवृत्ततृष्ण: स्वसुखानुभूत्या ॥ ३० ॥

सामान्य जीव कर्म करतो आणि कर्मफळाने बदलत राहतो; अनेक इच्छांनी चालविला जाऊन मृत्यूपर्यंत फळलालसेने कर्म करीत राहतो. पण ज्याने स्वस्वरूपसुख अनुभवलं आहे तो ज्ञानी तृष्णा सोडून फळकर्मात गुंतत नाही।

Verse 31

तिष्ठन्तमासीनमुत व्रजन्तं शयानमुक्षन्तमदन्तमन्नम् । स्वभावमन्यत् किमपीहमान- मात्मानमात्मस्थमतिर्न वेद ॥ ३१ ॥

ज्याची बुद्धी आत्म्यात स्थिर आहे तो देहाच्या क्रियाही मोजत नाही. उभा, बसलेला, चालणारा, झोपलेला, मूत्रत्याग करणारा, अन्न खाणारा किंवा अन्य काही करत असतानाही तो जाणतो की देह स्वभावानुसारच वागत आहे।

Verse 32

यदि स्म पश्यत्यसदिन्द्रियार्थं नानानुमानेन विरुद्धमन्यत् । न मन्यते वस्तुतया मनीषी स्वाप्नं यथोत्थाय तिरोदधानम् ॥ ३२ ॥

आत्मसाक्षात्कारी कधी अशुद्ध विषय वा कृती पाहिली तरी ती खरी मानत नाही. इंद्रियविषय मायेच्या द्वैतावर आधारलेले आहेत हे जाणून तो त्यांना सत्याच्या विरुद्ध व वेगळे समजतो—जसा जागा झालेला मनुष्य विरत जाणारा स्वप्न पाहतो।

Verse 33

पूर्वं गृहीतं गुणकर्मचित्र- मज्ञानमात्मन्यविविक्तमङ्ग । निवर्तते तत् पुनरीक्षयैव न गृह्यते नापि विसृज्य आत्मा ॥ ३३ ॥

हे अङ्ग! गुणकर्मांच्या विचित्र विस्ताराने वाढलेले जे अज्ञान पूर्वी बद्धजीवाने आत्म्याशी एकरूप मानून स्वीकारले, ते आत्मज्ञानाच्या पुनःपरीक्षणाने मुक्तीच्या वेळी निवृत्त होते. परंतु नित्य आत्मा कधीही ग्रहण होत नाही, कधीही त्यागला जात नाही.

Verse 34

यथा हि भानोरुदयो नृचक्षुषां तमो निहन्यान्न तु सद् विधत्ते । एवं समीक्षा निपुणा सती मे हन्यात्तमिस्रं पुरुषस्य बुद्धे: ॥ ३४ ॥

जसा सूर्याचा उदय माणसांच्या डोळ्यांवरील अंधार नष्ट करतो, पण दिसणाऱ्या वस्तू निर्माण करत नाहीत—त्या आधीपासूनच असतात. तसाच माझा निपुण व सत्य साक्षात्कार पुरुषाच्या बुद्धीतील तमिस्र नष्ट करतो.

Verse 35

एष स्वयंज्योतिरजोऽप्रमेयो महानुभूति: सकलानुभूति: । एकोऽद्वितीयो वचसां विरामे येनेषिता वागसवश्चरन्ति ॥ ३५ ॥

परमेश्वर स्वयंज्योती, अजन्मा व अप्रमेय आहेत. ते शुद्ध चैतन्य असून सर्व अनुभूतींचे साक्षी आहेत. ते एकमेव, अद्वितीय; सामान्य वाणी थांबल्यावरच त्यांचा साक्षात्कार होतो. त्यांच्या प्रेरणेनेच वाणीची शक्ती व प्राणवायू चालतात.

Verse 36

एतावानात्मसम्मोहो यद् विकल्पस्तु केवले । आत्मनृते स्वमात्मानमवलम्बो न यस्य हि ॥ ३६ ॥

आत्म्यात दिसणारा कोणताही द्वैतासारखा विकल्प हा केवळ मनाचा सम्मोह आहे. खरे तर स्वतःच्या आत्म्याव्यतिरिक्त त्या कल्पित द्वैताला आधारच नाही.

Verse 37

यन्नामाकृतिभिर्ग्राह्यं पञ्चवर्णमबाधितम् । व्यर्थेनाप्यर्थवादोऽयं द्वयं पण्डितमानिनाम् ॥ ३७ ॥

पाच भौतिक तत्त्वांचे द्वैत केवळ नाम-रूपांनीच ग्रहण होते. जे हे द्वैत खरे मानतात ते पंडितमानि लोक निराधार कल्पना व्यर्थच सिद्धांत म्हणून मांडतात.

Verse 38

योगिनोऽपक्व‍योगस्य युञ्जत: काय उत्थितै: । उपसर्गैर्विहन्येत तत्रायं विहितो विधि: ॥ ३८ ॥

अपरिपक्व योगाचा अभ्यास करणाऱ्या योग्याचे शरीर कधी कधी विविध उपसर्गांनी बाधित होते; म्हणून येथे ही विधी सांगितली आहे।

Verse 39

योगधारणया कांश्चिदासनैर्धारणान्वितै: । तपोमन्त्रौषधै: कांश्चिदुपसर्गान् विनिर्दहेत् ॥ ३९ ॥

काही उपसर्ग योगधारणेने, काही धारणा-युक्त आसनांनी; आणि काही तप, मंत्र व औषधींनी नष्ट करावेत।

Verse 40

कांश्चिन्ममानुध्यानेन नामसङ्कीर्तनादिभि: । योगेश्वरानुवृत्त्या वा हन्यादशुभदान् शनै: ॥ ४० ॥

हे अशुभ उपसर्ग माझे निरंतर स्मरण, माझ्या पवित्र नामांचे श्रवण-कीर्तन इत्यादी, किंवा महान योगेश्वरांच्या पावलांवर चालणे—यांनी हळूहळू नष्ट होतात।

Verse 41

केचिद् देहमिमं धीरा: सुकल्पं वयसि स्थिरम् । विधाय विविधोपायैरथ युञ्जन्ति सिद्धये ॥ ४१ ॥

काही धीर योगी विविध उपायांनी या देहाला रोग व जरा यांपासून मुक्त करून सदैव तरुण ठेवतात; आणि मग भौतिक सिद्धी मिळवण्यासाठी योग साधतात।

Verse 42

न हि तत् कुशलाद‍ृत्यं तदायासो ह्यपार्थक: । अन्तवत्त्वाच्छरीरस्य फलस्येव वनस्पते: ॥ ४२ ॥

अशी देह-सिद्धी परमार्थ-ज्ञानात निपुण लोक फारशी मानत नाहीत. देह नश्वर असल्याने त्यासाठीचा प्रयत्न व्यर्थ आहे—जसा वृक्ष टिकतो, पण त्याचे फळ नष्ट होते।

Verse 43

योगं निषेवतो नित्यं कायश्चेत् कल्पतामियात् । तच्छ्रद्दध्यान्न मतिमान्योगमुत्सृज्य मत्पर: ॥ ४३ ॥

योगाचा नित्य अभ्यास केल्याने देह काही सुधारला तरी, जो बुद्धिमान माझ्या चरणी समर्पित आहे तो योगाने देहसिद्धी होईल या आशेवर श्रद्धा ठेवत नाही; तो त्या उपायांना सोडून मला परायण होतो।

Verse 44

योगचर्यामिमां योगी विचरन् मदपाश्रय: । नान्तरायैर्विहन्येत नि:स्पृह: स्वसुखानुभू: ॥ ४४ ॥

जो योगी माझा आश्रय घेऊन ही योगचर्या आचरतो, तो आत्मसुखाचा अनुभव असल्याने निःस्पृह राहतो; म्हणून अडथळे त्याला कधीही हरवू शकत नाहीत।