Adhyaya 26

Verse 1

श्रीभगवानुवाच मल्ल‍क्षणमिमं कायं लब्ध्वा मद्धर्म आस्थित: । आनन्दं परमात्मानमात्मस्थं समुपैति माम् ॥ १ ॥

श्रीभगवान म्हणाले—माझ्या साक्षात्काराची संधी देणारा हा मानवी देह मिळवून जो माझ्या धर्मात, म्हणजे भक्तीत, स्थित होतो तो हृदयस्थ परमात्मा, आनंदनिधान, मला प्राप्त होतो.

Verse 2

गुणमय्या जीवयोन्या विमुक्तो ज्ञाननिष्ठया । गुणेषु मायामात्रेषु द‍ृश्यमानेष्ववस्तुत: । वर्तमानोऽपि न पुमान् युज्यतेऽवस्तुभिर्गुणै: ॥ २ ॥

ज्ञानात निष्ठ असलेला पुरुष गुणांच्या विकारांशी असलेली खोटी तादात्म्यता सोडून बंधनातून मुक्त होतो. गुणांचे उत्पाद फक्त माया आहेत असे पाहून, त्यांच्यात वावरूनही तो गुणांत गुंतत नाही, कारण ते वास्तवात असत् आहेत.

Verse 3

सङ्गं न कुर्यादसतां शिश्न‍ोदरतृपां क्व‍‍चित् । तस्यानुगस्तमस्यन्धे पतत्यन्धानुगान्धवत् ॥ ३ ॥

जे भोगवादी, जननेन्द्रिय व पोटाची तृप्ती यांतच रमतात, अशा असतांचा संग कधीही करू नये. त्यांचा पाठपुरावा केल्यास मनुष्य घोर अंधाराच्या गर्तेत पडतो—जसा आंधळा आंधळ्याच्या मागे जातो।

Verse 4

ऐल: सम्राडिमां गाथामगायत बृहच्छ्रवा: । उर्वशीविरहान् मुह्यन् निर्विण्ण: शोकसंयमे ॥ ४ ॥

प्रसिद्ध सम्राट ऐल (पुरूरवा) यांनी ही गाथा गायली. उर्वशीच्या विरहाने तो प्रथम मोहग्रस्त झाला; पण शोक संयमून त्याच्या अंतःकरणात वैराग्य उत्पन्न झाले।

Verse 5

त्यक्त्वात्मानं व्रजन्तीं तां नग्न उन्मत्तवन्नृप: । विलपन्नन्वगाज्जाये घोरे तिष्ठेति विक्लव: ॥ ५ ॥

ती त्याला सोडून निघून जात असता, राजा नग्न असूनही उन्मत्तासारखा तिच्यामागे धावला. व्याकुळ होऊन विलाप करत म्हणाला—“हे प्रिये, हे कठोर स्त्री, थांब!”

Verse 6

कामानतृप्तोऽनुजुषन् क्षुल्ल‍कान् वर्षयामिनी: । न वेद यान्तीर्नायान्तीरुर्वश्याकृष्टचेतन: ॥ ६ ॥

अनेक वर्षे संध्याकाळी कामसुख उपभोगूनही तो तृप्त झाला नाही, कारण ते सुख क्षुल्लक होते. उर्वशीकडे मन ओढले गेल्याने रात्री येतात-जातात हेही त्याला कळले नाही।

Verse 7

ऐल उवाच अहो मे मोहविस्तार: कामकश्मलचेतस: । देव्या गृहीतकण्ठस्य नायु:खण्डा इमे स्मृता: ॥ ७ ॥

राजा ऐल म्हणाला—अहो! माझा मोह किती पसरला आहे! काममलाने कलुषित चित्ताचा मी, ही देवी माझा कंठ धरून आलिंगन देत असताना, माझे आयुष्याचे क्षण कसे निघून जात होते हे मला कळलेच नाही।

Verse 8

नाहं वेदाभिनिर्मुक्त: सूर्यो वाभ्युदितोऽमुया । मूषितो वर्षपूगानां बताहानि गतान्युत ॥ ८ ॥

त्या स्त्रीने मला इतके फसवले की सूर्याचा उदय-अस्तही मला दिसला नाही. अहो, कित्येक वर्षांचे दिवस व्यर्थच निघून गेले!

Verse 9

अहो मे आत्मसम्मोहो येनात्मा योषितां कृत: । क्रीडामृगश्चक्रवर्ती नरदेवशिखामणि: ॥ ९ ॥

अहो, माझा आत्ममोह! ज्यामुळे मी स्त्रियांच्या हातातील खेळण्यासारखा मृग झालो. मी तर चक्रवर्ती, राजांचा शिरोमणी मानला जात होतो!

Verse 10

सपरिच्छदमात्मानं हित्वा तृणमिवेश्वरम् । यान्तीं स्‍त्रियं चान्वगमं नग्न उन्मत्तवद् रुदन् ॥ १० ॥

वैभवसहित प्रभूसमान मला तिने तृणासारखे टाकून दिले; तरीही मी नग्न, उन्मत्तासारखा रडत रडत तिच्यामागे गेलो.

Verse 11

कुतस्तस्यानुभाव: स्यात् तेज ईशत्वमेव वा । योऽन्वगच्छंस्‍त्रियं यान्तीं खरवत् पादताडित: ॥ ११ ॥

माझा प्रभाव, तेज आणि ऐश्वर्य कुठे गेले? जी स्त्री मला सोडून जात होती तिच्यामागे मी गाढवीच्या लाथा खाल्लेल्या गाढवासारखा धावलो.

Verse 12

किं विद्यया किं तपसा किं त्यागेन श्रुतेन वा । किं विविक्तेन मौनेन स्‍त्रीभिर्यस्य मनो हृतम् ॥ १२ ॥

मोठी विद्या, तप, त्याग किंवा शास्त्रश्रवण यांचा काय उपयोग? एकांतवास व मौन यांचेही काय प्रयोजन, जर शेवटी मन स्त्रियांनीच हरपले?

Verse 13

स्वार्थस्याकोविदं धिङ् मां मूर्खं पण्डितमानिनम् । योऽहमीश्वरतां प्राप्य स्‍त्रीभिर्गोखरवज्जित: ॥ १३ ॥

धिक्कार असो मला! स्वहित न जाणणारा मी मूर्ख, पंडित मानणारा होतो. ईश्वरपद मिळूनही स्त्रियांनी मला बैल-गाढवासारखे जिंकले.

Verse 14

सेवतो वर्षपूगान् मे उर्वश्या अधरासवम् । न तृप्यत्यात्मभू: कामो वह्निराहुतिभिर्यथा ॥ १४ ॥

उर्वशीच्या अधरांचे तथाकथित अमृत मी वर्षानुवर्षे सेविले, तरीही माझ्या हृदयातील कामना पुन्हा पुन्हा उठत राहिली; ती तृप्त झाली नाही, जशी तुपाच्या आहुतींनी आग विझत नाही.

Verse 15

पुंश्चल्यापहृतं चित्तं को न्वन्यो मोचितुं प्रभु: । आत्मारामेश्वरमृते भगवन्तमधोक्षजम् ॥ १५ ॥

वेश्येने चोरलेले माझे चित्त आत्मारामांचे ईश्वर, इंद्रियांपलीकडील भगवान अधोक्षज यांच्यावाचून दुसरा कोण सोडवू शकेल?

Verse 16

बोधितस्यापि देव्या मे सूक्तवाक्येन दुर्मते: । मनोगतो महामोहो नापयात्यजितात्मन: ॥ १६ ॥

देवी उर्वशीने सुबोध वचने सांगूनही मला जागविले, तरी माझी बुद्धी मंद व इंद्रिये अजिंक्य होती; म्हणून मनातला महामोह दूर झाला नाही.

Verse 17

किमेतया नोऽपकृतं रज्ज्वा वा सर्पचेतस: । द्रष्टु: स्वरूपाविदुषो योऽहं यदजितेन्द्रिय: ॥ १७ ॥

तिने माझे काय बिघडविले? मीच स्वरूप न जाणणारा व इंद्रिये न जिंकणारा आहे; जसा सर्पबुद्धीचा मनुष्य दोरीला साप समजून भ्रमित होतो.

Verse 18

क्व‍ायं मलीमस: कायो दौर्गन्ध्याद्यात्मकोऽशुचि: । क्व‍ गुणा: सौमनस्याद्या ह्यध्यासोऽविद्यया कृत: ॥ १८ ॥

हा मलिन, दुर्गंधीयुक्त व अशुचि देह तरी काय आहे? स्त्रीदेहाची सुगंध व सौंदर्य ज्यांना गुण म्हणतात, ते अविद्येने घडविलेले मायिक अध्यारोपणच आहे।

Verse 19

पित्रो: किं स्वं नु भार्याया: स्वामिनोऽग्ने: श्वगृध्रयो: । किमात्मन: किं सुहृदामिति यो नावसीयते ॥ १९ ॥ तस्मिन् कलेवरेऽमेध्ये तुच्छनिष्ठे विषज्जते । अहो सुभद्रं सुनसं सुस्मितं च मुखं स्‍त्रिय: ॥ २० ॥

हा देह खरेतर कोणाचा—आईवडिलांचा, पत्नीचा, स्वामीचा, चितेच्या अग्नीचा, की कुत्रे-गिधाडांचा? आतल्या आत्म्याचा की सुहृदांचा? हे ठरवता न येऊनही मनुष्य याच देहाला चिकटून राहतो।

Verse 20

पित्रो: किं स्वं नु भार्याया: स्वामिनोऽग्ने: श्वगृध्रयो: । किमात्मन: किं सुहृदामिति यो नावसीयते ॥ १९ ॥ तस्मिन् कलेवरेऽमेध्ये तुच्छनिष्ठे विषज्जते । अहो सुभद्रं सुनसं सुस्मितं च मुखं स्‍त्रिय: ॥ २० ॥

अशा अपवित्र देहात, जो तुच्छ गतीकडे जातो, मनुष्य गुंतून बसतो. आणि स्त्रीचे मुख पाहून म्हणतो—“अहो, किती सुंदर! किती मोहक नाक आणि किती मधुर हास्य!”

Verse 21

त्वङ्‍मांसरुधिरस्‍नायुमेदोमज्जास्थिसंहतौ । विण्मूत्रपूये रमतां कृमीणां कियदन्तरम् ॥ २१ ॥

त्वचा, मांस, रक्त, स्नायु, मेद, मज्जा, अस्थी—आणि विष्ठा, मूत्र, पू यांनी बनलेल्या या देहात जे भोग शोधतात, त्यांच्यात आणि कृमींत काय फरक?

Verse 22

अथापि नोपसज्जेत स्‍त्रीषु स्‍त्रैणेषु चार्थवित् । विषयेन्द्रियसंयोगान्मन: क्षुभ्यति नान्यथा ॥ २२ ॥

तरीही देहाचे खरे स्वरूप जाणणाऱ्याने स्त्रियांशी आणि स्त्री-आसक्त पुरुषांशी संग करू नये; कारण इंद्रियांचा विषयांशी संयोग मनाला अपरिहार्यपणे क्षोभित करतो।

Verse 23

अद‍ृष्टादश्रुताद् भावान्न भाव उपजायते । असम्प्रयुञ्जत: प्राणान् शाम्यति स्तिमितं मन: ॥ २३ ॥

जे न पाहिलेले न ऐकलेले, त्याने मन अस्वस्थ होत नाही. जो इंद्रियांना संयमित ठेवतो, त्याचे मन विषयक क्रियांपासून आपोआप थांबून शांत होते।

Verse 24

तस्मात् सङ्गो न कर्तव्य: स्‍त्रीषु स्‍त्रैणेषु चेन्द्रियै: । विदुषां चाप्यविस्रब्ध: षड्‍वर्ग: किमु माद‍ृशाम् ॥ २४ ॥

म्हणून इंद्रियांना स्त्रियांशी व स्त्री-आसक्त पुरुषांशी स्वैर संग करू देऊ नये. विद्वानांनाही मनाचे सहा शत्रू विश्वासार्ह नाहीत; मग माझ्यासारख्या मूढांची काय कथा।

Verse 25

श्रीभगवानुवाच एवं प्रगायन् नृपदेवदेव: स उर्वशीलोकमथो विहाय । आत्मानमात्मन्यवगम्य मां वै उपारमज्ज्ञानविधूतमोह: ॥ २५ ॥

श्रीभगवान म्हणाले: असे गीत गाऊन देव-मानवांमध्ये श्रेष्ठ महाराज पुरूरवा यांनी उर्वशी-लोकातील प्राप्त पद सोडले. ज्ञानाने मोह नष्ट झाल्यावर त्यांनी हृदयातील मला परमात्मा म्हणून ओळखले आणि अखेरीस शांती प्राप्त केली।

Verse 26

ततो दु:सङ्गमुत्सृज्य सत्सु सज्जेत बुद्धिमान् । सन्त एवास्य छिन्दन्ति मनोव्यासङ्गमुक्तिभि: ॥ २६ ॥

म्हणून बुद्धिमानाने दु:संग टाकून सत्संग धरावा. संतांचे मुक्तिदायी वचन मनाची अतिशय आसक्ती छेदून टाकतात।

Verse 27

सन्तोऽनपेक्षा मच्चित्ता: प्रशान्ता: समदर्शिन: । निर्ममा निरहङ्कारा निर्द्वन्द्वा निष्परिग्रहा: ॥ २७ ॥

माझे भक्त अपेक्षारहित होऊन चित्त माझ्यात स्थिर करतात. ते सदैव शांत, समदर्शी, ममता-अहंकाररहित, द्वंद्व व लोभ-परिग्रहापासून मुक्त असतात।

Verse 28

तेषु नित्यं महाभाग महाभागेषु मत्कथा: । सम्भवन्ति हि ता नृणां जुषतां प्रपुनन्त्यघम् ॥ २८ ॥

हे महाभाग उद्धवा, अशा महाभाग साधुभक्तांच्या संगतीत माझ्या कथा नित्य घडतात; त्या श्रद्धेने ऐकून-कीर्तन करणारे मनुष्य निश्चयाने सर्व पापांपासून शुद्ध होतात।

Verse 29

ता ये श‍ृण्वन्ति गायन्ति ह्यनुमोदन्ति चाद‍ृता: । मत्परा: श्रद्दधानाश्च भक्तिं विन्दन्ति ते मयि ॥ २९ ॥

जे माझ्या या कथांना ऐकतात, गातात आणि आदराने अनुमोदन करतात, ते माझ्यात श्रद्धा ठेवून माझ्याशी एकनिष्ठ होतात व माझी भक्ती प्राप्त करतात।

Verse 30

भक्तिं लब्धवत: साधो: किमन्यदवशिष्यते । मय्यनन्तगुणे ब्रह्मण्यानन्दानुभवात्मनि ॥ ३० ॥

हे साधो, अनंत गुणांनी युक्त परब्रह्म, जो आनंदानुभवाचा स्वरूप आहे, अशा माझ्यात भक्ती मिळाल्यावर सिद्ध भक्तासाठी आणखी काय साध्य उरते?

Verse 31

यथोपश्रयमाणस्य भगवन्तं विभावसुम् । शीतं भयं तमोऽप्येति साधून् संसेवतस्तथा ॥ ३१ ॥

जसे यज्ञाग्नीस्वरूप भगवान् विभावसुचा आश्रय घेतल्याने थंडी, भय व अंधार नाहीसे होतात, तसेच प्रभूच्या साधुभक्तांची सेवा केल्याने जडता, भय व अज्ञान नष्ट होते।

Verse 32

निमज्ज्योन्मज्जतां घोरे भवाब्धौ परमायणम् । सन्तो ब्रह्मविद: शान्ता नौर्दृढेवाप्सु मज्जताम् ॥ ३२ ॥

भयानक भवसागरात वारंवार बुडत-वर येणाऱ्यांसाठी ब्रह्मज्ञानात स्थिर शांत संत हे परम आश्रय आहेत; ते बुडणाऱ्यांना वाचविणारी पाण्यातील दृढ नौका जशी, तसेच आहेत।

Verse 33

अन्नं हि प्राणिनां प्राण आर्तानां शरणं त्वहम् । धर्मो वित्तं नृणां प्रेत्य सन्तोऽर्वाग् बिभ्यतोऽरणम् ॥ ३३ ॥

जसे अन्न हे प्राण्यांचा प्राण आहे, तसे मी आर्तांचा परम आश्रय आहे. जसे देहत्यागाच्या वेळी धर्म हेच मनुष्याचे धन असते, तसे माझे भक्त संत हे दुर्दशेत पडण्यास भयभीत जनांचे एकमेव शरण आहेत.

Verse 34

सन्तो दिशन्ति चक्षूंषि बहिरर्क: समुत्थित: । देवता बान्धवा: सन्त: सन्त आत्माहमेव च ॥ ३४ ॥

माझे भक्त संत दिव्य दृष्टी देतात; सूर्य मात्र बाह्य दृष्टी देतो, तेही उगवल्यावरच. संतच खरे पूज्य देव आणि खरे बंधू; तेच आपला आत्मा आहेत, आणि अखेरीस ते माझ्याशी अभिन्न आहेत.

Verse 35

वैतसेनस्ततोऽप्येवमुर्वश्या लोकनिष्पृह: । मुक्तसङ्गो महीमेतामात्मारामश्चचार ह ॥ ३५ ॥

अशा रीतीने उर्वशीच्या लोकात राहण्याची इच्छा सोडून, महाराज पुरूरवा सर्व भौतिक संगापासून मुक्त होऊन आणि आत्म्यात तृप्त राहून पृथ्वीवर भ्रमण करू लागले.